Przedsiębiorcy nie doceniają możliwości weksla

W praktyce weksel używany jest głównie w jego gwarancyjnej funkcji. Najczęściej przyjmuje wówczas formę in blanco (więcej na ten temat - zob. Firma i Prawo z 16 kwietnia). Wbrew pozorom jest to najgorsza sytuacja, w jakiej da się użyć weksla - nieintuicyjna, niezgodna z gospodarczym i prawnym celem zaciągnięcia zobowiązania wekslowego, które ma mieć charakter bezwarunkowy i abstrakcyjny.

Tymczasem weksel może być używany w innych rodzajach transakcji. Co więcej, ta pochodząca z ubiegłych wieków instytucja prawna często okazuje się lepsza niż powszechnie stosowane obecnie formy porozumień między wierzycielami a ich dłużnikami.

Prywatny pieniądz

Najbardziej naturalną funkcją weksla jest jego płatniczy charakter. Każda pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona osoba może całkowicie legalnie emitować go jako jej osobisty środek płatniczy. Dwiema zasadniczymi różnicami pomiędzy takim pieniądzem a pieniądzem emitowanym przez Narodowy Bank Polski jest dobrowolność uznawania "naszego" środka płatniczego (kontrahent musi chcieć go przyjąć w formie zapłaty) oraz brak możliwości uiszczania nim zobowiązań podatkowych wobec państwa.

W związku z ustanowieniem takiej definicji możemy wyobrazić sobie nieskończenie wiele sposobów użycia weksla. Trudno postawić konkretną granicę, do czego weksla użyć nie można, tak samo jak trudno ograniczyć w ten sposób użycie tradycyjnych banknotów.

Za fakturę

Firmy bardzo często udzielają swoim kontrahentom tzw. kredytu kupieckiego. W uproszczeniu polega on na przesunięciu, często znacznym, terminu zapłaty względem daty sprzedaży lub wykonania usługi. Dowodem istnienia zobowiązania jest wówczas podpisana przez dłużnika-nabywcę faktura, a niekiedy również inne dokumenty świadczące o poprawnym wykonaniu umowy.

Chcąc zapłacić za fakturę wekslem, dłużnik już w momencie jej otrzymania wystawia na rzecz sprzedawcy weksel własny, w którym przyrzeka zapłacić określoną kwotę w określonym terminie. Taki dokument wręcza wierzycielowi, otrzymując w zamian pokwitowanie zapłaty. Następuje wówczas tzw. odnowienie zobowiązania, czyli roszczenie wynikające z wystawionej faktury zostaje zaspokojone, a w jego miejsce powstaje nowe, wynikające z wystawionego weksla. Konieczne jest tylko to, aby zamiar odnowienia nie budził wątpliwości - w przeciwnym wypadku poczytuje się, że do niego nie doszło (art. 506 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny; Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Procedura taka ma wiele zalet zarówno dla wierzyciela, jak i dla dłużnika.

Po pierwsze - pozwala na określenie dowolnie długiego terminu płatności, gdy tymczasem termin płatności wynikający z faktury co do zasady nie może przekroczyć 30 dni, pod rygorem umożliwienia wierzycielowi żądania odsetek ustawowych (por. ustawa o terminach zapłaty w transakcjach handlowych z 8 marca 2013 r., Dz.U. poz. 403). Zapłata wekslem zaspokaja roszczenie z zawartej umowy i pozwala swobodnie kształtować dalsze warunki współpracy.

Po drugie - uznanie faktury za zapłaconą w dniu jej wystawienia ułatwia rozliczenia podatkowe. Zgodnie z ustawą z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 177, poz. 1054) w przypadku braku zapłaty za fakturę w ciągu 150 dni od terminu jej płatności dłużnik byłby zobowiązany do korekty odliczonego podatku.

Po trzecie - poprawnie wystawiony weksel w sposób bezsporny określa istniejącą wierzytelność. Jest to dalece lepszy dowód w ewentualnym postępowaniu sądowym niż sam podpis na fakturze. Może mieć to znaczenie w przypadku korzystania przez przedsiębiorcę z faktoringu. W takim przypadku faktor wymaga, aby przekazywane mu wierzytelności były w odpowiedni sposób udokumentowane, w sposób budzący jak najmniej wątpliwości.

Po czwarte - otrzymany przez wierzyciela weksel jest środkiem płatniczym, który może być użyty w jego kolejnych transakcjach, bez konieczności wystawiania nowego dokumentu. Dzieje się tak z uwagi na obiegowy charakter weksla, czyli możliwość przeniesienia wierzytelności zawartej w wekslu na drodze indosu. Będziemy o tym pisać w jednym z kolejnych odcinków "Akademii prawa wekslowego".

Po piąte - dochodzenie roszczenia z weksla na drodze sądowej jest prostsze, tańsze i daje wierzycielowi więcej przywilejów niż dochodzenie takiego samego roszczenia na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Naturalnie wekslem możemy zapłacić w każdej transakcji [przykład 1], nie tylko pomiędzy przedsiębiorcami i nie tylko w takiej, w wyniku której wystawiana jest faktura VAT. Zatem jeśli obie strony się na to zgodzą, da się w ten sposób kupić od sąsiada samochód czy na przykład zapłacić za zakupy w osiedlowym sklepie (drugi przypadek - ale bez użycia weksli - jest zresztą bardzo często spotykany w postaci tzw. sprzedaży na zeszyt).

W wyniku tak zawartego porozumienia sprzedawca traci możność dochodzenia należności na podstawie umowy sprzedaży (i wystawionej w jej związku faktury VAT), otrzymując w zamian możność dochodzenia roszczenia na podstawie weksla.

Pożyczka bez podatku

Drugim pod względem popularności rodzajem umowy zawieranej zarówno w stosunkach osobistych, jak i pomiędzy przedsiębiorcami, jest pożyczka. To zazwyczaj prosta konstrukcja prawna, w której z jednej strony się określa, jaką kwotę pożyczkodawca przekazuje pożyczkobiorcy, a z drugiej - sposób jej spłaty przez dłużnika. W takim przypadku weksla da się użyć na dwa sposoby. Po pierwsze - może on zabezpieczać zwrot roszczenia wynikający z umowy pożyczki. Po drugie - zastępować umowę pożyczki [przykład 2]. Zawierana jest wówczas jedynie umowa sprzedaży papieru wartościowego. W przeciwieństwie do pożyczki czynność ta nie jest objęta podatkiem od czynności cywilnoprawnych.

Jeśli strony zawrą, choćby w formie ustnej, umowę pożyczki, której spłatę powyższe weksle będą zabezpieczać, pożyczkobiorca będzie zobowiązany do uiszczenia podatku od czynności cywilnoprawnych. Powyżej określonego w ustawie limitu wynosi on 2 proc. pożyczanej kwoty.

Przyszłe zobowiązania

W praktyce gospodarczej możemy mieć do czynienia z umowami, w których wysokość roszczenia czy nawet samo jego powstanie, jest niepewne. Zwykle stosuje się wówczas weksle in blanco, choć dla bezpieczeństwa obrotu powinniśmy skonstruować weksel o pełnej treści [przykład 3].

Ponieważ jest to weksel gwarancyjny, a celem wystawcy nie jest bezwarunkowe (bez względu na okoliczności) zapłacenie sumy 20 tysięcy złotych, strony powinny dokładnie w umowie określić, jakie roszczenie weksel zabezpiecza, kiedy może być dochodzony i na jaką sumę. To, że kwota ta będzie mniejsza niż wskazana na wekslu, nie jest błędem. W takim przypadku wierzyciel będzie miał prawo do dochodzenia tylko faktycznie należnego roszczenia. Z kolei wpisanie na wekslu górnej granicy odpowiedzialności wykluczy jej znaczne zawyżenie, co może utrudnić lub uniemożliwić skuteczną obronę dłużnika z uwagi na konieczność ponoszenia przez niego opłat sądowych (również od składanych przez niego środków zaskarżenia). Dopuszczalne jest też zastosowanie weksla gwarancyjnego bez podanej sumy wekslowej - do późniejszego uzupełnienia przez posiadacza.

Kredyt za 3 proc. rocznie

Jak wspomniano na wstępie, akceptowalność przyjęcia wystawionego jako zapłatę weksla zależy od woli wierzyciela. Zwykle niechęć do udzielania dłużnikowi kredytu w tej formie wynika z obawy o brak możliwości lub chęci wykupu weksla w terminie jego płatności. Czy jednak obawy te byłyby zasadne, gdyby jednym z dłużników wekslowych był znany ze swojej wiarygodności podmiot? Na przykład bank.

Weksel, w którym za zapłatę odpowiada bank, jest bardzo mocnym papierem wartościowym. Odpada ryzyko niewykupienia z uwagi na niewypłacalność dłużnika. Dokument taki może być chętnie przyjmowany jako zapłata, nawet jeśli wiarygodność finansowa wystawcy jest dla wierzyciela nieznana.

Usługa, dzięki której bank gwarantuje zapłatę za wystawione przez przedsiębiorcę weksle, to tak zwany kredyt akceptacyjny. Jest on kilkukrotnie tańszy niż pozyskiwanie gotówki.

Dobrze czy źle

Zatem skoro jest tak dobrze, to dlaczego na rynku nie ma tysięcy weksli płatniczych z gwarancją banku, zastępujących gotówkę? Przede wszystkim przedsiębiorcy nie mają świadomości istnienia takiej możliwości, a sam bank nie ma interesu w oferowaniu tańszej usługi. Są jednak ku niej podstawy zarówno teoretyczne, jak i zapisane w tabelach usług i prowizji banków. Może zatem warto - przy okazji kolejnego kontaktu z przedstawicielem banku - spytać go o tańsze formy pozyskiwania pieniędzy niż kredyt na kilkanaście lub nawet kilkadziesiąt procent.

Opisane w artykule przykłady wykorzystania weksla to w rzeczywistości wierzchołek góry lodowej. Wystarczy pamiętać, że praktycznie w każdej transakcji, w której używa się w jakikolwiek sposób pieniędzy, można użyć i weksla. Granice, stanowi tylko kreatywność stron transakcji. To od nich zależy, czy skonstruowana zostanie umowa wymagającą mniejszej ilości gotówkowego pieniądza. A - jak wiadomo - mniejsze potrzeby gotówki, to mniejsze koszty, większe możliwości i... przewaga nad konkurencją.

Uwaga

Trudno postawić konkretną granicę, do czego weksla użyć nie można, tak samo jak trudno ograniczyć w ten sposób użycie tradycyjnych banknotów

Uwaga

Usługa, dzięki której bank gwarantuje zapłatę za wystawione przez przedsiębiorcę weksle, to tak zwany kredyt akceptacyjny. Jest on kilkukrotnie tańszy niż pozyskiwanie gotówki

PRZYKŁAD 1

Jako zapłata

Przedsiębiorca 21 maja 2013 r. sprzedaje swojemu klientowi towary za 5000 zł brutto. Na tę okoliczność wystawia fakturę VAT. Strony ustalają, że zapłata nastąpi wekslem własnym wystawionym przez kupującego, płatnym za pół roku. Na dokumencie sprzedaży zamieszczają zatem informację, że "należność została zapłacona wekslem". Sam weksel opatrują klauzulą "wartość w towarze otrzymałem", która podkreśla płatniczy charakter dokumentu i wykazuje, że wystawca w zamian otrzymał odpowiednie świadczenie wzajemne.

Weksel własny

Zakopane, 21 maja 2013 r.

Na 5000 zł

Za pół roku zapłacę za ten weksel na rzecz

Jana Klimka (prowadzącego działalność gospodarczą

"Speed-Trans") sumę pięć tysięcy złotych.

Wartość w towarze otrzymałem.

Płatny w Zakopanem.

{wystawca - podpis}

PRZYKŁAD 2

Zwrot w ratach

Dłużniczka Anna Nowak chciałaby pożyczyć od Jana Kowalskiego sumę 10 000 zł. Strony uzgodniły, że spłata nastąpi w 5 miesięcznych ratach, a do każdej raty zostanie doliczona kwota 100 zł tytułem odsetek.

Ponieważ weksel może zawierać tylko jedną datę płatności, chcąc przenieść ustalone warunki na zobowiązania wekslowe, dłużniczka powinna wystawić 5 weksli płatnych w terminach i w kwotach odpowiadających kolejnym ratom. Zobowiązanie może zawierać klauzulę "wartość w gotówce otrzymałam", które oznacza, że za wystawiony weksel wystawca dostał już pieniądze.

Weksel zobowiązujący do spłaty pierwszej raty przedstawia wzór.

Weksel własny

Zakopane, 21 maja 2013 r. Na 2100 zł

21 czerwca 2013 r. zapłacę za ten weksel

na rzecz Jana Kowalskiego sumę

dwa tysiące sto złotych.

Wartość w gotówce otrzymałam.

Płatny w Zakopanem.

{Anna Nowak - podpis}

PRZYKŁAD 3

Gdy nie wiadomo, czy będą szkody

Przedsiębiorca wynajmuje swoją halę magazynową. W związku z zawartą umową po stronie najemcy może się pojawić zadłużenie - np. z tytułu nieterminowej zapłaty czynszu albo spowodowanych w przedmiocie najmu szkód. Jednakże ani kwota roszczenia, ani fakt wystąpienia nie są w momencie zawierania umowy znane. Możemy jednak te hipotetyczne przyszłe roszczenia zabezpieczyć wekslem gwarancyjnym.

Weksel gwarancyjny

Zakopane, 21 maja 2013 r.

Na 20 000 zł

Za okazaniem poczynionym w ciągu 5 lat

zapłacę za ten gwarancyjny weksel na rzecz

Fidelis sp. z o.o. z siedzibą w Zakopanem,

ale nie na jej zlecenie,

sumę dwadzieścia tysięcy złotych.

Płatny w Zakopanem.

{wystawca - podpis}

@RY1@i02/2013/092/i02.2013.092.21500070a.805.jpg@RY2@

Lech Malinowski, doradca finansowy, specjalista prawa wekslowego

Lech Malinowski

doradca finansowy, specjalista prawa wekslowego