Kiedy urzędnik działa na szkodę interesu publicznego

Pracownicy administracji państwowej są w zakresie wykonywanych przez nich obowiązków funkcjonariuszami publicznymi. Każda z tych osób może zostać pociągnięta do odpowiedzialności. Również do odpowiedzialności karnej. Przy czym, przy odpowiedzialności karnej nie wystarczy, aby wykonywane przez niego obowiązki służbowe były błędne czy też wykonywane niewłaściwe, istotne są także inne przesłanki. Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.) w art. 231 przewiduje bowiem, iż pracownik administracji państwowej podlega odpowiedzialności karnej za: przekroczenie swoich uprawnień lub niedopełnienie obowiązków służbowych. To niedopełnienie lub przekroczenie musi skutkować działaniem na szkodę interesu publicznego (np. interesu organu w którym pracownik jest zatrudniony, interesu państwa czy interesu społecznego) lub interesu prywatnego.

Bez podstawy prawnej

Warunkiem niezbędnym jest zatem działanie na szkodę przy jednoczesnym niedopełnieniu obowiązków lub ich przekraczaniu (przekroczenie czynności należy interpretować jako podejmowanie czynności wykraczających poza czynności służbowe, też podejmowanie zwykłych czynności służbowych ale w danym przypadku bez podstawy prawnej lub faktycznej).

Takie działanie powoduje, iż osoba ta w konsekwencji działa na szkodę i nie ma znaczenia, czy szkoda jest majątkowa, czy też ma charakter abstrakcyjny, tzn. czy dotyczy jedynie naruszenia dobra chronionego prawem, np. dóbr osobistych.

Rozbieżności w orzecznictwie

W orzecznictwie, jak i literaturze tematu możemy znaleźć wiele publikacji dotyczących charakteru "działania funkcjonariusza publicznego na szkodę ". Nieodosobnione są poglądy, iż szkoda musi być konkretna, co oznacza, że działanie funkcjonariusza publicznego musi skutkować stworzeniem realnego niebezpieczeństwa powstania szkody, inni jednak twierdzą, iż wystarczy samo stworzenie warunków do powstania szkody, aby pociągnąć do odpowiedzialności karnej pracownika administracji państwowej.

Również rzecznik praw obywatelskich powziął wątpliwości w tym zakresie i wystąpił do Sądu Najwyższego z wnioskiem o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów zagadnienia dotyczącego formalnego albo materialnego charakteru przestępstwa określonego w art. 231 par. 1 kodeksu karnego.

Sąd Najwyższy w uchwale z 24 stycznia 2013 r., sygn. akt I KPZ 24/12 stwierdził, iż art. 231 par. 1 kodeksu karnego stanowi o konkretnym narażeniu na niebezpieczeństwo "a więc należy do kategorii przestępstw materialnych, znamiennych skutkiem, którym jest wystąpienie niebezpieczeństwa powstania szkody w interesie publicznym lub prywatnym", natomiast działanie pracownika powoduje co najmniej "stan narażenia dobra prawem chronionego (interesu publicznego lub prywatnego) na niebezpieczeństwo powstania szkody. Niebezpieczeństwo, które wprawdzie nie musi być bezpośrednie, ale musi być rzeczywiste i skonkretyzowane".

Sąd Najwyższy uzasadnił swoje stanowisko m.in. semantyczną wykładnią wyrazu "działa" występującego w art. 231 kodeksu karnego; działanie w zestawieniu z dookreśleniem "na szkodę" sugeruje pewnego rodzaju przyczynowość. Funkcjonariusz publiczny, działając na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, oddziałuje na otaczającą rzeczywistość, a zatem szkoda sama w sobie jest następstwem działania takiego funkcjonariusza. Co ważne, szkoda nie musi realnie zaistnieć, realne i konkretne musi być niebezpieczeństwo jej zaistnienia.

Za takie postępowanie funkcjonariusz publiczny może zostać ukarany karą do 3 lat pozbawienia wolności. Jednak, jeżeli pracownik działa mając na celu osiągnięcie korzyści majątkowej lub osobistej, kara może być znacznie wyższa - nawet do 10 lat. Karze podlega również pracownik, który swoim nieświadomym działaniem doprowadził do powstania szkody - sąd może orzec względem niego karę grzywny, karę ograniczenia wolności lub karę pozbawienia wolności do lat 2.

Kto jest funkcjonariuszem publicznym

Legalną definicję funkcjonariusza państwowego zawiera art. 115 kodeksu karnego. Funkcjonariuszem publicznym jest m.in.: osoba będąca pracownikiem administracji rządowej (centralnej i terenowej), innego organu państwowego (chyba że pełni wyłącznie funkcje usługowe), osoba będąca pracownikiem organu kontroli państwowej, funkcjonariusz organu powołanego do ochrony bezpieczeństwa publicznego, funkcjonariusz Służby Więziennej, pracownik samorządu terytorialnego.

Małgorzata Terlikowska

prawnik, pracownik organów administracji państwowej