Właściciel może odzyskać rzecz, która została włączona do masy upadłości

Z chwilą ogłoszenia przez sąd upadłości dłużnika, jego majątek, czyli ogół aktywów, staje się masą upadłości przeznaczoną na zaspokojenie roszczeń wierzycieli. Składniki masy upadłości (np. nieruchomości, przedsiębiorstwo, rzeczy ruchome czy wierzytelności i inne prawa majątkowe dłużnika) stanowią do czasu ich likwidacji w postępowaniu upadłościowym własność upadłego, jednakże upadły jest pozbawiony możliwości dysponowania tym majątkiem lub możliwość ta jest ograniczona (w zależności od rodzaju toczącego się postępowania upadłościowego).

Ustalenie składu masy upadłości następuje przez spis inwentarza dokonywany - w zależności od rodzaju postępowania - przez syndyka, nadzorcę lub zarządcę, a w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu sędzia komisarz może postanowić, aby ustalenia składu masy dokonał upadły pod nadzorem nadzorcy sądowego. Ustalenie takie dokonywane jest na podstawie wpisów w księgach upadłego oraz dokumentach bezspornych. Ponadto w prawie upadłościowym i naprawczym istnieje domniemanie prawne, że rzeczy znajdujące się w posiadaniu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości należą do majątku upadłego. Zasadą obowiązującą w razie wątpliwości, czy określony składnik zaliczyć do masy, czy też nie, jest zaliczenie go do masy upadłości.

Z chwilą umieszczenia określonego składnika majątkowego w spisie inwentarza przyjmuje się, że wchodzi on do masy upadłości. Przy tym należy pamiętać, że podmiot dokonujący spisu inwentarza nie może już takiego składnika majątkowego samodzielnie wyłączyć z masy upadłości bez względu na okoliczności, w jakich został on umieszczony w spisie inwentarza (np. wskutek omyłki).

Mając na uwadze powyższe domniemanie prawne oraz sposób ustalania składników masy upadłości, a także biorąc pod uwagę poziom skomplikowania relacji gospodarczych wiążących przedsiębiorców, nietrudno sobie wyobrazić, że w spisie inwentarza mogą znaleźć się rzeczy niebędące własnością upadłego. W związku z tym powstaje pytanie, w jaki sposób właściciel rzeczy włączonej do masy upadłości może odzyskać jej własność.

Prawo upadłościowe i naprawcze stanowi, że składniki mienia nienależące do majątku upadłego podlegają wyłączeniu z masy upadłości. Przedmiotem wyłączenia z masy upadłości mogą być zarówno rzeczy ruchome i nieruchomości, jak i prawa majątkowe. Ciężar wykazania, że sporny przedmiot nie należy do masy, spoczywa na osobie, która to kwestionuje. W takim przypadku zainteresowany (czyli np. właściciel danego składnika majątkowego bezpodstawnie włączonego do masy) musi złożyć wniosek do sędziego komisarza o wyłączenie z masy upadłości danego składnika mienia. Wniosek taki powinien być sporządzony na piśmie i czynić zadość wymogom formalnym pism procesowych określonych w przepisach kodeksu postępowania cywilnego. Najistotniejszym elementem wniosku jest wskazanie, jaki składnik majątku podlega wyłączeniu. Wniosek taki powinien zawierać uzasadnienie.

Ustawodawca ustanowił w przepisach prawa upadłościowego i naprawczego prekluzję dowodową do zgłoszenia wszelkich twierdzeń, zarzutów i dowodów na ich poparcie, która ma zastosowanie do wniosku o wyłączenie z masy upadłości (inaczej niż w przypadku np. zgłoszenia wierzytelności, gdzie prekluzja nie obowiązuje). Oznacza to, że zainteresowany musi już we wniosku o wyłączenie zawrzeć wszystkie ww. elementy na poparcie swojego żądania pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku dalszego postępowania. Możliwość późniejszego powołania nowych twierdzeń, zarzutów i dowodów istnieje wyłączenie pod warunkiem, że powołanie ich we wniosku o wyłączenie z masy było niemożliwe. Należy przy tym pamiętać, że to wnioskodawca będzie musiał wykazać, że zaszła taka niemożliwość wcześniejszego powołania danego dowodu czy twierdzenia. Jednakże jeżeli wnioskodawca znał daną okoliczność czy był w posiadaniu dowodu już w chwili wystąpienia z wnioskiem, to jest zobowiązany do ich podania, nawet gdyby potrzeba ich powołania wyłoniła się dopiero później.

Wniosek o wyłączenie składnika mienia z masy upadłości kieruje się do sędziego komisarza, który rozstrzyga sprawę w drodze postanowienia. Co istotne - w razie oddalenia takiego wniosku zainteresowanemu nie przysługuje zażalenie. Wnioskodawca ma jednak możliwość sądowego dochodzenia swoich praw w drodze powództwa o wyłączenie mienia z masy upadłości. Powództwo należy wnieść do sądu upadłościowego prowadzącego dane postępowanie upadłościowe w terminie miesiąca od otrzymania postanowienia sędziego komisarza o odmowie wyłączenia z masy upadłości. Termin ten ma charakter materialnoprawny, a zatem jego przekroczenie powoduje nieodwracalną utratę uprawnienia do wytoczenia takiego powództwa. W związku z tym, że nie jest to termin procesowy, nie może on zostać przywrócony, nawet jeżeli zostanie przekroczony bez winy potencjalnego powoda.

Powództwo o wyłączenie mienia z masy upadłości może być oparte wyłącznie na twierdzeniach i zarzutach zgłoszonych we wniosku o wyłączenie z masy upadłości. Inne twierdzenia i zarzuty mogą być zgłoszone tylko wtedy, gdy powód wykaże, że ich wcześniejsze zgłoszenie było niemożliwe. Należy jednak pamiętać, że powołanie nowych twierdzeń i zarzutów wiąże się z tym, że powód zostanie obciążony kosztami procesu bez względu na to, czy wcześniej mógł takie twierdzenia czy zarzuty powołać we wniosku o wyłączenie z masy upadłości, czy też nie.

Powód ma również możliwość uzyskania zabezpieczenia powództwa. Zabezpieczenie będzie polegało na zatrzymaniu mienia w masie upadłości oraz na uchronieniu go przed obciążaniem prawami osób trzecich.

Jeżeli chodzi o koszty, jakie poniesie żądający wyłączenia mienia lub świadczenia wzajemnego (niezależnie od tego, czy postępowanie zakończy się na etapie rozpatrzenia wniosku, czy powództwa), to trzeba liczyć się z obowiązkiem zwrotu wydatków na utrzymanie tego mienia lub na uzyskanie świadczenia wzajemnego, poniesionych przez upadłego lub z masy upadłości. Takie rozwiązanie podyktowane jest ochroną masy upadłości przed zubożeniem.

Na koniec warto wspomnieć, że nie wszystkie kategorie mienia podlegają wyłączeniu z masy. Wykluczona jest możliwość wyłączenia z masy upadłości rzeczy i praw przewłaszczonych na zabezpieczenie. W stosunku do tej kategorii rzeczy i praw majątkowych należy stosować przepisy o zastawie i wierzytelnościach zabezpieczonych zastawem.

Niewykluczona jest sytuacja, w której upadły dokona zbycia mienia przed jego formalnym wyłączeniem z masy. W takim wypadku oczywiście wyłączyć z masy mienia zbytego nie można, gdyż de facto już go w masie nie ma. Osoba, której prawo do tego mienia służy, może jednak domagać się tzw. wyłączenia zastępczego, czyli przekazania świadczenia otrzymanego przez upadłego w zamian za to mienie. Świadczenie to może być wydane tylko pod warunkiem, że jest wyodrębnione w masie upadłości. Z kolei w sytuacji gdy zbycie mienia zostało dokonane przez syndyka albo zarządcę, osoba mająca prawo do tego mienia może żądać wydania świadczenia wzajemnego uzyskanego za to mienie, niezależnie od tego, czy jest ono wyodrębnione z pozostałych składników masy.

@RY1@i02/2011/094/i02.2011.094.210.003a.001.jpg@RY2@

Piotr Zimmerman, radca prawny Zimmerman i Wspólnicy Sp. k.

Piotr Zimmerman

radca prawny Zimmerman i Wspólnicy Sp. k.

Ustawa z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. nr 175 z 2009 r., poz. 1361 z późn. zm.).