Samorządy lepiej będą chroniły nieruchomości cenne kulturowo

Ochrona zabytków przed zagrożeniami stanowi jedno z podstawowych zadań administracji publicznej oraz jednostek samorządu terytorialnego - gmin, powiatów i województw. Ostatni raport Najwyższej Izby Kontroli na temat zaniedbań w ochronie zabytków pokazuje jednak, że podmioty publiczne nie radzą sobie z realizacją zadań w tym obszarze. Problemem nie jest tylko brak pieniędzy, ale także nieodpowiednie stosowanie obowiązujących procedur. W najbliższym czasie ochrona szczególnie cennych dla kultury nieruchomości może się jednak poprawić. Już 5 czerwca wejdą w życie nowe przepisy ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, które nakładają w tym zakresie dodatkowe obowiązki na jednostki samorządu terytorialnego.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami ochrona nieruchomości zabytkowych może być realizowana m.in. poprzez wpisanie danej nieruchomości do rejestru zabytków, uznanie za pomnik historii, utworzenie parku kulturowego oraz ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Po 5 czerwca nieruchomości zabytkowe będą także dodatkowo zabezpieczane poprzez wpisanie ich ochrony w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej lub decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej. Ochrona nieruchomości zabytkowych będzie także uwzględniana m.in. przy sporządzaniu i aktualizacji koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województw i planów zagospodarowania przestrzennego województw. Obiekty zabytkowe będą brane pod uwagę przy sporządzaniu analiz i studiów z zakresu zagospodarowania przestrzennego powiatu, strategii rozwoju gmin czy jej studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Przy tworzeniu tego typu dokumentów organy administracji publicznej będą musiały uwzględniać również zapisy krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Ich obowiązkiem będzie również określenie rozwiązań niezbędnych do zapobiegania zagrożeniom dla zabytków, zapewnienia im ochrony przy realizacji inwestycji oraz przywracania zabytków do jak najlepszego stanu.

W celu zagwarantowania prawidłowej ochrony wszystkie nieruchomości zabytkowe muszą być wpisane do specjalnych rejestrów. Obecnie rejestr zabytków znajdujących się na terenie danego województwa prowadzony jest przez wojewódzkiego konserwatora zabytków. Wpisywane są do niego z urzędu na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora nieruchomości zabytkowe. Wpis do rejestru może nastąpić także na wniosek właściciela zabytku nieruchomego lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek. Wpisanie zabytku nieruchomego do rejestru na podstawie odpowiedniej decyzji powinno być ujawnione w księdze wieczystej danej nieruchomości. Nie następuje to jednak z urzędu. Konieczny jest do tego wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków. Także na jego wniosek decyzja o wpisie zabytku nieruchomego do rejestru ujawniana jest w katastrze nieruchomości. Wpisanie danej nieruchomości do rejestru zabytków może być także ogłoszone w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Dodatkowo jeżeli jakaś nieruchomość zabytkowa zostanie wpisana do rejestru, to starosta w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków może umieścić na niej znak informujący o tym, iż nieruchomość ta podlega ochronie.

W celu zagwarantowania prawidłowej ochrony wszystkich nieruchomości zabytkowych od 5 czerwca tego roku nowe obowiązki otrzymają także wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast. Będą oni musieli prowadzić własne rejestry. Gminna ewidencja zabytków będzie prowadzona w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu danej gminy. Powinny być w niej ujęte zabytki nieruchome wpisane do rejestru, inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków, a także inne obiekty nieruchome wyznaczone przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Szczegóły dotyczące ewidencji zabytków, jak np. wzory gminnych kart ewidencyjnych oraz dane, które powinny być ujęte w poszczególnych księgach rejestru, karcie ewidencyjnej i adresowej zabytku, a także sposób gromadzenia dokumentów zostaną określone w rozporządzeniu ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Wejście w życie nowych przepisów nie oznacza, że wójtowie, burmistrzowie i prezydenci od razu będą mieli obowiązek założenia gminnych ewidencji zabytków. W pierwszej kolejności, w terminie trzech lat od wejścia w życie nowelizacji generalny konserwator zabytków i jego wojewódzcy odpowiednicy będą musieli założyć krajową i wojewódzkie ewidencje zabytków. Dopiero w terminie roku od przekazania przez wojewódzkiego konserwatora wykazu zabytków wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast będą musieli założyć gminną ewidencję. Do tego czasu decyzje o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego oraz decyzje o warunkach zabudowy będą wydawane po uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Poza prowadzeniem ewidencji zabytków gminy nadal będą miały obowiązek tworzenia parków kulturowych. Swoją decyzję w tym przedmiocie podejmują one w drodze uchwały rady gminy. Przed podjęciem uchwały rada musi jednak zasięgnąć opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków. Uchwała powinna określać nazwę parku kulturowego, jego granice oraz sposób ochrony. W akcie organu stanowiącego powinny znaleźć się także zakazy i ograniczenia związane z prowadzeniem na danym terenie robót budowlanych oraz działalności przemysłowej, rolniczej, hodowlanej, handlowej lub usługowej. Radni powinni również rozstrzygnąć o zmianie sposobu korzystania z zabytków nieruchomych, umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych z ochroną parku kulturowego, a także składowania lub magazynowania odpadów.

Po utworzeniu parku kulturowego wójt, burmistrz, prezydent miasta mają obowiązek sporządzenia planu jego ochrony. Powinien on powstać w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Wymaga on również zatwierdzenia przez radę gminy. Poza stworzeniem planu ochrony parku kulturowego obowiązkiem gminy jest także sporządzenie dla tych terenów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Ochrona zabytków musi być także uwzględniana przy sporządzaniu i aktualizacji koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województw i ich planów zagospodarowania przestrzennego. Zadanie to powinno być brane pod uwagę w analizie i studium z zakresu zagospodarowania przestrzennego powiatu (gminy), strategii rozwoju gmin, oraz miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. W dokumentach tych uwzględnia się krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Dodatkowo określone są tam rozwiązania niezbędne do zapobiegania zagrożeniom dla zabytków, zapewnienia im ochrony przy realizacji inwestycji oraz przywracania zabytków do jak najlepszego stanu.

W studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego należy uwzględniać ochronę zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru i ich otoczenia, innych zabytków nieruchomych, znajdujących się w gminnej ewidencji zabytków oraz parków kulturowych. W przypadku gdy gmina posiada gminny program opieki nad zabytkami, jego ustalenia uwzględnia się w studium i planie zagospodarowania przestrzennego.

- nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich część lub zespół, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.

● wpis do rejestru zabytków;

● uznanie za pomnik historii;

● utworzenie parku kulturowego;

● ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

Arkadiusz Jaraszek

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Ustawa z 18 marca 2010 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. nr 75, poz. 474).