Jak wykorzystywać weksle w obrocie gospodarczym

Weksel to jeden z najczęściej spotykanych papierów wartościowych. W profesjonalnym obrocie gospodarczym spotykamy się z wekslami in blanco, trasowanymi oraz własnymi. Pierwszy z nich to dokument niezupełny w chwili jego wystawienia i uzupełniany później przez posiadacza. W drugim wystawca zobowiązuje się bezwarunkowo, że inna osoba (trasat) dokona na rzecz odbiorcy (remitenta) zapłaty określonej sumy (weksel trasowany). Innymi słowy, jest to polecenie zapłaty pochodzące od wystawcy i skierowane do trasata. Przy wekslu własnym wystawca z kolei bezwarunkowo przyrzeka, że sam zapłaci odbiorcy (wystawca jest więc tutaj głównym dłużnikiem). Weksel trasowany ma większe możliwości praktycznego zastosowania. Można go sprzedawać, a w konsekwencji może on odgrywać rolę zbliżoną do pieniądza.

Zgodnie z przepisami weksel trasowany jest ściśle sformalizowanym rodzajem przekazu pieniężnego, który zawiera:

- nazwę weksel w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono,

- polecenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej,

- nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata),

- oznaczenie terminu płatności,

- oznaczenie miejsca płatności,

- nazwisko osoby, na której rzeczy, lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana,

- oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla,

- podpis wystawcy weksla.

Te wymagania formalne pozwalają uznać zaopatrzony w nie dokument za weksel trasowany, z tym że weksel bez oznaczenia terminu płatności uważa się za płatny za okazaniem. W braku osobnego oznaczenia, miejsce wymienione obok nazwiska trasata, uważa się za miejsce płatności, a także za miejsce zamieszkania trasata. Z kolei weksel, w którym nie oznaczono miejsca wystawienia, uważa się za wystawiony w miejscu, podanym obok nazwiska wystawcy. W konsekwencji w wekslu trasowanym występują trzy podmioty: trasat, czyli podmiot otrzymujący od wystawcy weksla polecenie zapłacenia sumy wekslowej, remitent, a więc podmiot uprawniony, na którego rzecz lub na którego zlecenie ma być dokonana zapłata, oraz podmiot zlecający trasatowi zapłatę remitentowi sumy wekslowej - wystawca weksla.

Trasata wymienia się z podaniem adresu. Może być nim zarówno osoba fizyczna, jak i prawna. To oznacza, że jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, np. spółki cywile, nie mogą być wekslowo zobowiązane. Sformalizowane wymagania formalne dotyczące weksla trasowanego nie oznaczają wcale, że ten rodzaj weksla nie może podlegać pewnym modyfikacjom. Jest to dopuszczalne w granicach zakreślonych przez art. 3-5 prawa wekslowego, zgodnie z którymi weksel może być wystawiony na własne zlecenie wystawcy. Dodatkowo trasatem może być sam wystawca. Niewykluczona jest również sytuacja, że weksel będzie wystawiony na rachunek osoby trzeciej. Pewne odstępstwa wiążą się również z miejscem płatności weksla. Może on być płatny w miejscu zamieszkania osoby trzeciej bądź w miejscowości, w której trasat ma miejsce zamieszkania, bądź w innej miejscowości. Równocześnie w wekslu płatnym za okazaniem lub w pewnym czasie po jego okazaniu wystawca może zastrzec oprocentowanie sumy wekslowej. Stopa odsetek powinna być określona w wekslu, w przeciwnym wypadku nie dojdzie do ich wypłat. Odsetki biegną zaś od daty wystawienia weksla, jeżeli nie wskazano innej daty.

Weksel można przygotować na kartce papieru, maszynowo czy na komputerze. Odnosi się to do wszystkich wymagań formalnych weksla, z wyjątkiem podpisu. Musi być on własnoręczny. Dodatkowo na ważność zobowiązania nie ma wpływu kolejność umieszczenia poszczególnych elementów ani czas, w którym powstały.

Momentem powstania zobowiązania jest podpis złożony przez uczestnika obrotu. Nie musi on być czytelny, powinien jednak w sposób niebudzący wątpliwości umożliwić identyfikację osoby. W praktyce wystarczy nazwisko i pierwsza litera imienia, a nawet podpis nieczytelny, który pozwoli na identyfikację podpisującego. Istotne jest też miejsce podpisu. Wszystko po to, aby bez problemu rozstrzygnąć, jaką rolę odgrywa dany uczestnik obrotu. Jest to tym ważniejsze, że pewne z nich mogą być łączone, np. wystawca może być jednocześnie remitentem. Należy również pamiętać, że weksel, w którym sumę wekslową napisano literami i liczbami, w razie różnicy ważny jest na sumę, napisaną literami. Z kolei w razie różnicy sum, napisanych kilkakrotnie literami lub kilkakrotnie liczbami, weksel jest ważny na sumę mniejszą.

Weksel in blanco to dokument niezupełny w chwili wystawienia i uzupełniany później przez posiadacza. Jego wystawieniu towarzyszy najczęściej dodatkowa umowa zwana porozumieniem bądź deklaracją wekslową. Jest ona zawierana pomiędzy wystawcą weksla a osobą, której weksel jest wręczany. Określa ona warunki oraz sposób uzupełnienia weksla. Deklaracja wekslowa sporządzana jest w interesie wystawcy weksla. Oznacza to, że wystawca w razie sporu może przed sądem bronić się zarzutem, że weksel został wypełniony niezgodnie z porozumieniem. Jest to dopuszczalne, o ile posiadacz weksla nabył go w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Niekiedy deklaracja wekslowa chroni także osobę, która dokonuje jego uzupełnienia. Dzieje się tak, ponieważ weksel in blanco jest to blankiet opatrzony cudzym podpisem w rozumieniu art. 270 par. 2 kodeksu karnego. Kto wypełnia blankiet niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę, albo takiego dokumentu używa, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności od trzech miesięcy do lat pięciu.

Należy zatem bardzo dokładnie przygotować deklarację wekslową, która określa zasady wypełnienia weksla. W niej przede wszystkim wpisywane są brakujące elementy weksla in blanco, takie jak: suma zobowiązania, data wystawienia i termin zapłaty. Jej istnienie może też ułatwić odparcie ewentualnych zarzutów wystawcy, że weksel został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem. Zgodnie z art. 10 prawa wekslowego, jeżeli weksel niezupełny w chwili wystawienia został uzupełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem, nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. W ocenie Sąd Najwyższego przepis ten został przewidziany przede wszystkim dla przypadków nabycia weksla in blanco wypełnionego przez remitenta, gdyż nabywca takiego weksla powinien być chroniony przed zarzutami wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem z uwagi na to, że istotne znaczenie ma dla niego treść weksla, a nie treść porozumienia łączącego dłużnika wekslowego i odbiorcę weksla, który jest jego zbywcą. Taką ochronę art. 10 prawa wekslowego uzależnia jednak od dobrej wiary nabywcy, co chroni w większym stopniu wystawcę weksla in blanco. Nie można bowiem pomijać, że przy wekslach in blanco istnieje zawsze ich silny związek ze stosunkiem podstawowym łączącym wystawce i odbiorcę weksla (wyrok SN z 23 października 2008 r., sygn. akt V CSK 71/2008).

Jeżeli natomiast weksel in blanco został wypełniony zgodnie z zawartym porozumieniem, powstaje zobowiązanie osoby podpisanej na wekslu (wręczającej dokument) o treści powstałej w wyniku wypełnienia. Dłużnik jednak ma zawsze możliwość podnoszenia zarzutu wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z zawartym porozumieniem. Według prawa wekslowego, wypełnienie weksla niezupełnego w sposób niezgodny z porozumieniem wekslowym nie wyłącza jednak odpowiedzialności wystawcy weksla. Taka sytuacja może jedynie powodować jej ograniczenie do granic wskazanych w porozumieniu (deklaracji wekslowej). Potwierdził to również Sąd Najwyższy w wyroku z 26 stycznia 2001 r. (sygn. akt II CKN 25/00, OSNC z 2001 r. nr 7-8, poz. 117), w którym stwierdzono: w wyniku wypełnienia weksla in blanco częściowo niezgodnie z porozumieniem na niekorzyść osoby na nim podpisanej, osoba ta może stać się zobowiązana wekslowo w granicach, w których tekst weksla odpowiada porozumieniu (deklaracji wekslowej).

Zapłatę weksla zabezpiecza poręczenie wekslowe. Może dotyczyć całej kwoty wskazanej na wekslu lub tylko jej części. Poręczenie wekslowe zostaje umieszczone na wekslu lub na tzw. przedłużku. Oznacza się go wyrazem: poręczam, ręczę albo innym równoznacznym. Może je dać osoba trzecia lub osoba podpisana na wekslu. Poręczyciel wekslowy za zobowiązanie z weksla odpowiada na takich samych zasadach, jak osoba, za którą poręczył. Aby obronić się przed zapłatą, może wskazać na podstępne działanie dłużnika i udowodnić, że od samego początku nie miał on zamiaru zapłacić.

Zgodnie z przepisami każdy weksel można przenieść przez indos, chociażby nie był wystawiony wyraźnie na zlecenie. Jeżeli natomiast wystawca umieścił w wekslu wyrazy "nie na zlecenie" lub inne zastrzeżenie równoznaczne, można przenieść weksel tylko w formie i ze skutkami zwykłego przelewu. Odpowiednie zastosowanie w takiej sytuacji znajdą przepisy kodeksu cywilnego. Osoba, która zbywa weksel, jest nazywana indosantem, a osoba, która nabywa, indosatariuszem. Weksel można indosować również na trasata bez względu, czy przyjął on weksel, czy nie, a także na wystawcę lub na każdą inną osobę, wekslowo zobowiązaną. Osoby te mogą weksel dalej indosować. Indos powinien być bezwarunkowy. Warunki, od których uzależniono indos, uważa się za nienapisane. Indos częściowy jest nieważny, zaś na okaziciela jest równoznaczny z indosem in blanco. Indos powinien być napisany na wekslu lub na załączonej z nim karcie dodatkowej (przedłużku) i podpisany przez indosanta. Indos może nie wymieniać indosatariusza lub może ograniczać się tylko do podpisu indosanta (indos in blanco). W tym przypadku indos jest ważny, tylko jeżeli został napisany na odwrotnej stronie weksla lub na przedłużku. Równocześnie indos przenosi wszystkie prawa z weksla. W przypadku gdy jest in blanco, posiadacz weksla może: wypełnić indos nazwiskiem własnym lub innej osoby; indosować weksel dalej in blanco lub na inną osobę; przenieść weksel na inną osobę bez wypełnienia indosu in blanco i bez indosowania.

W przypadku przeciwnego zastrzeżenia indosant odpowiada za przyjęcie i za zapłatę weksla. Może on jednak zabronić dalszego indosowania. W takiej sytuacji nie odpowiada on wobec następnych indosatariuszy. Oznacza to, że do przeniesienia praw z weksla potrzebne jest jego wydanie oraz nieprzerwany szereg indosów. Pierwszy indos musi pochodzić od remitenta, a w przypadku weksli na zlecenie własne - od wystawcy. Zbycie weksla w drodze indosu nie jest możliwe, jeżeli w jego treści została zawarta klauzula nie na zlecenie. Należy pamiętać, że jeżeli indos zawiera wzmiankę "waluta do odebrania", "do inkasa", "per procura" lub inną wzmiankę, oznaczającą tylko pełnomocnictwo, jego posiadacz może wykonywać wszystkie prawa z weksla. Nie może go jednak indosować inaczej, jak tylko ze skutkami pełnomocnictwa. W tym przypadku dłużnicy wekslowi mogą zasłaniać się wobec posiadacza tylko zarzutami, służącymi im przeciw indosantowi. Warto pamiętać, że pełnomocnictwo, zawarte w indosie nie wygasa przez śmierć mocodawcy ani przez to, że mocodawca utracił zdolność do działań prawnych.

Weksel własny to dokument, w którym sam wystawca przyrzeka bezwarunkowo zapłacić oznaczoną sumę pieniężną na rzecz lub na zlecenie wskazanej z nazwiska osoby (remitenta). Dla swojej ważności powinien on zawierać:

- nazwę "weksel" w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono;

- przyrzeczenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej;

- oznaczenie terminu płatności;

- oznaczenie miejsca płatności;

- nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana;

- oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla;

- podpis wystawcy weksla.

Brak podania terminu i miejsca płatności, a także miejsca wystawienia weksla nie pozbawia dokumentu cech weksla. W takich przypadkach weksel własny bez oznaczenia terminu płatności uważa się za płatny za okazaniem. W braku osobnego oznaczenia, miejsce wystawienia weksla uważa się za miejsce płatności, a także za miejsce zamieszkania wystawcy. Z kolei weksel własny, w którym nie oznaczono miejsca wystawienia, uważa się za wystawiony w miejscu, podanym obok nazwiska wystawcy.

Co do zasady do weksla własnego stosuje się przepisy o wekslu trasowanym, o ile nie pozostają one w sprzeczności z istotą weksla własnego. Odpowiednie zastosowanie znajdą więc m.in. przepisy dotyczące indosu, płatności, odpisów czy weksli zaginionych.

Wtóropisy może wystawić tylko wystawca weksla trasowanego, nie może tego zrobić wystawca weksla własnego. Wystawienie weksla trasowanego w kilku jednobrzmiących egzemplarzach ma na celu zapobieżenie utracie weksla przy jego obiegu albo umożliwienie oddania weksla do obiegu bez wyczekiwania na zwrot egzemplarza przesłanego do przyjęcia. Celem ich sporządzania jest zatem przede wszystkim ułatwienie obiegu. Zgodnie z przepisami weksel można wystawić w kilku jednobrzmiących egzemplarzach. Należy jednak pamiętać, że egzemplarze te muszą być ponumerowane w samym tekście dokumentu. W przeciwnym razie każdy z egzemplarzy uważa się za weksel odrębny. Dodatkowo każdy posiadacz weksla może na własny koszt żądać wydania większej liczby egzemplarzy, o ile z weksla nie wynika, że go wystawiono w jednym egzemplarzu.

Każdy posiadacz weksla może także sporządzać z niego odpisy. Odpis powinien dokładnie odtwarzać oryginał z indosami i wszelkimi wzmiankami, znajdującymi się na nim; należy na nim zaznaczyć, gdzie odpis się kończy. Dopuszczalne jest umieszczenie na nim indosów i poręczeń wekslowych w ten sam sposób i z tymi samymi skutkami, jak na oryginale.

Roszczenia wekslowe przeciw akceptantowi ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat. Termin ten liczy się od dnia płatności weksla. Z kolei roszczenia posiadacza weksla przeciw indosantom i wystawcy ulegają przedawnieniu z upływem roku, licząc od dnia protestu, dokonanego w należytym czasie, w przypadku zaś zastrzeżenia "bez kosztów", licząc od dnia płatności. Zobowiązania indosantów między sobą i przeciw wystawcy nie mogą być skutecznie dochodzone z upływem sześciu miesięcy, licząc od dnia, w którym indosant wykupił weksel albo w którym sam został pociągnięty do odpowiedzialności sądowej. Przyczyny przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia roszczeń wekslowych określają przepisy prawa cywilnego. Należy jednak pamiętać, że przerwanie przedawnienia ma skutek jedynie wobec tego dłużnika wekslowego, którego dotyczy przyczyna przerwania.

W przypadku zaginięcia weksla można żądać uznania go za umorzony, kierując takie żądanie do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce płatności weksla. We wniosku należy podać istotną treść weksla oraz uprawdopodobnić jego utratę. Konieczne jest także wskazanie interesu prawnego, który uzasadnia umorzenia

Należność z weksla musi być wyraźnie określona w momencie jego wystawienia. Głównym dłużnikiem jest wystawca weksla. Remitent, lub w przypadku indosowania posiadacz weksla, powinien otrzymać w terminie jego wymagalności określoną sumę wekslową od akceptanta (w przypadku weksla trasowanego) lub wystawcy (w przypadku weksla własnego).

Zgodnie z art. 33 prawa wekslowego może on być płatny za okazaniem, w pewien czas po okazaniu, w pewien czas po dacie, a wreszcie w oznaczonym dniu. Weksle z innymi terminami płatności lub z kilkoma następującymi po sobie terminami są nieważne. Weksel za okazaniem jest płatny przy przedstawieniu. Powinien on zostać przedstawiony do zapłaty w ciągu roku od wystawienia, jednak wystawca może oznaczyć krótszy lub dłuższy termin, a indosanci (kolejni dłużnicy, którzy sprzedali weksel) mogą terminy te skrócić. Wystawca może zastrzec, że weksel płatny za okazaniem nie może być przedstawiony do zapłaty przed oznaczonym dniem. W tym przypadku termin do rzedstawienia biegnie od wskazanego dnia.

W praktyce wykorzystywane są następujące klauzule

- klauzula ta oznacza, że w przypadku niezapłacenia weksla nie ma konieczności sporządzania protestu;

- polega na wskazaniu na wekslu osoby (niebiorącej udziału w obrocie), u której weksel jest płatny; najczęściej w tej roli występuje bank wystawcy.

- polega na wpisaniu w dokumencie weksla (zazwyczaj pod danymi trasata) słów: w potrzebie do pana..., co umożliwia zastąpienie trasata przez wyręczyciela przy przedstawieniu weksla do zapłaty.

- jest to zakaz zbywania weksla przez indos. Jeśli wystawca nie chce zezwolić na puszczanie weksla w obieg, może zakazać indosowania przez wpisanie takiego zastrzeżenia; umożliwia to wykup weksla tylko po przedstawieniu go osobie, na rzecz której jest wystawiony.

- oprocentowanie sumy wekslowej może zastrzec jedynie wystawca weksla; jest to możliwe tylko w przypadku weksli płatnych za okazaniem i w pewien czas po okazaniu; klauzula odsetkowa jest skuteczna, gdy określa stopę odsetek; nie wystarczy napisać: z ustawowymi odsetkami, lecz należy oznaczyć ich dokładną stopę pod rygorem uznania klauzuli za nienapisaną.

- jeżeli indosant zamieści na wekslu obok indosu klauzulę bez obligu lub bez odpowiedzialności, jego zobowiązanie do zapłaty sumy wekslowej, w przypadku gdyby dłużnik główny lub któryś z jego poprzedników nie zaspokoił wierzyciela, nie powstaje.

- to określenie, co wystawca otrzymał lub ma otrzymać od remitenta w zamian za weksel; może wyrażać się zwrotem: wartość w towarze otrzymałem lub gotówkę otrzymałem; gdy nie doszło jeszcze do zapłaty, klauzula może brzmieć - waluta w oczekiwaniu.

● akcept - podpis trasata na wekslu wyrażający zgodę na zapłatę

● awal - poręcznie wekslowe

● awalat - osoba, za którą poręczono

● awalista - poręczyciei wekslowy

● trasat - osoba wskazana na wekslu trasowanym, któremu wystawca poleca zapłatę określonej sumy pieniężnej.

● trasant - wystawca weksla trasowanego

● indos - oświadczenie na wekslu (na grzbiecie) zawierające co najmniej podpis, przenoszące prawo z weksla na inną osobę

● indosant - zbywca praw z weksla na zlecenie

● indosatariusz - nabywca praw z weksla

● deklaracja wekslowa - umowa zawarta przy wystawianiu weksla, w którym określa się, jakie zobowiązania zabezpiecza weksel i do jakiej kwoty

● domicyl - umiejscowienie weksla (wskazanie podmiotu, do którego należy się zgłosić po realizację weksla)

● protest - akt publiczny, poświadczony przez notariusza na wekslu, stwierdzający odmowę zapłaty lub przyjęcia weksla

● remitent - pierwszy wierzyciel wekslowy

● rymesa - weksel puszczony w obieg (z co najmniej jednym indosem)

● rektaweksel - weksel imienny bez prawa indosowania

● trasat - osoba, której wystawca poleca zapłacenie sumy wekslowej.

● weksel własny (sola weksel) - papier wartościowy, w którym wystawca przyrzeka wypłatę określonej sumy wekslowej na rzecz lub na zlecenie wskazanej z nazwiska osoby (remitenta)

● weksel trasowany (trasa, weksel przekazowy) - zawiera polecenie bezwzględnej zapłaty określonej sumy pieniężnej, pochodzącej od wystawcy, skierowany do trasata, który ma obowiązek tę sumę wypłacić remitentowi.

● weksel in blanco (niezupełny) - wystawca weksla to podmiot, który składa podpis na wekslu z zamiarem zaciągnięcia zobowiązania wekslowego.

● zwrotne poszukiwanie - szukanie zapłaty u osób podpisanych wcześniej na wekslu

Hanna Wesołowska

gp@infor.pl

Ustawa z 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz.U. nr 37, poz. 282 z późn. zm.).

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).