Można zabezpieczyć się przed niewypłacalnością kontrahenta

Jednym z podstawowych problemów, z jakimi borykają się przedsiębiorcy, jest kwestia uzyskania należnego wynagrodzenia za dostarczony towar czy usługi. Niedawny kryzys gospodarczy jasno wykazał, że nawet fakt, iż ma się do czynienia z szanowanym i dużym partnerem, nie zawsze gwarantuje pewność zaspokojenia swojej wierzytelności. Natomiast duży podmiot, będący z racji swego rozmiaru na pewniejszej pozycji, może stanąć w obliczu sytuacji, w której w jednym momencie wielu jego mniejszych kontrahentów przestanie realizować swe zobowiązania.

Dla wszystkich uczestników obrotu gospodarczego aktualną pozostaje więc kwestia zabezpieczenia spłaty przysługujących im wierzytelności. Odpowiednie zabezpieczenie zobowiązań ma szczególne znaczenie w przypadku ogłoszenia przez dłużnika upadłości. Prawo Upadłościowe i Naprawcze przewiduje szczególne uprawnienia dla wierzycieli, których wierzytelności zostały zabezpieczone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską. Ponadto przewłaszczenie na zabezpieczenie traktowane jest w postępowaniu upadłościowym jak zastaw.

Najsilniejszym i stosunkowo najpewniejszym sposobem zabezpieczenia jest hipoteka. To prawo rzeczowe ograniczone zapewnia zaspokojenie zabezpieczonej wierzytelności z nieruchomości niezależnie do tego, czyją własnością się ona stała. Jeżeli na nieruchomości ustanowiono kilka hipotek, hipoteka ustanowiona wcześniej ma pierwszeństwo zaspokojenia przed hipoteką ustanowioną później, należy więc uważać, czy ustanowione już hipoteki nie przekraczają wysokością zabezpieczeń wartości nieruchomości. Jednakże koszty związane z ustanowieniem oraz czas potrzebny na dokonanie wpisu w księgach wieczystych oznaczają, że hipoteka jest formą zabezpieczenia opłacalną tylko w przypadku dużych, wieloletnich kontraktów, stąd jej popularność jako zabezpieczenie kredytów bankowych.

Stosunkowo najwygodniejszym i jednocześnie bardzo skutecznym sposobem zabezpieczenia jest zastaw rejestrowy. To ograniczone prawo rzeczowe może obciążać rzecz lub prawo (np. udziały w spółce), zbiór składników majątkowych (np. linię produkcyjną) czy całe przedsiębiorstwo i zapewnia ochronę bez konieczności przejmowania posiadania przedmiotu zastawu przez zastawnika. Do ustanowienia zastawu konieczna jest umowa pomiędzy zastawcą i zastawnikiem i wpis w rejestrze zastawów. Zastawca nie musi być dłużnikiem zabezpieczanego zobowiązania, może ustanowić zastaw zabezpieczający dług osoby trzeciej. Elementem wyróżniającym zastaw rejestrowy jest możliwość pozostawienia przedmiotu zastawu w posiadaniu dłużnika, który może nadal z niego korzystać. Podobnie jak w przypadku hipotek zastaw ustanowiony wcześniej ma pierwszeństwo przed tym ustanowionym później.

Zastaw zwykły jest mniej elastyczną formą zabezpieczenia, wymaga bowiem przeniesienia posiadania przedmiotu zastawu na zastawnika (choć kodeks cywilny dopuszcza wiele form takiego przeniesienia posiadania). Ponadto odwrotnie niż w przypadku hipoteki i zastawu rejestrowego zastaw zwykły ustanowiony później ma pierwszeństwo w stosunku do tego ustanowionego wcześniej. Od wejścia w życie nowelizacji 2 maja 2009 roku - Prawo Upadłościowe i Naprawcze nakazuje traktować przewłaszczenie na zabezpieczenie jak zastaw zwykły. Należy jednak pamiętać, że dla skuteczności takiego przewłaszczenia wobec masy upadłości, musi być ono dokonane w formie pisemnej z datą pewną.

Zastaw skarbowy jest stosowany w przypadkach zaległości w zakresie podatków i innych danin publicznych, a zatem jako samoistne zabezpieczenie zobowiązań przedsiębiorców w stosunkach gospodarczych nie występuje. Kontrahenci powinni jednak być świadomi, że organy skarbowe mają możliwość skorzystania z tej formy zabezpieczenia zapłaty zaległości podatkowych ich partnerów biznesowych, co może wpłynąć na skuteczność ich własnych zabezpieczeń.

Specjalne traktowanie wierzycieli, którzy zabezpieczyli swoje wierzytelności, stosując powyższe instytucje, w postępowaniu upadłościowym przejawia się na wiele sposobów. Podstawowy to możliwość zaspokojenia swych wierzytelności, zabezpieczonych na składniku majątku upadłego, z tego składnika z wyłączeniem innych niezabezpieczonych wierzycieli w upadłości likwidacyjnej. Jeżeli jakiś składnik majątkowy jest przedmiotem zabezpieczenia, to środki uzyskane z jego sprzedaży najpierw służą zaspokojeniu zabezpieczonych na nim wierzytelności, a dopiero sumy pozostałe po całkowitym zaspokojeniu zabezpieczonych na nim wierzytelności zostają przekazane do masy upadłości, gdzie służą zaspokojeniu wszystkich wierzycieli.

Ponadto wierzyciel, który uzyskał zaspokojenie swojej wierzytelności jedynie w części, po sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia nadal występuje w postępowaniu upadłościowym, ale już jako wierzyciel niezabezpieczony co do niezaspokojonej jeszcze części. W przypadku upadłości układowej wierzytelności zabezpieczone rzeczowo podlegają z mocy prawa układowi jedynie w kwocie, w jakiej wysokość wierzytelności nie znajduje pokrycia w wartości przedmiotu zabezpieczenia, w pozostałej zaś części wierzytelność podlegać może układowi jedynie za zgodą samego wierzyciela.

Pod warunkiem więc, że za przedmiot zabezpieczenia wybrano składnik majątku dłużnika posiadający realną wartość, wierzyciel, którego zobowiązanie jako jedyne zostało w ten sposób zabezpieczone ma zagwarantowane zaspokojenie zabezpieczonej wierzytelności w wysokości odpowiadającej wartości przedmiotu zabezpieczenia (pomniejszonej o koszty postępowania upadłościowego, ale nie więcej niż o 10 proc. uzyskanej ceny i obejmujące taką część kosztów ogólnych postępowania upadłościowego, jaki duży jest udział wartości majątku obciążonego zabezpieczeniem do wartości całej masy upadłości.

@RY1@i02/2011/036/i02.2011.036.210.006a.001.jpg@RY2@

Piotr Zimmerman, radca prawny Zimmerman i Wspólnicy Sp. k.

Piotr Zimmerman

radca prawny Zimmerman i Wspólnicy Sp. k.

Ustawa z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. nr 175 z 2009 r., poz. 1361 z późn. zm.).