Brak jest jasnych zasad rozliczania należności

Umowy ramowe dotyczące terminowych transakcji finansowych od kilku lat zyskują powodzenie w Polsce. Stąd pojawiły się próby uregulowania mechanizmów ich funkcjonowania w niektórych obszarach prawa. Jednym z takich obszarów jest prawo upadłościowe i naprawcze, w którym w art. 85 przewidziano regulację dotyczącą traktowania umów ramowych.

Umowa ramowa stanowi zobowiązanie stron do zawierania w przyszłości, w jej wykonaniu, pojedynczych umów szczegółowych w zakresie terminowych transakcji finansowych oraz sprzedaży papierów wartościowych z zobowiązaniem do ich odkupu. Typową cechą tego typu umów jest zawieranie umów szczegółowych w większej liczbie, często także różnego rodzaju i z różnymi rodzajami rozliczeń. Przedmiotem takich umów szczegółowych mogą być przewidywania: jaką cenę, kurs, wartość w określonej dacie osiągnie dana waluta, a także stopa procentowa, wskaźnik giełdowy, określone prawo lub towar. Umowa może też przewidywać kupno opcji.

Zazwyczaj umowy takie zawierają banki ze swoimi klientami, ale w braku regulacji ustawowych założyć należy, że możliwość zawierania umów ramowych przewidziana jest dla każdego podmiotu. W ten sposób powstaje szereg umów, zawieranych w różnych datach, na różne okresy, mających różne przedmioty i przewidujących różne sposoby rozliczeń, które wszystkie powiązane są z zawartą umową ramową i które bez umowy ramowej nie mogłyby istnieć.

W ustawodawstwie przedwojennym umowy obliczone na różnice kursów lub cen traktowane były jak umowy losowe (hazard). Obecnie stanowią raczej instrument zabezpieczenia przedsiębiorców przed różnicą kursu walut i surowców. Nie straciły jednak swego naturalnego losowego charakteru. Na każdej transakcji możemy "wygrać", jeśli prawidłowo przewidzimy cenę lub kurs, albo "przegrać", jeśli naszych założeń rynek nie spełni. Ponieważ treść umów szczegółowych może być różna, a sama ich materia zakłada dużą dozę spekulacji przy określaniu ich warunków, w ramach jednej umowy ramowej mogą istnieć zarówno umowy, z których dla jednej ze stron umowy ramowej wynikają zobowiązania, jak i umowy, które powodują powstanie należnych wierzytelności.

Sformułowanie przepisu art. 85 w ustawie Prawo upadłościowe i naprawcze (p.u.n.) jest o tyle niefortunne, że w połączeniu z brakiem spójnego w polskim prawie uregulowania formy prawnej umów ramowych powoduje szereg problemów interpretacyjnych oraz nieścisłości, które zmniejszyły znaczenie tej regulacji, wbrew intencjom ustawodawcy.

Ogłoszenie upadłości stanowi swoisty ostatni stopień egzekucji wierzytelności wobec dłużnika, a zatem wymaga całkowicie spójnej i ostatecznej regulacji wszystkich spraw z tym związanych, od dnia naliczania odsetek po skutek ogłoszenia upadłości wobec wszystkich umów zawartych przez upadłego. Ustawa Prawo upadłościowe i naprawcze dążyła właśnie do takiego spójnego i przejrzystego uregulowania sytuacji, co w praktyce okazało się niestety niemożliwe.

Ogłoszenie upadłości, czy to likwidacyjnej, czy układowej, gdy upadły związany jest umową ramową, powoduje powstanie sytuacji, gdzie w wykonaniu zawartej i wiążącej strony umowy ramowej istnieją zobowiązania upadłego do zapłaty oraz wierzytelności upadłego o zapłatę wobec drugiej strony umowy ramowej, powstałe w wyniku zawartych i zakończonych już umów szczegółowych. Jednocześnie obowiązują inne umowy szczegółowe, których termin jeszcze nie upłynął lub których warunek jeszcze się nie spełnił, a zatem roszczenia z tych umów nie są jeszcze wymagalne. Gdyby syndyk mógł traktować każdą z umów szczegółowych oddzielnie, odstąpiłby jedynie od tych umów, które są niekorzystne dla masy upadłości pozostawiając w mocy te umowy, na których masa upadłości zarabia, co byłoby oczywiście niesprawiedliwe dla kontrahenta upadłego.

Zgodnie z art. 85 p.u.n. w przypadku gdy umowa ramowa przewiduje, że zawierane w jej wykonaniu umowy szczegółowe zostają rozwiązane w wyniku rozwiązania umowy ramowej:

● wierzytelności z tytułu poszczególnych umów szczegółowych zawartych w jej wykonaniu nie są obejmowane układem oraz

● syndykowi nie przysługuje uprawnienie do odstąpienia od umowy ramowej.

Ponadto art. 85 p.u.n. przewiduje, że do poszczególnych umów szczegółowych mających za przedmiot terminowe operacje finansowe lub sprzedaż papierów wartościowych z zobowiązaniem do ich odkupu - nawet jeżeli nie zostały one zawarte w wykonaniu umowy ramowej - nie stosuje się przepisów o możliwości wykonania przez syndyka zobowiązań upadłego niewykonanych w dniu ogłoszenia upadłości w całości i zażądania wykonania całości zobowiązania drugiej strony oraz o możliwości odstąpienia od poszczególnych umów. Każda ze stron może jednak umowę ramową rozwiązać, z zachowaniem określonego w tej umowie sposobu rozliczenia stron na wypadek rozwiązania umowy. Dopuszcza się też potrącenie wierzytelności wynikających z rozliczenia stron.

Realizacja postanowień umowy ramowej w postępowaniu upadłościowym ma zatem postać zliczenia wszystkich wierzytelności oraz zobowiązań pomiędzy stronami wynikających z umów szczegółowych, potrącenie wszystkich kwot i przedstawienie jednej kwoty wynikającej z rozliczenia wynikających z umowy ramowej umów szczegółowych. Jeżeli wyliczona kwota stanowi zobowiązanie upadłego, podlega zgłoszeniu do masy upadłości jak każda inna wierzytelność wobec upadłego. Kwota ta podlega także układowi - art. 85 mówi tylko o wyłączeniu poszczególnych kwot z umów szczegółowych z układu, nie zaś o wyłączeniu całkowitego rozliczenia umowy ramowej (nie wymieniono jej także w wyłączeniach z układu w art. 273), oraz wchodzi w skład układu w postępowaniu naprawczym. Jeżeli natomiast kwota ta stanowi wierzytelność upadłego, wchodzi do masy upadłości, zaś syndyk może dochodzić jej zapłaty od drugiej strony umowy ramowej.

Niestety powyższa interpretacja, choć w moim przekonaniu najbliższa celom ustawodawcy, jest jedną z kilku możliwych interpretacji przepisów prawa upadłościowego i naprawczego w tym zakresie, wobec mało precyzyjnej treści art. 85 oraz niedostosowania do niej brzmienia pozostałych przepisów tej ustawy. Brakuje najważniejszego elementu, mianowicie opisu mechanizmu rozliczania poszczególnych należności w sytuacji upadłości dłużnika. Dotyczy to także traktowania zobowiązań z umów szczegółowych, których termin wymagalności jeszcze nie upłynął lub których warunek nie spełnił się w dniu ogłoszenia upadłości (czy wszczęcia postępowania naprawczego). Umowy ramowe zazwyczaj przewidują zakaz wypowiedzenia umowy, przed zakończeniem wszystkich umów szczegółowych zawartych w jej wykonaniu. Mechanizm funkcjonuje prawidłowo w warunkach wypłacalności obu stron jednakże jest całkowicie bezużyteczny wobec ogłoszenia upadłości (czy wszczęcia postępowania naprawczego) dłużnika, które to ex lege krystalizuje sytuację w zakresie praw i zobowiązań dłużnika, czyniąc uprzednie zakończenie wszystkich umów szczegółowych niemożliwym. Ryzykownym jest niestety określenie mechanizmu rozliczeń na wypadek upadłości w samej umowie ramowej, wobec treści art. 83 p.u.n., który powoduje nieważność postanowień umowy zastrzegających na wypadek ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego.

Sytuacja jest tym bardziej kłopotliwa, że ani w komentarzach do prawa upadłościowego, ani w orzecznictwie ten problem nie został dotąd należycie rozjaśniony. Pozostaje mieć nadzieję na bardziej kompleksowe i szczegółowe uregulowanie problemu przy najbliższej nowelizacji ustawy. Z powodu negatywnego wpływu tego typu transakcji na kondycję całej polskiej gospodarki (ciągle trwająca fala upadłości spowodowanych transakcjami walutowymi) nie da się tematu zamieść pod dywan za pomocą pozornie oczywistego stwierdzenia "jeśli nie rozumiesz, nie podpisuj". Potrzebna jest merytoryczna dyskusja na temat realnego zabezpieczenia uczestników obrotu przed trudnymi do przewidzenia (bez znajomości technicznego języka bankowego) skutkami podpisywania tego typu umów.

@RY1@i02/2010/179/i02.2010.179.087.003a.001.jpg@RY2@

Piotr Zimmerman, radca prawny, wspólnik w Kancelarii Wardyński i Wspólnicy sp.k.

Piotr Zimmerman

radca prawny, wspólnik w Kancelarii Wardyński i Wspólnicy sp.k.

Ustawa z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U z 2009 nr 175, poz.1361 ze zm.).