Zmiany w emeryturach i rentach unijnych od 1 maja 2010 roku

1 maja 2010 r. weszły w życie nowe rozporządzenia unijne dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego: nr 883/2004 (z uwzględnieniem nowelizacji wprowadzonej postanowieniami rozporządzenia nr 988/2009) i nr 987/2009. Zastąpią one dwa dotychczas stosowane rozporządzenia z tego zakresu: nr 1408/71 i nr 574/72. Zgodnie ze zmianami w zakresie emerytur instytucje państw unijnych nie będą sumowały okresów ubezpieczenia lub zamieszkania ani też proporcjonalnie obliczały wysokość świadczenia, jeśli nie mają one znaczenia dla ustalenia świadczenia. Przepis ten będzie mógł być zastosowany, pod warunkiem że dane państwo dokona odpowiedniego wpisu do załącznika do rozporządzenia nr 883/2004. Zrobiły tak Bułgaria, Estonia, Francja, Łotwa, Węgry, Austria, Słowenia, Słowacja, Szwecja, Wielka Brytania, a także Polska.

Polska zastrzegła sobie, że nowy przepis o niesumowaniu okresów ubezpieczenia ma zastosowanie do emerytur przysługujących z systemu zdefiniowanej składki, tj. emerytury ze zreformowanego systemu, do których prawo nie zależy od długości okresów ubezpieczenia. Jej wysokość obliczana jest bowiem wyłącznie w oparciu o kwotę zwaloryzowanych składek (i kapitału początkowego) zgromadzonych na koncie ubezpieczonego w ZUS. Dotyczy to także osób należących do OFE. One otrzymują emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz emeryturę ze środków zgromadzonych w OFE obliczoną na podstawie wpłaconych składek. W ich przypadku nie ma zastosowania warunek o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu przez określony czas. Oznacza to, że jeśli dana osoba, niezależnie od pracy w Polsce, przepracowała w Irlandii trzy lata, to ten irlandzki okres nie będzie uwzględniony przy wyliczaniu dla niej polskiej nowej emerytury.

Zasady te dotyczą niektórych ubezpieczonych urodzonych w latach 1949-1953 i nienależących do OFE, a przede wszystkim kobiet osiągających wiek emerytalny, czyli 60 lat, w latach 2009-2013. Im bowiem ustala się emerytury mieszane. Obliczone są one częściowo na starych zasadach, tzw. system zdefiniowanego świadczenia, a częściowo na nowych, tzw. system zdefiniowanej składki. Część emerytury obliczana na starych zasadach zależy więc od długości okresów ubezpieczenia. Zatem w odniesieniu do niej ma zastosowanie unijna zasada sumowania okresów, a co za tym idzie proporcjonalne obliczanie wysokości świadczeń ustalanych za zsumowane okresy ubezpieczenia lub zamieszkania.

Wymienione unijne zasady nie mają natomiast zastosowania do części emerytury mieszanej, ale obliczanej na nowych zasadach, czyli tylko w oparciu o składki zgromadzone na koncie ubezpieczonego.

Nie można też stosować ich do osób, które wiek emerytalny będą osiągać począwszy od 2014 roku. Otrzymają one bowiem jedynie emerytury obliczane na nowych zasadach. Z kolei dla wyliczenia emerytury ze środków zgromadzonych w OFE (tzw. emerytura kapitałowa) okres przepracowany w państwie unijnym nie ma żadnego znaczenia.

W przypadku przyznawania nowej emerytury z ZUS 60-letniej kobiecie urodzonej w 1949 r., będącej członkiem otwartego funduszu emerytalnego, posiadającej 5-letni

okres ubezpieczenia w Polsce oraz 10-letni okres ubezpieczenia w Szwecji i 2-letni okres ubezpieczenia w Irlandii, ZUS obliczy wysokość świadczenia na podstawie wyłącznie polskich okresów ubezpieczenia.

Z drugiej strony rozporządzenie 883/2004 utrzymało obowiązującą do końca kwietnia 2010 roku tzw. zasadę sumowania okresów. Zgodnie z nią przy ustalaniu prawa do świadczeń bierze się pod uwagę wszystkie okresy ubezpieczenia w krajach UE. Jednak w rozporządzeniu 883/2004 mówi się wyraźnie, że sumowanie okresów ubezpieczenia przy ustalaniu emerytury jest możliwe tylko w odniesieniu do osób urodzonych przed 31 grudnia 1948 r. i tych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które ubiegają się o emeryturę, do której prawo lub której wysokość zależy od długości okresów ubezpieczenia. Pozwala to polskiemu pracownikowi ubiegać się o emeryturę czy rentę, mimo że ma zbyt krótkie okresy ubezpieczenia w Polsce. Dzięki temu o emeryturę z ZUS może ubiegać się mężczyzna, który np. posiada 18-letni okres ubezpieczenia w Polsce i dziewięcioletni okres ubezpieczenia w Irlandii. Mimo że okres ubezpieczenia w Polsce ma o siedem lat krótszy od wymaganego, to w sumie jego staż wynosił 27 lat. ZUS zatem wyliczy najpierw teoretyczną kwotę emerytury, uwzględniając wszystkie lata ubezpieczeniowe w obu krajach. Następnie obliczy rzeczywiście należną kwotę świadczenia za okres przepracowany tylko w Polsce. Wypłacona mu przez ZUS kwota świadczenia będzie odpowiadała stosunkowi polskich okresów ubezpieczenia (18 lat) do sumy wszystkich okresów ubezpieczenia w Polsce i za granicą w krajach UE (27 lat).

Mężczyźnie urodzonemu przed 1 stycznia 1949 r. ZUS ustalił emeryturę na podstawie 15 lat jego polskich okresów ubezpieczenia oraz po uwzględnieniu 10 lat okresów ubezpieczenia w Belgii. ZUS wyliczy mu polską emeryturę w następujący sposób:

● najpierw ZUS obliczy kwotę teoretyczną (pełną) emerytury, jaką zainteresowany uzyskałby, gdyby łączny okres ubezpieczenia wynoszący 25 lat (w Polsce i w Belgii) został przebyty w Polsce,

● następnie, na podstawie kwoty teoretycznej, zostanie obliczona przez ZUS rzeczywista (częściowa) kwota emerytury, odpowiadająca stosunkowi polskich okresów ubezpieczenia do sumy polskich i belgijskich okresów ubezpieczenia. W tym przypadku będzie to 15/25 kwoty teoretycznej, ponieważ osoba zainteresowana posiada w Polsce 15-letni okres ubezpieczenia, natomiast łącznie w Polsce i w Belgii ma 25-letni okres ubezpieczenia. W efekcie ZUS przyzna osobie zainteresowanej ustaloną w ten sposób proporcjonalną emeryturę.

Ponadto od 1 maja 2010 roku instytucje państw unijnych nie będą uwzględniały zagranicznych okresów ubezpieczenia lub zamieszkania krótszych niż rok, za które nie przysługują świadczenia na podstawie ustawodawstwa państwa, w którym zostały przebyte. Dotyczy to jednak tylko tych świadczeń, dla których długość okresów ubezpieczenia lub zamieszkania nie ma żadnego znaczenia. W tym przypadku również warunkiem zastosowania takiej regulacji jest dokonanie odpowiedniego wpisu w załączniku do rozporządzenia nr 883/2004. W Polsce dotyczy to emerytur z systemu zdefiniowanej składki, czyli nowych emerytur z FUS, obliczanych w całości na podstawie kwoty składek zgromadzonych na koncie ubezpieczonego w ZUS oraz emerytur kapitałowych ze środków zgromadzonych w OFE.

Krótkie okresy ubezpieczenia będą jednak nadal uwzględniane przez instytucje państw unijnych przy wyliczaniu świadczeń uzależnionych od długości okresów ubezpieczenia. ZUS doliczy więc krótki okres ubezpieczenia, na przykład francuskiego czy brytyjskiego, przy wyliczaniu renty z tytułu niezdolności do pracy.

Przy wyliczaniu starych emerytur ZUS uwzględni pracę za granicą. Jeśli ktoś przepracował na przykład pół roku w Niemczech i z tytułu tego okresu nie przysługują niemieckie świadczenia, a w Polsce ubiega się o emeryturę z dotychczasowego systemu (emerytura zależna od długości okresów ubezpieczenia), to ZUS musi dodać do okresów ubezpieczenia w Polsce także ten niemiecki i ponieść skutki finansowe uwzględnienia takiego okresu.

Długość okresów ubezpieczenia może mieć jednak znaczenie przy ustalaniu, czy osobie uprawnionej do nowej emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przysługuje podwyższenie do kwoty najniższej polskiej emerytury. W przypadku bowiem, gdy nowa emerytura z FUS, łącznie z emeryturą ze środków zgromadzonych w OFE, jest niższa niż kwota najniższej polskiej emerytury, emeryturę z FUS tak się podwyższa. Jej wysokość zwiększa się tak, by suma emerytur z FUS i ze środków zgromadzonych w OFE nie była niższa od najniższej polskiej emerytury. Z takiego prawa może jednak skorzystać tylko osoba zamieszkała w Polsce, która osiągnęła wiek emerytalny i ma udowodnione wymagane okresy składkowe i nieskładkowe. W przypadku mężczyzn wynosi on co najmniej 25 lat, a kobiet co najmniej 20 lat. Oznacza to, że ZUS nie wyliczy emerytury minimalnej osobie, która mieszka za granicą.

Nowe rozporządzenie nr 883/2004 gwarantują też świadczeniobiorcom, że w państwie członkowskim, w którym mieszkają, otrzymają świadczenia w kwocie nie niższej niż kwota świadczeń minimalnych wynikająca z ustawodawstwa tego państwa, nawet jeśli świadczenie mają wypłacane na podstawie ustawodawstwa innego państwa. Rozporządzenie zatem nakłada na instytucję państwa zamieszkania obowiązek ustalenia, czy wypłacane im świadczenie nie jest niższe od minimalnego w nim obowiązującego. Jeśli jest, musi wypłacać świadczeniobiorcy dodatek przez okres jego zamieszkiwania na terenie tego państwa. Wysokość dodatku jest równa różnicy między sumą świadczeń należnych świadczeniobiorcom z państwa zamieszkania oraz z państw członkowskich, w których posiadali oni okresy ubezpieczenia lub zamieszkania, a kwotą świadczenia minimalnego przewidzianą w ustawodawstwie państwa zamieszkania. Przepisy unijne przy przyznawaniu takiego dodatku nie ograniczają zastosowania zasady sumowania okresów ubezpieczenia lub zamieszkania, nawet w odniesieniu do emerytur całkowicie niezależnych od długości okresów ubezpieczenia lub zamieszkania.

Oznacza to, że ZUS będzie zobowiązany wyliczyć ten dodatek dla osób zamieszkałych w Polsce, pobierających nową polską emeryturę i emeryturę ze środków zgromadzonych w OFE, jeśli ich łączna kwota nie osiąga kwoty minimalnej polskiej emerytury, a które w Polsce nie wypracowały wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Natomiast dla osób, które posiadają również okresy ubezpieczenia lub zamieszkania przebyte w innych państwach unijnych, ZUS musi ustalić dodatek stanowiący różnicę między kwotą najniższej polskiej emerytury a sumą kwot emerytur polskich i kwot świadczeń zagranicznych, o ile te będą niższe. Zakład tak postąpi, jeśli po zsumowaniu łączna długość okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce i w innych państwach unijnych osiągnie okres wymagany zgodnie z polskimi przepisami.

Należy jednak pamiętać, że ZUS stosuje różne zasady ustalania dodatku do najniższej polskiej emerytury dla nowych emerytur, uzależnionych od środków zewidencjonowanych na koncie emerytalnym oraz dla starych emerytur uzależnionych od długości okresów ubezpieczenia.

Do emerytury ustalonej na starych zasadach dopłata do minimum jest przyznawana przez ZUS, jeżeli emeryt mieszka w Polsce, a jego świadczenie zostało ustalone w wysokości częściowej, z zastosowaniem proporcji polskich okresów ubezpieczenia do sumy polskich i zagranicznych okresów ubezpieczenia lub zamieszkania przebytych w państwach członkowskich. Dopłata ta stanowi różnicę między kwotą najniższej polskiej emerytury a sumą kwot polskiej emerytury i zagranicznej emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy pobieranych przez tę osobę.

Kobiecie urodzonej w 1949 r., zamieszkałej w Polsce, posiadającej 10-letni okres ubezpieczenia w Polsce oraz 15-letni okres ubezpieczenia we Włoszech, której ZUS ustalił nową emeryturę z FUS w kwocie niższej od najniższej polskiej emerytury, obliczona zostanie dopłata do kwoty najniższej polskiej emerytury. Dopłatę tę stanowi różnica między kwotą najniższej polskiej emerytury a sumą kwot polskiej emerytury i włoskiej emerytury, otrzymywanych przez zainteresowaną.

Nowe rozporządzenie wprowadziło też zmiany w rentach rodzinnych dla sierot. Jeśli po 1 maja 2010 r. zgodnie z naszym prawem ZUS przyzna sierocie rentę po zmarłym ojcu czy matce, to będzie płacił jej tę rentę niezależnie od tego, czy będzie miała ona prawo do świadczenia dla sierot w państwie unijnym, w którym zmarły również podlegał ubezpieczeniu, a które to państwo nie posiada rent rodzinnych dla sierot. Zatem sierota mieszkająca w Wielkiej Brytanii będzie mogła otrzymywać zarówno świadczenie dla sierot z Wielkiej Brytanii, jak i rentę rodzinną z Polski. Zgodnie z obowiązującym do 30 kwietnia 2010 r. rozporządzeniem nr 1408/71 ZUS płaci sierocie tylko część renty, stanowiącą różnicę pomiędzy kwotą polskiej renty rodzinnej a kwotą brytyjskiego świadczenia dla sierot.

Oznacza to, że wypłaca świadczenie tylko wtedy, gdy nasza renta jest wyższa niż świadczenie brytyjskie. Ponadto polska renta musi być przyznana za polskie okresy składkowe i nieskładkowe, bez potrzeby uwzględniania okresów brytyjskich.

Od początku mają 2010 roku świadczenie przedemerytalne będzie mogło być transferowane do innego państwa unijnego. Na przykład na konto bankowe w takim państwie. Do niedawna transfer świadczenia przedemerytalnego z Polski do innego państwa unijnego nie jest możliwy. Osoba uprawniona, jeśli wyjechała na przykład do Wielkiej Brytanii, takie świadczenie musiała mieć wypłacane na konto w Polsce.

Wspólnotowe przepisy prawne, stanowiące podstawę koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, obowiązują w tzw. państwach członkowskich, czyli w:

● 27 krajach należących do UE: Austrii, Belgii, Bułgarii, na Cyprze, w Czechach, Danii, Estonii, Finlandii, we Francji, w Grecji, Hiszpanii, Holandii, Irlandii, Litwie, Luksemburgu, Łotwie, Malcie, Niemczech, Polsce, Portugalii, Rumunii, na Słowacji, Słowenii, Szwecji, na Węgrzech, w Wielkiej Brytanii, we Włoszech,

● państwach Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), niebędących członkami UE: Islandii, Liechtensteinie i Norwegii,

● Szwajcarii.

Dotyczą one osób wykonujących szeroko rozumianą działalność zawodową, zarówno pracę najemną (jako pracownicy, na podstawie umowy-zlecenia, umowy agencyjnej itp.), jak i pracę na własny rachunek (prowadzą działalność gospodarczą, są twórcami, artystami, prowadzą działalność w zakresie wolnego zawodu) oraz osób, które nie są już aktywne zawodowo, a podlegały wcześniej ustawodawstwu przynajmniej jednego państwa członkowskiego (były tam ubezpieczone, zatrudnione, wykonywały pracę na podstawie umowy-zlecenia, umowy agencyjnej lub wykonywały inną pracę).

Ustalanie uprawnień do polskich emerytur i rent z zastosowaniem przepisów o koordynacji dotyczy:

● osób mieszkających w państwach członkowskich, posiadających polskie okresy ubezpieczenia (pracy)

● osób, które - niezależnie od państwa zamieszkania - posiadają oprócz polskich okresów ubezpieczenia (pracy) również okresy ubezpieczenia (pracy) przebyte w państwach członkowskich.

Paweł Jakubczak

pawel.jakubczak@infor.pl

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, L 166/1)

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 988/2009 z 16 września 2009 r. (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, L 284/43) zmieniające rozporządzenie nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz określające treść załączników

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r., nr 153, poz. 1709 z późn. zm.)