W postępowaniu karnym gmina może dochodzić roszczeń majątkowych

Dochodzenie roszczeń majątkowych możliwe jest nie tylko w postępowaniu cywilnym. Wystąpienie z takim roszczeniem jest także możliwe w postępowaniu karnym, na drodze tzw. postępowania adhezyjnego. Zgodnie z art. 62 kodeksu postępowania karnego pokrzywdzony może, aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Powództwo takie może więc wytoczyć także jednostka samorządu terytorialnego, która może występować w roli pokrzywdzonego.

Proces adhezyjny toczy się wraz z postępowaniem zasadniczym w kwestii odpowiedzialności karnej. Jest to proces uboczny. Oskarżony więc w jednym procesie odpowiada karnie i cywilnie. Zaletą takiego rozwiązania jest to, że wszystko odbywa się w jednym procesie, a więc ustalenia faktyczne czynione są na podstawie tych samych środków dowodowych. Wadą tego rozwiązania jest przedłużenie procesu karnego o badanie kwestii odpowiedzialności cywilnej.

Powództwo cywilne powinno być wytoczone najpóźniej do rozpoczęcia przewodu sądowego. Zgodnie z art. 385 procedury karnej przez rozpoczęcie przewodu sądowego należy rozumieć odczytanie przez prokuratora aktu oskarżenia. Nie oznacza to, że powództwa cywilnego nie można złożyć wcześniej. Powództwo cywilne można bowiem zgłosić już w postępowaniu przygotowawczym. Organ prowadzący to postępowanie załącza wtedy pozew do akt sprawy. Postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd po wpłynięciu aktu oskarżenia, ale za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się wówczas dzień złożenia powództwa. Może to mieć znaczenie dla przedawnienia roszczeń. Wraz z powództwem cywilnym zgłoszonym w postępowaniu przygotowawczym gmina może złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia.

Gmina pokrzywdzona przestępstwem staje się powodem cywilnym, nie z chwilą złożenia pozwu do sądu czy wcześniej do prokuratora, ale dopiero z chwilą wydania postanowienia sądu o przyjęciu powództwa cywilnego. Nie w każdym bowiem przypadku sąd zobowiązany jest do przyjęcia powództwa cywilnego zgłoszonego w postępowaniu karnym. Na odmowę przyjęcia powództwa cywilnego lub na pozostawienie go bez rozpoznania pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie. W razie umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego, oraz odmowy przyjęcia powództwa lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania, pokrzywdzona gmina w terminie 30 dni od daty doręczenia jej postanowienia w tym przedmiocie może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych. Jeżeli jednak gmina tego nie uczyni, zabezpieczenie upada, a wniesiony pozew nie wywołuje skutków prawnych.

W razie skutecznego wniesienia powództwa cywilnego w procesie karnym, gmina uzyskuje status powoda cywilnego i staje się stroną w procesie. Wiążą się z tym m.in. następujące uprawnienia:

● prawo do czynnego udziału w rozprawie i posiedzeniu,

● prawo do zadawania pytań świadkom i oskarżonemu,

● zgłaszanie wniosków dowodowych,

● prawo do zaskarżenia wyroku apelacją,

● prawo do zaskarżenia postanowienia zażaleniem.

W procesie adhezyjnym gmina nie może jednak dochodzić wszystkich przysługujących jej roszczeń cywilnych. Przede wszystkim roszczenia te muszą bezpośrednio wynikać z popełnienia przestępstwa. Dodatkowo muszą mieć charakter majątkowy. Nie mogą mieć więc one charakteru osobistego, niemajątkowego. Gmina może więc wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym za zniszczone w wyniku przestępstwa komputery. Nie może ona natomiast wystąpić z roszczeniami odszkodowawczymi za utratę dobrego imienia swojego urzędu, które nastąpiło po popełnieniu przestępstwa. Występując ze swoim roszczeniem, gmina może dochodzić strat rzeczywistych oraz utraconej korzyści, gdyż ustawa nie czyni ograniczeń w tym zakresie.

Jeżeli gmina wystąpi w postępowaniu karnym z powództwem cywilnym i nie występuje w tym postępowaniu także w innym charakterze, np. oskarżyciela posiłkowego, to nie może ona wnioskować o przeprowadzenie wszystkich dowodów. Może ona jedynie dowodzić istnienia tylko tych okoliczności, na których opiera swoje roszczenia cywilne. Nie może ona więc np. wnioskować o przeprowadzenie dowodów zmierzających do wyjaśnienia szczegółów zdarzenia, jeżeli nie mają one wpływu na odpowiedzialność cywilną sprawcy przestępstwa.

Najczęściej samorząd w postępowaniu adhezyjnym reprezentuje pełnomocnik. Ustanowienie pełnomocnika przez daną jednostkę samorządu terytorialnego nie podlega ocenie prowadzącego postępowanie według kryterium dopuszczalności jego udziału w postępowaniu. Pełnomocnictwo takie powinno być udzielone na piśmie albo ustnie do protokołu. Do jego udzielenia uprawniony jest organ wykonawczy gminy, czyli wójt, burmistrz, prezydent miasta. Należy zaznaczyć, że w treści pełnomocnictwa powinno być zawarte uprawnienie pełnomocnika do reprezentowania mocodawcy w postępowaniu adhezyjnym.

Co do zasady osobą uprawnioną do reprezentowania stron w postępowaniu karnym jest adwokat. Zasada ta nie ma jednak zastosowania do jednostek samorządu terytorialnego. Zgodnie bowiem z art. 88 par. 2 kodeksu postępowania karnego pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej może być również radca prawny. Gmina występująca w postępowaniu karnym z powództwem adhezyjnym może więc udzielić swojego pełnomocnictwa także radcy prawnemu. Dodatkowo radca ten może być pracownikiem gminy zajmującym się jej obsługą prawną.

Jeżeli gmina nie wystąpi z powództwem cywilnym w postępowaniu karnym i nie ustanowi w tym celu swojego pełnomocnika, to z powództwem takim na jej rzecz może wystąpić także prokurator. Gmina nie może jednak żądać od prokuratora wystąpienia z takim roszczeniem. To bowiem wyłącznie od jego decyzji i woli zależy, czy skierować do sądu odpowiednie powództwo. Nie oznacza to jednak, że podejmując swoją decyzję, prokurator ma pełną swobodę i nie jest niczym ograniczony i do niczego zobowiązany. Prokurator jest bowiem zawsze zobowiązany do wytoczenia powództwa cywilnego w postępowaniu karnym, jeżeli wymaga tego interes społeczny. Wytaczając powództwo na rzecz gminy, prokurator jest dodatkowo zobowiązany do zachowania ustawowych terminów. Także i w tym przypadku powództwo adhezyjne musi być zatem zgłoszone najpóźniej do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, a więc do momentu, kiedy prokurator nie odczyta na rozprawie aktu oskarżenia.

Sąd w przypadku wydania wyroku skazującego - rozstrzygając merytorycznie o powództwie cywilnym - może uwzględnić powództwo w całości, albo w części i w pozostałej części je oddalić lub pozostawić powództwo bez rozpoznania. Sąd może także w całości oddalić powództwo cywilne.

● powództwo cywilne jest z mocy przepisu szczególnego niedopuszczalne,

● roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia,

● powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną,

● to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono,

● po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która nie występuje w charakterze oskarżonego,

● złożono wniosek o orzeczeniu obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody.

Mimo przyjęcia powództwa cywilnego sąd pozostawia je bez rozpoznania, jeżeli po rozpoczęciu przewodu sądowego ujawni się okoliczność wymieniona w pkt 1-6.

● oznaczenie sądu, do którego jest skierowane,

● imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników,

● oznaczenie rodzaju pisma,

● osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności,

● przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu,

● wymienienie załączników,

● podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika,

● dokładne oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna,

● wnioski o zabezpieczenie powództwa, nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności i przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda oraz wnioski służące do przygotowania rozprawy,

● gdy pismo procesowe jest pierwszym pismem w sprawie, powinno ponadto zawierać oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sporu, pisma zaś dalsze - sygnaturę akt.

Arkadiusz Jaraszek

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Art. 62-70 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (nr 43, poz. 296 z późn. zm.).