Jakie są skutki zawarcia umowy z odwołanym członkiem zarządu

1

Spółki akcyjne oraz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością działają w obrocie gospodarczym za pośrednictwem swoich organów, których członkowie są upoważnieni do prowadzenia praw spółki oraz do reprezentowania jej w stosunkach z osobami trzecimi, np. z kontrahentami biznesowymi. Jednak w relacjach z tymi spółkami kapitałowymi istnieje ryzyko zawarcia umowy z osobą nieuprawnioną do reprezentacji konkretnej spółki. Faktyczny skład organów spółki może bowiem odbiegać od stanu wynikającego z aktualnego odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego (KRS).

2

Będzie tak w przypadku, gdy do KRS nie zostanie zgłoszona zmiana powstała np. na skutek odwołania dotychczasowego członka zarządu. Osoba prawna, czyli m.in. spółka kapitałowa, działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie. Wynika to z art. 38 kodeksu cywilnego, a także art. 201 i art. 368 kodeksu spółek handlowych, które (odpowiednio dla spółek z o.o. i akcyjnych) ustanawiają zasadę reprezentacji spółki przez zarząd. Przyjmuje się przy tym, że odwołanie członka zarządu z pełnionej przez niego funkcji wywołuje skutki prawne od chwili podjęcia stosownej uchwały przez uprawniony organ spółki (chyba że uchwała wskazuje inny termin). Skuteczność odwołania nie jest zatem uzależniona od formalnego zgłoszenia tego faktu w KRS. Na tej podstawie można stwierdzić, że odwołany członek zarządu, zawierając umowę z osobą trzecią, nie dokonuje czynności w imieniu spółki, lecz działa jako tzw. jej rzekomy organ.

3

Zawarta umowa obarczona jest sankcją bezwzględnej nieważności. W rezultacie, zgodnie z art. 39 kodeksu cywilnego, osoba działająca w charakterze rzekomego organu spółki i zawierająca umowę w imieniu spółki jest zobowiązana do zwrotu tego, co otrzymała od drugiej strony w rezultacie wykonania umowy, oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o braku umocowania.

Mimo że wspomniana treść art. 39 kodeksu cywilnego przemawia za przyjęciem tezy, że nie jest możliwe potwierdzenie przez spółkę czynności dokonanej w jej imieniu przez rzekomego członka organu (np. odwołanego członka zarządu), to w orzecznictwie zarysował się również pogląd odmienny. Na taką możliwość wskazuje szeroko komentowana uchwała Sądu Najwyższego z 14 września 2007 r. (sygn. akt III CZP 31/07). W uchwale tej SN wyraził stanowisko, że złożenie oświadczenia woli w imieniu osoby prawnej w charakterze jej zarządu przez osoby w rzeczywistości niewchodzące w skład zarządu nie prowadzi w konsekwencji do nieważności zawieranej w ten sposób czynności prawnej, lecz powoduje jej bezskuteczność. W rezultacie do wadliwych wobec spółki czynności prawnych należy stosować sankcję bezskuteczności zawieszonej. Czynność taką można by zatem uczynić ważną w trybie art. 103 kodeksu cywilnego, poprzez jej potwierdzenie przez spółkę. Sankcja bezskuteczności zawieszonej nie tylko bowiem skutecznie chroni interesy osoby prawnej, której zasady reprezentacji zostały naruszone, ale także lepiej odpowiada potrzebom bezpieczeństwa obrotu. W szczególności wyklucza kwestionowanie czynności prawnej przez kontrahenta osoby prawnej tylko dlatego, że czynność ta przestała mu odpowiadać.

4

Oceniając skuteczność czynności prawnej dokonywanej przez odwołanego członka zarządu, należy mieć również na uwadze regulacje ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, której przepisy art. 14-17 konstruują pewne rygory i domniemania prawne, służące zapewnieniu pewności i bezpieczeństwa obrotu prawnego, a składające się na domniemanie wiary publicznej KRS. W szczególności oznacza to, że czynność prawna dokonana z osobą wpisaną w KRS (jako uprawnioną do reprezentowania osoby prawnej) wiąże co do zasady tę osobę, mimo że w rzeczywistości utraciła ona status uprawnionej do reprezentacji. Taki pogląd wyrażony został w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 5 lipca 2007 r. (sygn. I ACa 167/06).

Zgodnie z art. 14 ustawy o KRS, podmiot obowiązany do złożenia wniosku o wpis do rejestru nie może powoływać się wobec osób trzecich działających w dobrej wierze na dane, które nie zostały wpisane do rejestru lub uległy wykreśleniu. W powiązaniu z wynikającym z art. 17 tej ustawy domniemaniem prawdziwości danych wpisanych do KRS, zawarcie w imieniu spółki umowy przez byłego członka zarządu, który nie został wykreślony z rejestru, skutkować będzie niemożnością powoływania się przez spółkę na nieważność lub bezskuteczność takiej umowy wobec spółki.

Rozwiązania przyjęte w ustawie o KRS uwzględniają konieczność ochrony dobrej wiary drugiej strony stosunku prawnego, która ma ograniczone możliwości ustalenia, czy dana osoba jest jeszcze członkiem zarządu, czy też może została odwołana ze swej funkcji. Wynikające z KRS domniemania mogą mieć znaczenie także wówczas, gdy pomimo posiadania informacji o odwołaniu starego składu zarządu, powstają wątpliwości prawne związane z samym procesem pozbawiania członkostwa w zarządzie, a tym samym skuteczności działań w stosunkach zewnętrznych. Interes spółki ustępuje tu przed prymatem pewności obrotu i ochrony osoby trzeciej, która zawiera umowę z odwołanym członkiem zarządu. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z 5 grudnia 2008 r. (sygn. III CZP 124/08).

5

Niezależnie od niejednolitych poglądów dotyczących oceny skutków prawnych czynności podjętej przez odwołanego członka zarządu, czynności takie są co do zasady wadliwe. Sankcja bezwzględnej nieważności podlega jednak modyfikacji przez regulacje ustawy o KRS. W konsekwencji - z uwagi na rygory i domniemania wynikające z art. 14-17 ustawy o KRS - nie tylko spółka nie jest uprawniona do powoływania się na nieważność umowy zawartej przez odwołanego członka zarządu z osobą trzecią, lecz również sama osoba trzecia jest tego uprawnienia pozbawiona.

Wspomniane regulacje powinny stanowić dla władz spółek handlowych bodziec skłaniający do bieżącego aktualizowania danych w rejestrze przedsiębiorców KRS. Informacje o zmianach personalnych w zarządzie warto też ujawnić, np. na stronie internetowej spółki, aby zminimalizować ryzyko ewentualnego powoływania się osób trzecich na domniemanie wiary publicznej KRS. Domniemanie to chroni bowiem jedynie osoby trzecie działające w dobrej wierze.

@RY1@i02/2009/239/i02.2009.239.087.003a.001.jpg@RY2@

Halina Kwiatkowska, radca prawny, partner w Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy, specjalizuje się w prawie gospodarczym, prawie kontraktów i prawie podatkowym

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ustawa z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 nr 168, poz. 1186 ze zm.).