Kiedy członek zarządu będzie odpowiadał za długi spółki

Zgodnie z kodeksem spółek handlowych jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Przepisy regulujące odpowiedzialność osób zarządzających spółką z ograniczoną odpowiedzialnością przewidują jednocześnie, że członek zarządu może uwolnić się od omawianej odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody.

Należy jednak pamiętać, że odpowiedzialność członków zarządu przewidziana w art. 299 kodeksu spółek handlowych sama w sobie nie zastępuje odpowiedzialności spółki, lecz w praktyce ją uzupełnia. Również samo rozumienie pojęcia "członek zarządu" jest szerokie. W szczególności wskazuje się, że dotyczy ono zarówno obecnych, jak i byłych członków. Ich zaś odpowiedzialność powstaje od chwili skutecznego powołania do zarządu, choćby nawet nie zostali wpisani do rejestru, i dotyczy zobowiązań powstałych w okresie, gdy pełnili funkcję.

Zgodnie z przepisami członkowie zarządu odpowiadają na podstawie art. 299 kodeksu spółek handlowych od chwili ich powołania do zarządu, niezależnie od tego, czy zostali formalnie zgłoszeni do krajowego rejestru sądowego. Jednocześnie za długi spółki z o.o. odpowiedzialność ponoszą tylko te osoby, wchodzące w skład zarządu, które formalnie zostały do niego powołane, a nie te, które choć w skład jej zarządu nie zostały powołane, faktycznie pełniły funkcję członka zarządu. Należy również podkreślić, że od stopnia zaniedbania swego obowiązku członkowie zarządu odpowiadają za całość zobowiązań spółki. Dotyczy to zarówno zobowiązań publicznych, jak i prywatnoprawnych spółki, których nie można zaspokoić z majątku spółki (np. z nieruchomości, ruchomości, akcji, udziałów w spółkach, praw majątkowych, depozytów itp. - wyrok SN z 2 września 1998 r., III CKN 602/97, niepubl.).

W przepisie tym chodzi o szczególny rodzaj odpowiedzialności dotyczący sytuacji, gdy mimo odpowiedzialności spółki nie jest możliwe zaspokojenie wierzyciela. Oznacza to, że nie jest możliwe jednoczesne prowadzenie postępowania sądowego przeciwko spółce i członkom jej zarządu dotyczące zasądzenia tych samych należności.

Odpowiedzialność wskazana w art. 299 kodeksu spółek handlowych ma charakter osobisty i solidarny, zatem wszyscy członkowie zarządu spółki odpowiadają za jej zobowiązania własnym majątkiem, i to bez ograniczenia.

Przesłanką umożliwiającą wierzycielowi dochodzenie należności od członków zarządu jest wykazanie bezskuteczności egzekucji wobec spółki.

W praktyce dla jej spełnienia nie wymaga się formalnego umorzenia postępowania egzekucyjnego Równocześnie w niektórych wypadkach samo wszczęcie egzekucji w ogóle nie jest konieczne, na przykład gdy byłaby ona oczywiście bezcelowa czy gdy oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzono postępowanie z uwagi na to, że majątek dłużnika nie wystarcza do zaspokojenia kosztów postępowania. Często zdarza się jednak, że udowodnienie bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce wymaga przeprowadzania postępowania egzekucyjnego.

Sama bezskuteczność egzekucji musi dotyczyć całego majątku spółki. Oznacza to, że nie jest możliwe dochodzenie zaspokojenia roszczeń bezpośrednio od członków zarządu w razie bezskuteczności egzekucji jedynie co do części majątku spółki, np. ruchomości. Przykładowo uznanie egzekucji za bezskuteczną może nastąpić, kiedy w specjalnym postępowaniu nie ujawniono majątku spółki. Sytuacja taka wystąpi również, gdy oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości.

Zgodnie z przepisami wierzyciele, którzy nie mogą odzyskać zaległości od spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w procesie przeciwko członkom zarządu mogą liczyć na odzyskanie wydatków poniesionych na koszty procesu prowadzonego w pierwszej kolejności przeciwko spółce. Odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 299 k.s.h. obejmuje zasądzone w tytule wykonawczym wydanym przeciwko spółce nie tylko koszty procesu, ale także koszty postępowania egzekucyjnego umorzonego z powodu bezskuteczności egzekucji i odsetki ustawowe od należności głównej.

Podobnie jest jeśli umorzono postępowanie z powodu braku środków na koszty postępowania albo w przypadku gdy wierzyciel nie uzyskał pełnego zaspokojenia w wyniku zakończenia postępowania upadłościowego. Należy jednak pamiętać, że brak formalnego zakończenia postępowania upadłościowego nie uniemożliwia powodowi, który wytoczył powództwo z art. 299 k.s.h., wykazywania bezskuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko spółce na podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że stan masy upadłości świadczy w sposób niebudzący wątpliwości o niemożności zaspokojenia jego wierzytelności w tym postępowaniu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 23 stycznia 2007 r., I ACa 781/2006, Lex-Polonica nr 1152372).

Oczywiście członkowie zarządu mogą się bronić przed tego typu odpowiedzialnością. Po pierwsze członkowie zarządu mogą wykazać, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe bądź niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy. Dodatkowo mogą oni również wykazać, że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody. Należy podkreślić, że zgłoszenie we właściwym czasie wymaganego przez kodeks spółek handlowych wniosku przez jednego z członków zarządu zwalnia od odpowiedzialności pozostałych.

Członkowie zarządu mogą ponieść odpowiedzialność karną m.in. za niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki pomimo powstania warunków uzasadniających upadłość. Zgodnie z art. 586 kodeksu spółek handlowych grozi za to kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do roku. Menedżerowie ponoszą również odpowiedzialność karną za ogłoszenie lub podanie organom spółki, władzom państwowym lub osobie powołanej do rewizji nieprawdziwych danych w związku z wykonywaniem obowiązków członka zarządu określonych w kodeksie spółek handlowych. Grozi za to kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do dwóch lat. Warto pamiętać, że grzywną do 20 tys. zł nakładaną przez sąd rejestrowy zagrożone jest także niewykonywanie przez członków zarządu ich podstawowych obowiązków korporacyjnych, takich jak składanie sądowi zaktualizowanej listy wspólników, prowadzenie księgi udziałów, zwoływanie zgromadzenia wspólników lub przedstawianie sądowi rejestrowemu wniosku o wyznaczenie biegłych rewidentów. Odpowiedzialność z tego tytułu przewiduje art. 594 k.s.h.

Samo jednak zgłoszenie wniosku nie wystarczy. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 6 czerwca 1997 r. (III CKN 65/97, OSNCP 1997, nr 11, poz. 181), do skutecznego zwolnienia się z odpowiedzialności członków zarządu nie wystarczy samo wystąpienie z wnioskiem o wszczęcie postępowania upadłościowego, ale konieczne jest rzeczywiste wszczęcie tego postępowania. Skutku takiego nie wywoła wniosek zwrócony lub odrzucony przez sąd. Jest tak m.in. dlatego, że zgodnie z art. 13 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1361 z późn. zm.) sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. W praktyce zwolnione od odpowiedzialności będą również te osoby wchodzące w skład zarządu, które na podstawie ksiąg handlowych i bilansów spółki wykażą, że w czasie gdy były zarządcami, stan interesów spółki był taki, że nie uzasadniał wniosku o ogłoszenie upadłości.

Możliwość dochodzenia roszczeń od członków zarządu jest ograniczona w czasie. Przeważa pogląd, zgodnie z którym w takich przypadkach obowiązuje trzyletni termin przedawnienia, liczony od momentu uzyskania przez wierzyciela świadomości, że wyegzekwowanie długu od spółki jest niemożliwe. Takie stanowisko potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z 7 listopada 2008 r. (sygn. akt III CZP 72/08).

W orzeczeniu tym sędziowie podkreślili, że do roszczeń wierzycieli spółki z o.o. przeciwko członkom jej zarządu mają zastosowanie przepisy o przedawnieniu roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Zgodnie z ich postanowieniami roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia.

W praktyce przewidziany w art. 442¹ par. 1 kodeksu cywilnego trzyletni termin przedawnienia biegnie w przypadku roszczenia z art. 299 par. 1 k.s.h. na ogół od dnia bezskuteczności egzekucji wierzytelności objętej tytułem egzekucyjnym wystawionym przeciwko spółce. Z reguły bowiem już w chwili, gdy egzekucja tej wierzytelności okazuje się bezskuteczna, wierzyciele spółki dowiadują się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Oznacza to, że przed dniem bezskuteczności egzekucji tej wierzytelności bieg przedawnienia roszczenia wobec członków zarządu nie może się rozpocząć, ponieważ dopiero w tym dniu powstają przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej przewidzianej w art. 299 k.s.h.

Wierzyciele mogą również dochodzić swoich należności od likwidatorów spółki, gdy okaże się, że majątek przedsiębiorstwa nie pokrywa ich roszczeń. Osoby te mogą się uwolnić od odpowiedzialności, gdy wykażą, że złożyły wniosek o ogłoszenie upadłości spółki

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Art. 299 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).