Jeżeli nie porozumienie z bankiem, to może układ?

Nazywane obecnie potocznie opcjami finansowymi zobowiązania, z którymi boryka się szeroka rzesza polskich przedsiębiorców, wynikają w większości wypadków z umów ramowych, o których mowa w art. 85 prawa upadłościowego i naprawczego (PUiN).

Typową cechą tego typu umów jest zawieranie umów szczegółowych w większej liczbie, często różnego rodzaju i z różnymi terminami rozliczeń. Przedmiotem umowy jest przewidywanie, jaką cenę, kurs, wartość w określonej dacie osiągnie waluta, stopa procentowa itp. Nagłe załamanie kursu złotego spowodowało ogromne straty dla przedsiębiorców korzystających z tego instrumentu w związku z kursem walut.

Oczywiste jest, iż tylko w nielicznych wypadkach uda się zakwestionować skuteczność czy ważność tych umów. Prawo upadłościowe i naprawcze daje jednak szanse na zachowanie przedsiębiorstwa dłużnika albo w drodze zawarcia układu w postępowaniu naprawczym, albo upadłościowym.

W wypadku upadłości z możliwością zawarcia układu zobowiązania z poszczególnych umów nie są objęte układem, jednak w wypadku gdyby wynik rozliczenia skutkował powstaniem zobowiązania upadłego, to zobowiązanie to objęte już będzie układem. To stwierdzenie stanowi logiczny wniosek oparty na analizie celowości poszczególnych przepisów ustawy.

Po pierwsze, istnienie umów szczegółowych, o których mowa w art. 85.1, jest możliwe tylko w wypadku uprzedniego zawarcia umowy ramowej a ich trwanie jest ściśle zależne od trwania umowy ramowej.

Po drugie, rozliczenia między stronami dokonywane są w drodze potrącenia.

Po trzecie, ustawa wskazuje, iż nie są objęte układem zobowiązania dłużnika z poszczególnych umów szczegółowych, nie powtarza jednak tego sformułowania w stosunku do wyniku rozliczenia z tych umów.

Po czwarte, nie ma żadnego uzasadnienia dla uprzywilejowania wierzytelności akurat z tego tytułu w postępowaniu upadłościowym. Byłoby to rozwiązanie niesprawiedliwe i dlatego ustawodawca wyłączył spod układu wierzytelności z umów szczegółowych. Przy jednoczesnym utrzymaniu prawa do potrącenia oznacza to, iż układem objęty jest wynik całościowego rozliczenia wszystkich umów szczegółowych, czyli wierzytelność z umowy ramowej. Zobowiązania stron mają zatem swoje źródło w umowie ramowej, a poszczególne umowy szczegółowe (nazywane zwykle transakcjami) nie mogą być samodzielnie dochodzone w oderwaniu od umowy ramowej, a w razie jej rozwiązania one również ulegają rozwiązaniu.

Biorąc pod uwagę powyższe, uznać należy, iż w wypadku układu w postępowaniu upadłościowym układem nie są objęte zobowiązania z umów szczegółowych, ale jest układem objęty wynik rozliczenia w ramach umowy ramowej.

Problematyczna przy takim podejściu jest kwestia zakresu objęcia układem wierzytelności z umowy ramowej, w sytuacji gdy niektóre transakcje na dzień ogłoszenia upadłości nie były zamknięte.

Podobnie zatem jak w wyniku innych wierzytelności warunkowych, również wierzytelność z rozliczenia umowy ramowej, jeżeli umowy nie wypowiedziano przed ogłoszeniem upadłości, jest objęta układem w całości, jeżeli oczywiście wynik końcowego rozliczenia jest dla upadłego niekorzystny.

W przypadku postępowania naprawczego całość argumentacji może zostać dodatkowo wzmocniona faktem, iż art. 85 znajduje się w rozdziale o skutkach ogłoszenia upadłości. W efekcie, jeżeli do ogłoszenia upadłości nie doszło, a z taką sytuacją mamy miejsce w postępowaniu naprawczym, nie dochodzi również do skutku art. 85 ust. 1 pkt 1 wyłączający wierzytelności z umów szczegółowych z układu. Z tego też powodu odesłanie z art. 503 wskazującego, iż układem w postępowaniu naprawczym objęte są wierzytelności, które mogą być objęte układem w postępowaniu upadłościowym, powinno być odczytywane wyłącznie w kontekście treści art. 272, który wskazuje na zakres objęcia układem w postępowaniu upadłościowym. Natomiast art. 85 ust. 1, jako dotyczący skutków ogłoszenia upadłości, nie może tu mieć zastosowania, gdyż tylko i wyłącznie ogłoszenie upadłości może spowodować jego zastosowanie i wystąpienie skutku w postaci wyłączenia wierzytelności z umów szczegółowych spod układu.

Zgodnie z art. 498 ust. 3 skutki wszczęcia postępowania naprawczego nie mają zastosowania do wierzytelności, o których mowa w art. 273. W art. 273 nie wymieniono jako wyłączonych spod układu wierzytelności, o których mowa w art. 85 ust. 1, w związku z czym wierzytelności te nie są wyłączone spod efektów wszczęcia postępowania naprawczego. Rozwiązanie to nie jest spójne z przyjętym dla pozostałych skutków odpowiednim zastosowaniem przepisów o układzie w postępowaniu upadłościowym, pozostaje również w sprzeczności z art. 503 ust. 1, który wskazuje, iż restrukturyzacją zadłużenia w ramach postępowania naprawczego mogą być tylko te wierzytelności, które mogą być objęte układem (a zatem wierzytelność wynikowa z umowy ramowej, a nie wierzytelności z umów szczegółowych).

W efekcie przyjąć należy, iż analogicznie do sytuacji w postępowaniu z możliwością zawarcia układu skutkami postępowania naprawczego objęta jest wierzytelność rozliczeniowa z umowy ramowej, natomiast nie są nimi dotknięte wierzytelności z umów szczegółowych. Mogą być zatem na zasadach umownych rozliczane w drodze potrącenia.

Wierzytelność z umowy ramowej wraz z umowami szczegółowymi jest zatem objęta układem w postępowaniu naprawczym.