Przedsiębiorca ma w procesie karnym nie tylko obowiązki, lecz także prawa

Przedsiębiorcy, niezależnie od skali prowadzonej działalności, popełniają coraz więcej przestępstw. Wpływ na to ma wiele czynników. Są wśród nich m.in. presja na utrzymanie na określonym poziomie wyników finansowych oraz coraz większa konkurencja na rynku właściwie w każdej branży. Nie bez znaczenia jest też kryzysowa sytuacja w gospodarce. To powoduje uciekanie się do ryzykownych posunięć gospodarczych zgodnie z zasadą: cel uświęca środki.

Na wokandach

Jak pokazują policyjne statystyki, liczba wszczynanych postępowań w sprawie popełnienia przestępstw gospodarczych rośnie, a ich wykrywalność utrzymuje się od kilkunastu lat na poziomie ponad 90 proc.

Jednym z najczęściej popełnianych czynów jest oszustwo (art. 286 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.; dalej: k.k.). Będzie nim działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem, za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Za dopuszczenie się oszustwa grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W przypadkach mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Przepisy o przestępstwach przeciwko obrotowi gospodarczemu opisano nie tylko w k.k., lecz także w ustawie z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2000 r. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.; dalej: k.s.h.), regulacjach upadłościowych czy dotyczących rachunkowości itp. K.s.h. wymienia np. niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości, ogłoszenie nieprawdziwych danych, dopuszczenie do nabycia przez spółkę własnych udziałów albo akcji itp. Do sądów często też trafiają sprawy o popełnienie oszustwa kapitałowego, np. wyłudzenie kredytu, dotacji albo subwencji (art. 297 k.k.). Karane jest - pozbawieniem wolności od 3 miesięcy do 5 lat - działanie w celu uzyskania dla siebie lub kogo innego, od banku lub jednostki organizacyjnej prowadzącej podobną działalność gospodarczą na podstawie ustawy albo od organu lub instytucji dysponujących środkami publicznymi: kredytu, pożyczki pieniężnej, poręczenia, gwarancji, akredytywy, dotacji, subwencji, potwierdzenia przez bank zobowiązania wynikającego z poręczenia lub z gwarancji, lub podobnego świadczenia pieniężnego na określony cel gospodarczy, elektronicznego instrumentu płatniczego lub zamówienia publicznego. Podobnie będzie w przypadku przedstawienia podrobionego, przerobionego, poświadczającego nieprawdę albo nierzetelnego dokumentu albo nierzetelnego pisemnego oświadczenia dotyczącego okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wymienionego wsparcia finansowego, instrumentu płatniczego lub zamówienia.

Ponadto k.k. przewiduje sankcje za: oszustwo ubezpieczeniowe (art. 298), pranie brudnych pieniędzy (art. 299), udaremnianie lub uszczuplanie zaspokajania wierzycieli (art. 300), pozorne bankructwo (art. 301), zaspokajanie niektórych wierzycieli ze szkodą dla pozostałych (art. 302), nierzetelne prowadzenie dokumentacji działalności gospodarczej (art. 303), lichwę (art. 304), zmowę przetargową (art. 305), fałszowanie znaków identyfikacyjnych, daty produkcji lub przydatności towaru lub urządzenia (306).

W Ministerstwie Sprawiedliwości opracowano już projekt założeń projektu ustawy o ograniczeniu prawa karnego w obrocie gospodarczym. Przewidywał on rezygnację z karalności wielu typów przestępstw z zakresu szeroko rozumianego obrotu gospodarczego oraz zmianę części tych przestępstw w delikty administracyjne. Jak jednak poinformował DGP resort, obecnie Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego opracowuje projekt zmian części szczególnej k.k. Z uwagi na to prace nad projektem ustawy o ograniczeniu prawa karnego w obrocie gospodarczym zostały wstrzymane, a ich ewentualne podjęcie będzie możliwe po opracowaniu zmian w części szczególnej k.k., w tym w rozdziale dotyczącym przestępstw gospodarczych.

Sytuacja pokrzywdzonego

W roli pokrzywdzonego przestępstwem może występować nie tylko osoba fizyczna, lecz także prawna. Uzyska więc status pokrzywdzonego, jeżeli na skutek przestępstwa jej dobro zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone.

Dla uzyskania statusu pokrzywdzonego najistotniejsze znaczenie ma to, czy zabroniony czyn rzeczywiście godzi bezpośrednio w dobra pokrzywdzonego. I właśnie w tym momencie najczęściej pojawiają się problemy z dochodzeniem swoich racji w procesie karnym. Pewna grupa przestępstw skierowana jest bowiem bezpośrednio nie przeciwko danej osobie czy firmie, lecz przeciwko dobrom o charakterze ogólnym, np. wymiarowi sprawiedliwości bądź wiarygodności dokumentów. Trudności mogą więc zacząć się np. w sytuacji, gdy przedsiębiorca poniesie szkodę na skutek złożonych przez kogoś fałszywych zeznań albo straci majątek w wyniku podrobienia dokumentu czy posłużenia się fałszywym dokumentem. Jeżeli więc prokurator nie uzna statusu pokrzywdzonego osoby fizycznej lub prawnej dotkniętej działaniem sprawcy, a następnie sąd podtrzyma to stanowisko, to wówczas przedsiębiorca czy firma nie będą mieli w procesie karnym takich praw jak strona postępowania. Nie będą więc mogli np. składać wniosków dowodowych. Karniści wskazują, że jest to obecnie poważna przeszkoda w dochodzeniu swoich praw przed sądem. Wiąże ona bowiem ręce nie tylko pokrzywdzonemu przedsiębiorcy, lecz także jego pełnomocnikowi.

W przypadku przestępstw ściganych z urzędu (jak np. przywłaszczenie rzeczy czy prawa majątkowego) pokrzywdzony przedsiębiorca może działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Ma prawo do pomocy pełnomocnika. Wówczas działają w procesie obok prokuratora.

Jeżeli jednak oskarżyciel publiczny odmawia wszczęcia postępowania w sprawie przestępstwa, o którym dostał zawiadomienie, lub też wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, pokrzywdzony przedsiębiorca ma prawo wnieść zażalenie. W przypadku gdy nie okaże się ono skuteczne, tzn. prokurator wciąż nie będzie widział podstaw do wniesienia aktu oskarżenia do sądu, pokrzywdzony sam ma prawo wnieść akt oskarżenia. Ma na to miesiąc od dostarczenia mu postanowienia prokuratora. Należy jednak pamiętać, że akt oskarżenia wniesiony przez pokrzywdzonego powinien być podpisany przez adwokata lub radcę prawnego, np. tego, który obsługuje interesy danego przedsiębiorcy. Oczywiście ze względu na różne okoliczności pokrzywdzony ma prawo odstąpić od oskarżenia. Powinien jednak liczyć się z tym, że nie będzie mógł następnie ponownie przyłączyć się do sprawy. W pewnych sytuacjach przedsiębiorca może również występować w charakterze oskarżyciela prywatnego.

W roli oskarżonego

Jednym z fundamentalnych, konstytucyjnie gwarantowanych praw w procesie karnym jest prawo do obrony. To dlatego przedsiębiorca, który został tymczasowo aresztowany, ma prawo do rozmowy ze swoim obrońcą bez obecności innych osób (obecnie obrońcą może być wyłącznie adwokat, wkrótce także radca prawny).

W postępowaniu przygotowawczym prokurator może zastrzec swoją obecność przy rozmowie z adwokatem, w szczególnie uzasadnionym przypadku. Do 18 grudnia 2013 r. (następnie art. 73 par. 3 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm., utraci moc) ma również prawo kontrolować korespondencję, jaką wymieniają oskarżony z obrońcą. Takie prawo przysługuje organom ścigania tylko przez pierwszych 14 dni od tymczasowego aresztowania podejrzanego.

Warto wskazać, że oskarżony, który pozostaje na wolności mimo toczącego się przeciwko niemu postępowania, ma obowiązek stawić się na każde żądanie w toku sprawy, a także informować organy o zmianie miejsca zamieszkania czy pobytu trwającego dłużej niż tydzień. Jeżeli bowiem nie pojawi się na wezwanie, organy mają prawo przymusowo go doprowadzić przed sąd. W ciągu procesu oskarżonemu przedsiębiorcy wolno zmieniać adwokatów, a także korzystać z pomocy więcej niż jednego naraz. Nie może jednak mieć jednocześnie więcej niż trzech obrońców. Ma również prawo do zwrócenia się do sądu - ze względu na swój stan majątkowy - o przyznanie mu pomocy prawnej z urzędu.

Wyłączenie odpowiedzialności

Warto też wskazać, kiedy przedsiębiorca mimo popełnienia czynu nie poniesie odpowiedzialności karnej, ponieważ jego działanie nie będzie kwalifikowane jako bezprawne. Dojdzie do tego np. w razie zaistnienia stanu wyższej konieczności. Jest to działanie w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego. Jest to sytuacja, gdy grożą dwie szkody i dokonuje się wyboru tej mniejszej.

Podobnie okolicznością wyłączającą bezprawność czynu jest kolizja obowiązków. Chodzi o sytuacje, gdy z ciążących na sprawcy obowiązków tylko jeden może być spełniony. Takim źródłem tworzącym obowiązki w procesie gospodarowania będzie umowa, którą podmioty podpisały. Często jej postanowienia zawierają wiele szczegółowych warunków, które mają na celu zabezpieczenie interesów kontrahentów. W grę wchodzą tu również sytuacje, gdy obowiązkiem było zaniechanie określonego działania. W procesach gospodarczych właśnie ten ostatni przypadek nie należy do rzadkości.

Kolejną pozycją wyłączającą bezprawność czynu będzie również eksperyment ekonomiczny. Polega on na tym, że przedsiębiorca podejmuje nowatorskie ryzyko, by osiągnąć korzyści gospodarcze. Ważne jest jednak to, aby oczekiwania ich osiągnięcia oraz sposób przeprowadzenia eksperymentu były uzasadnione aktualnym stanem wiedzy, a uczestniczące w tym osoby wyraziły zgodę na udział w eksperymencie.

WZÓR

Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa

miejscowość, data

Imię i nazwisko osoby dokonującej zgłoszenia

(pokrzywdzonego)

adres zameldowania lub pobytu

Do: Prokuratura Rejonowa

w.......................... (bądź dane jednostki policji)

Na podstawie art. 304 par. 1 kodeksu postępowania karnego niniejszym zawiadamiam o popełnieniu w dniu .......... , w ........ (miejsce popełnienia przestępstwa), ................ (rodzaj przestępstwa) na moją szkodę, przez ............. (dane osoby sprawcy lub podanie, że sprawca nie jest znany).

Wnoszę o wszczęcie w tej sprawie postępowania przygotowawczego.

W uzasadnieniu zawiadomienia należy dokładnie opisać zdarzenie: sytuację oraz czas, w których doszło do popełnienia czynu zabronionego. Pokrzywdzony powinien także dokładnie opisać charakter poniesionych szkód i ich wymiar.

Dowód:

- zeznania świadka ............ (dane osoby składającej zeznania)

.....................................................................

(imię i nazwisko osoby zgłaszającej)

Wyjaśnienie:

WZÓR

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

miejscowość, data

Sąd Rejonowy w .......................... (miejscowość)

Wydział ......................

Wnioskodawca:

.................................................................................

(imię i nazwisko oraz adres zamieszkania)

sygn. akt sprawy:

Wnoszę o:

zwolnienie mnie od kosztów sądowych w sprawie w całości /w części a mianowicie: .........................................................................................................................................

(Powinno zawierać krótki opis sytuacji majątkowej osoby, która domaga się zwolnienia od kosztów)

............................................

(podpis wnioskodawcy)

Załącznik:

- oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów, sporządzone na urzędowym formularzu.

Wyjaśnienie:

Sąd zwalnia w całości lub w części od wyłożenia kosztów przy wnoszeniu pisma procesowego, jeżeli wykazano, że ze względu na sytuację rodzinną, majątkową i wysokość dochodów wyłożenie ich byłoby zbyt uciążliwe.

Ponadto sąd może zwolnić oskarżonego lub oskarżyciela posiłkowego w całości lub w części od zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów sądowych, jeżeli istnieją podstawy do uznania, że uiszczenie ich byłoby dla nich zbyt uciążliwe ze względu na sytuację rodzinną, majątkową i wysokość dochodów, jak również wtedy gdy przemawiają za tym względy słuszności.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2013/200/i02.2013.200.215000400.803.jpg@RY2@

Piotr Falarz adwokat, DLA Piper Wiater sp. k.

Wzrost świadomości prawnej przedsiębiorców, dotyczącej zastosowania przepisów karnych w celu ochrony ich praw naruszonych przestępstwem, jest zjawiskiem pożądanym i dobrym. W praktyce nadal spotkać możemy jednak sytuacje, w których przedsiębiorca ponoszący szkodę nie podejmuje czynności warunkujących jego czynny udział w procesie karnym zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i sądowym, albo spóźnia się z ich podjęciem.

Często się zdarza, że zgłoszenie organom ścigania zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa jest jedynym aktywnym działaniem przedsiębiorcy w toku całego procesu karnego, nie licząc ewentualnych wezwań w charakterze świadka. Przedsiębiorca, który padł ofiarą przestępstwa, ma status pokrzywdzonego (art. 49 kodeksu postępowania karnego), co daje mu możliwość aktywnego wpływu na prowadzone postępowanie. Z tej możliwości pokrzywdzony powinien skorzystać.

Na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzonemu wolno składać wnioski o dokonanie czynności procesowych. Oznacza to, że on i jego pełnomocnik uprawnieni są do składania wniosków o przesłuchanie świadków, zabezpieczenie dokumentacji czy też podjęcie innych czynności mających na celu zebranie, zabezpieczenie i w niezbędnym zakresie utrwalenie dowodów dla sądu. Pokrzywdzonemu nie można odmówić wzięcia udziału w czynności objętej jego wnioskiem, jeżeli tego zażąda. Także w przypadku przeprowadzenia czynności, które nie były objęte wnioskiem pokrzywdzonego, należy na jego żądanie dopuścić go do udziału w nich. Co istotne, już na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzony przedsiębiorca może zgłosić powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Razem z powództwem cywilnym ma prawo zgłosić wniosek o ich zabezpieczenie. Aktywny udział przedsiębiorcy w postępowaniu przygotowawczym karnym może nie tylko znacznie przyspieszyć postępowanie, lecz także pozwolić na pełne ustalenie okoliczności faktycznych sprawy, w tym wysokość wyrządzonej przestępstwem szkody.

W postępowaniu sądowym, jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony musi pamiętać o tym, że aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wolno mu złożyć oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Powyższe pozwala mu na występowanie w procesie karnym jako stronie, umożliwiając także ewentualne zaskarżenie wyroku. W takim samym terminie ma prawo wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Powyższe terminy nie mogą być przywrócone. W sytuacji gdy nie wytoczono powództwa cywilnego, pokrzywdzony aż do zakończenia jego pierwszego przesłuchania na rozprawie głównej może także złożyć wniosek o naprawienie wyrządzonej przestępstwem szkody w całości albo w części lub o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2013/200/i02.2013.200.215000400.804.jpg@RY2@

Prof. dr hab. Marek Chmaj, Chmaj i Wspólnicy Kancelaria Radcowska

Dopuszczenie radców prawnych do pełnienia funkcji obrońcy w procesie karnym wywołało wiele kontrowersji, ale głównie w środowisku adwokackim. Jest to kolejny pozytywny krok mający służyć ujednoliceniu zakresu działalności zawodu radcy prawnego i zawodu adwokata, a w przyszłości prowadzący do nieuchronnego połączenia obydwu zawodów.

Obecnie trudno jest przewidzieć, czy radcowie prawni chętnie korzystali z przyznanych im przez ustawodawcę uprawnień, warto jednak wskazać na niewątpliwe zalety takiego rozwiązania. W relacji oskarżony - obrońca kluczową rolę odgrywa zaufanie. Specyfikę stosunku obrończego dostrzega sam ustawodawca, zapewniając mu zinstytucjonalizowaną ochronę, polegającą między innymi na zapewnieniu oskarżonemu, tymczasowo aresztowanemu możliwości porozumienia się z obrońcą bez obecności osób trzecich czy na wprowadzeniu zakazu przesłuchiwania obrońców w charakterze świadków, co do faktów, które poznał w toku prowadzenia sprawy.

Przepisy kształtujące relację obrońca - oskarżony mają zapewnić prawną możliwość skutecznej obrony. W praktyce o kształcie tej relacji decyduje w dużej mierze wybór osoby obrońcy. Powinno mu więc towarzyszyć głębokie przekonanie, że osoba, której oskarżony powierza prowadzenie sprawy, dołoży wszelkich starań, by należycie zabezpieczyć jego interesy. O tego rodzaju pewność zdecydowanie łatwiej jest w przypadku powierzenia roli obrońcy osobie, która prowadziła już sprawy oskarżonego lub świadczy na jego rzecz stałą obsługę prawną. Jeśli osobą taką był radca prawny, powierzenie mu prowadzenia sprawy karnej będzie stanowiło naturalną konsekwencję dotychczasowej współpracy.

Możliwość zlecenia obrony radcy prawnemu będzie miała szczególne znaczenie w przypadku przedsiębiorców, którzy przez wiele lat korzystają z usług jednego radcy. Poczucie bezpieczeństwa, jakie gwarantuje budowana przez wiele lat relacja, trudno byłoby uzyskać w przypadku jednorazowego zlecenia obrony innej osobie. Ponadto wiedza zdobyta w toku wieloletniej współpracy może mieć wpływ na efektywność obrony, zwłaszcza w przypadku procesów dotyczących przestępstw gospodarczych. Umożliwienie radcom prawnym występowania w procesach w roli obrońcy pozwoli im zatem na jeszcze skuteczniejsze dbanie o interesy klientów.

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl