Gdzie i w jaki sposób podzielić odziedziczony majątek

Czy można podzielić długi spadkowe

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.815.jpg@RY2@

Spadkobiercy mogą w drodze umowy podzielić tylko aktywa wchodzące w skład masy spadkowej, czyli mieszkanie i działkę. Natomiast przedmiotem podziału nie mogą być pasywa, czyli długi spadkowe. Takie stanowisko zajmuje Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach (np. orzeczenie z 20 września 2000 r. w sprawie sygn. akt ICKN 295/00 opublikowane w OSNC nr 2 z 2001 r., poz. 32). Sąd Najwyższy stwierdził w nim, że spadkobiercy mogą jedynie określić w umowie, za jakie długi każdy z nich ponosi odpowiedzialność, ale nie jest to równoznaczne z podziałem zobowiązań. W dodatku skutki postanowień zawartych w umowie co do tej odpowiedzialności dotyczą - zdaniem sądu - jedynie stosunków pomiędzy współspadkobiercami. Sąd Najwyższy stwierdził również, że nawet gdy masę spadkową dzieli sąd, to nie może on rozstrzygnąć o długach spadkowych, a przede wszystkim wskazać, który spadkobierca ma spłacić konkretnego wierzyciela.

Natomiast od chwili działu spadku każdy spadkobierca ponosi samodzielnie odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów. Po dokonaniu tego podziału ustaje więc odpowiedzialność solidarna współspadkobierców. Dział spadku następuje po zawarciu umowy w tej mierze lub uprawomocnieniu się postanowienia działowego.

Gdy do spadku należy nieruchomość (tak jak w tym przypadku - mieszkanie i działka), wówczas umowę o dział współspadkobiercy powinni zawrzeć w formie aktu notarialnego. W tym przypadku konieczna więc będzie wizyta u notariusza, który sporządzi umowę o dział spadku w formie aktu notarialnego.

Podstawa prawna

Art. 1036 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy przy dziale przedsiębiorstwa musi być notariusz

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.816.jpg@RY2@

Gdy w skład masy spadkowej wchodzi przedsiębiorstwo, umowa działowa dotycząca całego spadku musi zostać sporządzona z podpisami poświadczonymi przez notariusza. Taki wymóg obowiązuje nawet wówczas, gdy spadkobiercy są zgodni co do sposobu podziału odziedziczonego przedsiębiorstwa. Tylko wówczas, gdy w skład spadku nie wchodzi nieruchomość albo przedsiębiorstwo, umowa działowa może zostać zawarta w dowolnej formie, nawet ustnej, i będzie ważna.

Aby ograniczyć koszty, spadkobiercy mogą jednak podzielić przedsiębiorstwo w trybie umowy z podpisami poświadczonymi przez notariusza, zaś pozostałą część majątku spadkowego podzielić ustnie, pod warunkiem że w jego skład nie wchodzi nieruchomość. Umowny dział spadku może bowiem objąć cały spadek albo zostać ograniczony do jego części. W tym przypadku umowa działowa obejmie tylko niektóre składniki majątku spadkowego.

Podstawa prawna

Art. 1038 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy przy dziale potrzebny jest biegły

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.817.jpg@RY2@

Sąd może powołać biegłego i nakazać mu sporządzenie opinii określających wartość przedmiotów spadkowych wówczas, gdy między spadkobiercami toczy się spór w tej sprawie. Gdy zaś zgodnie oceniają tę wartość, wtedy ich ocena będzie dla sądu wiążąca i nie będzie sięgał po opinię eksperta.

Natomiast skład spadku, który będzie dzielony, sąd ustala na podstawie wyjaśnień uczestników postępowania. Muszą oni m.in. udowodnić, że spadkodawca był właścicielem konkretnej nieruchomości.

Podstawa prawna

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy konieczne jest postępowanie przed sądem

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.818.jpg@RY2@

Spadek można podzielić w drodze umowy tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni, kto z nich otrzyma poszczególne przedmioty wchodzące w jego skład. Nawet jeśli większość spadkobierców zdecydowała podzielić masę spadkową w określony sposób, a tylko jeden z nich nie wyraża na to zgody, należy wszcząć postępowanie o dział przed sądem.

Każdy spadkobierca może wnieść wniosek do sądu o dokonanie podziału. Z takim wnioskiem może wystąpić również nabywca udziału w spadku oraz wierzyciel spadkobiercy, pod warunkiem że dokonał zajęcia praw spadkowych swojego dłużnika w drodze egzekucji. Wszystkie wymienione tutaj osoby mogą wniosek o dział złożyć w każdym czasie, ponieważ ich roszczenie o dokonanie podziału spadku się nie przedawnia.

Podstawa prawna

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy do podziału spadku potrzeba zgody wszystkich

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.819.jpg@RY2@

Aby rejent sporządził akt notarialny, wszyscy spadkobiercy muszą wyrazić zgodę co do sposobu podziału. Dlatego jeszcze zanim udadzą się do notariusza, powinni się porozumieć, kto z nich zatrzyma mieszkanie i dokona spłaty na rzecz drugiego spadkobiercy, aby wyrównać jego udział spadkowy.

Powinni być również zgodni co do wysokości tej spłaty, a także co do konieczności dokonania podziału. Natomiast w umowie nie mogą określić wysokości przypadających im udziałów w inny sposób, niż wskazuje na to ustawa (przy dziedziczeniu ustawowym) lub testament (gdy spadkobiercy zostali powołani do dziedziczenia w testamencie). Gdyby w umowie działowej zmienili postanowienia testamentu albo zasady dziedziczenia ustawowego, to nie będzie ona ważna.

Umowny dział spadku dokonany w formie aktu notarialnego może dotyczyć całego spadku lub zostać ograniczony tylko do jego części, np. do mieszkania.

Gdy nie jest możliwy fizyczny podział mieszkania, wówczas spadkobiercy mogą też podjąć decyzję o sprzedaniu go, a następnie podzielić pieniądze uzyskane z tej transakcji.

Jeżeli jednak spadkobiercy nie osiągną porozumienia co do sposobu dokonania działu, i nie chcą zdecydować się na sprzedaż, to wówczas masę spadkową może podzielić tylko sąd. Rozstrzygnie on o tym, co każdy ze współspadkobierców otrzyma.

Podstawa prawna

Art. 1036 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy możliwy jest dział uzupełniający spadku

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.820.jpg@RY2@

Gdy została podzielona pomiędzy spadkobierców tylko część spadku, to wówczas możliwe jest przeprowadzenie działu uzupełniającego. Nie ma przy tym znaczenia, w jaki sposób została podzielona pierwsza część spadku: na podstawie umowy zawartej przez spadkobierców czy przez sąd.

Natomiast w orzeczeniu z 28 sierpnia 1986 r. (w sprawie o sygn. akt III CZP 47/86, opublikowanym w OSNCP nr 8 z 1987 r., poz. 114) Sąd Najwyższy odniósł się do takiej sytuacji, gdy prowadzone jest postępowanie o podział majątku wspólnego małżonków i w związku z tym trzeba przeprowadzić też postępowanie o dział spadku po zmarłym drugim małżonku. Gdy postępowanie o podział majątku nie objęło wszystkich istotnych składników, to bez względu na przyczynę, która to spowodowała, każdy z byłych małżonków lub ich spadkobierców może domagać się dokonania przez sąd podziału uzupełniającego. Dotyczyłby on tych składników majątku, które nie zostały uwzględnione w postępowaniu działowym.

Podstawa prawna

Art. 1038 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy sąd musi podzielić spadek tak, jak chcą spadkobiercy

@RY1@i02/2012/225/i02.2012.225.18300150e.821.jpg@RY2@

Sąd nie zawsze musi podzielić spadek w taki sposób, jak proponują to zgodnie spadkobiercy we wniosku o dział. Może odstąpić od przedstawionej przez nich propozycji, gdy uzna, że zaproponowany sposób podziału jest sprzeczny z przepisami lub zasadami współżycia społecznego albo naruszałby w sposób rażący interesy jednego lub kilku spadkobierców.

Gdyby jeden ze spadkobierców złożył oświadczenie, że przekazuje swój udział innemu spadkobiercy, to wówczas sąd może potraktować je jak wniosek tej osoby w sprawie dokonania działu masy spadkowej przez sąd. Natomiast nie można uznać, że to oświadczenie oznacza zbycie udziału wskazanemu spadkobiercy. Aby zbycie udziału było ważne, musi bowiem zostać dokonane w formie aktu notarialnego, a nie oświadczenia złożonego przed sądem. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 3 października 1980 r. (sygn. akt III CRN 180/80, opublikowanym w OSNCP nr 2-3 z 1981 r., poz. 45).

Podstawa prawna

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl