Wprowadzono nowe przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej

Celem tych regulacji jest, aby dana osoba podlegała w danym okresie przepisom ubezpieczeniowym tylko jednego państwa. Związane jest to m.in. z tym, aby przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego poszczególnych państw członkowskich, z których może wynikać, iż dana osoba powinna jednocześnie podlegać ubezpieczeniom społecznym w kilku państwach, nie stanowiły dodatkowych obciążeń dla osób podejmujących decyzje o migracjach zarobkowych w ramach Wspólnoty.

Nowe przepisy rozporządzeń 883/2004 i 987/2009 nie zmieniły zasad ogólnych, na podstawie których określa się państwo, w którym dana osoba podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym. W odniesieniu do pracowników i osób pracujących na własny rachunek nadal obowiązuje więc zasada miejsca wykonywania pracy. Dlatego pracownicy i osoby pracujące na własny rachunek zarówno na podstawie dotychczasowych, jak i nowych regulacji prawnych co do zasady podlegają ubezpieczeniom w tym państwie, w którym wykonują swoją pracę. Od tej zasady, podobnie jak i w dotychczasowych przepisach, przewidziane są pewne wyjątki umożliwiające m.in. dalsze podleganie przepisom ubezpieczeniowym kraju macierzystego w przypadku przejściowego wykonywania pracy na terytorium drugiego państwa (tzw. delegowanie pracowników).

Jedną z głównych zmian, jakie zostały wprowadzone przez nowe przepisy, jest możliwość utrzymania krajowego ustawodawstwa w zakresie ubezpieczeń społecznych w trakcie oddelegowania pracownika do pracy za granicę przez wydłużony w stosunku do dotychczas obowiązujących regulacji okres 24 miesięcy (dotychczas było to dwanaście miesięcy z możliwością ewentualnego przedłużenia na kolejne dwanaście miesięcy po uzyskaniu dodatkowej zgody na przedłużenie delegowania na formularzu E102). Ta procedura umożliwia uzyskanie zgody na podleganie przez pracownika przepisom ubezpieczeniowym kraju macierzystego podczas wykonywania pracy za granicą na podstawie uproszczonych zasad (brak konieczności uzyskania zgody instytucji ubezpieczeniowej kraju wykonywania pracy przez daną osobę). Dotychczas, jeżeli pracodawca z góry zakładał delegowanie pracownika do innego kraju na okres przekraczający dwanaście miesięcy, możliwość pozostania w krajowym systemie ubezpieczenia w okresie wykonywania pracy za granicą istniała jedynie wtedy, gdy w stosunku do tej osoby i jej okresu wykonywania pracy za granicą zawarte zostało tzw. porozumienie wyjątkowe pomiędzy instytucjami ubezpieczeniowymi dwóch zainteresowanych państw.

Powyższa zmiana wydaje się więc korzystna - zarówno dla pracowników, jak i pracodawców, a także dla zainteresowanych instytucji ubezpieczeniowych. W praktyce wydanie zgody na podleganie przez pracownika przepisom ubezpieczeniowym kraju macierzystego w okresie oddelegowania za granicę dłuższym niż dwanaście miesięcy, a krótszym niż 24 miesiące, nie będzie jak dotychczas wymagało uzyskania zgody instytucji ubezpieczeniowej państwa wykonywania pracy.

Ważną zmianą, jaka zaczęła obowiązywać od 1 maja 2010 r., są nowe zasady ustalania właściwego ustawodawstwa w odniesieniu do osób stale wykonujących pracę na terytorium kilku państw członkowskich (tzw. multi-state workers). Dla tego rodzaju pracowników często ważne jest, aby podlegać ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym w państwie swojego miejsca zamieszkania.

Nowe przepisy stanowią, iż pracownik stale wykonujący pracę na terytorium kilku państw członkowskich podlega ubezpieczeniom społecznym w państwie, w którym posiada swoje miejsce zamieszkania, o ile wykonuje na terytorium tego państwa znaczną część swojej pracy. Przepisy rozporządzenia 1408/71 mówiły natomiast, iż taka osoba podlegała ubezpieczeniom społecznym w państwie swojego miejsca zamieszkania, o ile wykonywała tam jakąkolwiek część swojej pracy.

W praktyce przyjmowano więc, iż wystarczające było spędzanie chociażby jednego dnia pracy w miesiącu, aby nabyć prawo do podlegania ubezpieczeniom społecznym takiej osoby w państwie swojego miejsca zamieszkania. Przepisy rozporządzenia 883/2004 są w tym zakresie dużą zmianą dla pracowników stale wykonujących pracę na terytorium kilku państw członkowskich. Ponadto przepisy nowego rozporządzenia wykonawczego - rozporządzenia nr 987/2009 - wprowadzają definicję znacznej części pracy. Chodzi więc tu o znaczną pod względem ilościowym część pracy najemnej wykonywanej w danym państwie członkowskim, przy czym nie musi to być koniecznie największa część tej pracy. W celu określenia, czy znaczna część pracy najemnej jest wykonywana w danym państwie członkowskim, należy uwzględnić czas pracy i wynagrodzenie jako właściwe kryteria orientacyjne. W ramach ogólnej oceny spełnienie powyższych kryteriów w proporcji mniejszej niż 25 proc. wskazuje, że znaczna część pracy nie jest wykonywana w danym państwie członkowskim.

Jest to więc bardzo duża zmiana w stosunku do przepisów dotychczas obowiązujących. Trudno jednoznacznie określić, czy zmiana ta będzie pozytywna, czy negatywna dla samych zainteresowanych. Z całą pewnością jednak zmiana ta może spowodować, iż zainteresowane osoby mogą w przyszłości opłacać składki ubezpieczeniowe w innym państwie członkowskim niż dotychczas.

Jednym z głównych celów, jakie związane były z wprowadzeniem nowych regulacji, było wprowadzenie elektronicznej komunikacji (zamiast dotychczasowej papierowej) pomiędzy instytucjami poszczególnych państw członkowskich. Ta zmiana miałaby istotnie przyśpieszyć proces podejmowania decyzji, a także zapewnić szybką wymianę danych pomiędzy poszczególnymi państwami. Dokumenty papierowe miały być zastąpione odpowiednikami elektronicznymi. Dziś już jednak wiadomo, iż taka elektroniczna komunikacja nie będzie możliwa od początku obowiązywania nowych regulacji. Wynika to z braku gotowej infrastruktury informatycznej.

Wprowadzenie elektronicznej komunikacji i wymiany danych pomiędzy instytucjami ubezpieczeniowymi poszczególnych państw członkowskich z pewnością mogłoby się przyczynić do uproszczenia i unowocześnienia procesu uzyskiwania potwierdzeń dotyczących właściwego ustawodawstwa.

Przepisy przewidują, iż każde państwo może skorzystać z dwuletniego okresu przejściowego dotyczącego wymiany danych drogą elektroniczną. Komisja Administracyjna może jednak postanowić o odpowiednim przedłużeniu tych okresów, jeżeli udostępnienie niezbędnej infrastruktury wspólnotowej znacznie się opóźni.

Warto jednocześnie podkreślić, iż opisane zmiany nie są jedynymi, ale z pewnością jednymi z ważniejszych, jakie przepisy rozporządzeń 883/2004 i 987/2009 niosą ze sobą. Do innych godnych chociażby wymienienia zmian można w szczególności zaliczyć:

● możliwość podlegania ubezpieczeniom społecznym w państwie normalnego wykonywania pracy na własny rachunek w okresie przejściowego wykonywania pracy za granicą, pod warunkiem że przewidywany czas takiej pracy nie przekracza 24 miesięcy (dotychczas dwanaście miesięcy);

● możliwość przejęcia obowiązków płatnika składek przez pracownika od swojego pracodawcy, w sytuacji gdy pracownik nie wykonuje pracy w państwie, w którym podlega ubezpieczeniom społecznym (np. pracownik wykonujący pracę na terytorium Niemiec na rzecz niemieckiego pracodawcy będzie mógł przejąć obowiązki płatnika składek w Polsce, zakładając, że uzyska zgodę na podleganie polskim przepisom ubezpieczeniowym w okresie wykonywania pracy w Niemczech);

● brak odrębnych reguł ustalania właściwego ustawodawstwa w zakresie ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych w stosunku do osób zatrudnionych w transporcie międzynarodowym, przez co w odniesieniu do tych osób zastosowanie znajdują ogólne przepisy dotyczące osób stale wykonujących pracę na terytorium kilku państw członkowskich (przepisy rozporządzenia 1408/71 zawierały odrębne uregulowania w odniesieniu do pracowników międzynarodowych firm transportowych);

● rezygnację z wyjątków określonych w załączniku VII do rozporządzenia 1408/71, które dopuszczały w określonych sytuacjach możliwość, aby dana osoba podlegała jednocześnie ubezpieczeniom społecznym w więcej niż jednym państwie członkowskim.

Na koniec należy wskazać, iż przepisy przejściowe rozporządzenia nr 883/2004 przewidują, iż ustawodawstwo w zakresie ubezpieczeń społecznych ustalone w odniesieniu do konkretnej osoby według dotychczasowych zasad określonych rozporządzeniem nr 1408/71 obowiązuje tak długo, jak dana sytuacja pozostaje niezmieniona, o ile zainteresowana osoba nie przedłoży wniosku o podleganie ustawodawstwu mającemu zastosowanie na mocy nowych przepisów.

Ponadto przepisy rozporządzeń nr 1408/71 oraz 574/72 nadal mają zastosowanie w stosunku do:

● państw należących do Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a nienależących do Unii Europejskiej (Islandia, Liechtenstein i Norwegia), oraz do Szwajcarii - dopóki nie zostaną zawarte nowe porozumienia pomiędzy Wspólnotą Europejską a odpowiednimi państwami,

● obywateli państw trzecich, którzy nie byli objęci przepisami rozporządzeń 1408/71 i 574/72 wyłącznie ze względu na ich obywatelstwo - dopóki rozporządzenie nr 859/2003 nie zostanie uchylone lub zmienione.

@RY1@i02/2010/097/i02.2010.097.168.0004.001.jpg@RY2@

Oddelegowanie pracowników

Katarzyna Rzeżnicka

doradca podatkowy, starszy konsultant w PricewaterhouseCoopers