Czy dopłatę na rzecz spółki można potrącić z wierzytelności wspólnika

Zgodnie z art. 498 kodeksu cywilnego (k.c.), gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Potrącenie następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie (art. 499 k.c.), czyli przez jednostronną czynność prawną jednego z wierzycieli wzajemnych. Nie mogą być przy tym umorzone przez potrącenie wierzytelności:

wnieulegające zajęciu,

wo dostarczenie środków utrzymania,

wwynikające z czynów niedozwolonych,

wco do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne - art. 505 k.c.

Z kolei art. 14 par. 4 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) stanowi, że wspólnik i akcjonariusz nie może potrącać swoich wierzytelności wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji. Nie wyłącza to potrącenia umownego. Konieczne jest zatem ustalenie, czy art. 14 par. 4 k.s.h. nie jest takim właśnie przepisem szczególnym, o którym mówi art. 505 pkt 4 k.c., wyłączającym możliwość potrącenia wierzytelności wspólnika wobec spółki z wierzytelnością spółki z tytułu dopłat.

Umowa spółki z o.o. może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Dopłaty powinny być nakładane i uiszczane przez wspólników równomiernie w stosunku do ich udziałów. Wysokość i terminy dopłat oznaczane są w miarę potrzeby uchwałą wspólników (art. 177 i art. 178 par. 1 k.s.h.). Uzyskane z dopłat środki finansowe są przeznaczane na zasilenie kapitału rezerwowego i mogą być przez spółkę wykorzystane na realizację planowanych inwestycji, sfinansowanie bieżącej działalności, zwiększenie wiarygodności kredytowej czy pokrycie strat. Dopłaty zwiększają środki własne spółki, ale nie powiększają udziałów wspólników. Nie powiększają zatem kapitału zakładowego. Zgodnie z art. 179 par. 1 k.s.h. dopłaty mogą być zwracane wspólnikom, jeżeli nie są wymagane na pokrycie straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. Dopłaty nie są więc źródłem środków przeznaczonych na trwałe finansowanie działalności spółki. Chociaż zatem dopłaty są swym charakterem zbliżone do wpłat na udziały, różnią się od nich tym, że mogą być zwracane i że nie powodują zwiększenia kapitału zakładowego spółki.

W art. 14 par. 4 k.s.h. mowa jest o wierzytelności spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów. Należy zatem uznać, że nie dotyczy on dopłat. Jak już była o tym wyżej mowa, dopłaty nie są należnymi wpłatami na poczet udziałów. Nie powiększają kapitału zakładowego spółki, tylko kapitał rezerwowy. Artykuł 14 par. 4 k.s.h. nie jest zatem przepisem szczególnym wyłączającym możliwość potrącenia wierzytelności wspólnika wobec spółki z wierzytelnością spółki z tytułu dopłat. Oznacza to, że wspólnik może złożyć oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności przysługującej mu wobec spółki z wierzytelnością spółki względem niego z tytułu dopłat.

Kwestią potrącalności wierzytelności wspólnika wobec spółki z o.o. z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu dopłat zajmował się Sąd Najwyższy w uchwale z 12 stycznia 2010 r. (III CZP 117/09; OSNC 2010/7-8/103). W uzasadnieniu do niej SN stwierdził, że "potrącenie wierzytelności przysługującej wspólnikowi wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z wierzytelności spółki względem dłużnika z tytułu dopłat nie mieści się w żadnej z kategorii wyłączeń przewidzianych w art. 505 k.c. Wierzytelność ta może bowiem ulegać zajęciu, nie jest wierzytelnością o dostarczenie środków utrzymania ani nie wynika z czynu niedozwolonego. Brak też przepisu szczególnego, który wyłączałby dopuszczalność umorzenia przez potrącenie wierzytelności spółki z tytułu dopłat. Zakaz taki został natomiast wyraźnie przewidziany w art. 14 par. 4 k.s.h. w odniesieniu do wierzytelności spółki z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów. (...) Wykładnia językowa art. 14 par. 4 k.s.h. (...) prowadzi do wniosku, że hipoteza tego przepisu nie obejmuje wierzytelności spółki z tytułu dopłat, jest w nim bowiem mowa o wpłacie na poczet udziałów, czyli o wpłacie na kapitał zakładowy.

Sąd stwierdził także, że dokonanie przez wspólnika potrącenia wierzytelności przysługującej mu wobec spółki z wierzytelności spółki z tytułu dopłat nie oznacza, że cel instytucji dopłat nie zostaje osiągnięty. Podejmując uchwałę o dopłatach wspólnicy dążą niewątpliwie do pozyskania środków finansowych, które mogą być przeznaczone na pokrycie strat powstałych w toku działalności spółki. Stratami tymi jednak są również należności spółki wobec wspólnika, zatem przez dokonanie potrącenia dłużnik partycypuje także w stratach spółki. Nie można też przyjmować, że wspólnik regulujący dopłatę przez potrącenie wierzytelności przysługującej mu wobec spółki jest w lepszej sytuacji od pozostałych wspólników, gdyż nie uczestniczy w pokrywaniu strat przez wniesienie świadczenia pieniężnego. Jego partycypacja w stratach ma wszakże zgodną z ustaloną wysokością dopłat wartość, a jedynie inną formę.

@RY1@i02/2012/046/i02.2012.046.21500060b.802.jpg@RY2@

Julita Karaś-Gasparska

Julita Karaś-Gasparska

julita.karas@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 14 par. 4 i art. 177 - 179 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Art. 498, 499 i 505 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).