Kiedy i jak można odwołać darowiznę

Czy odmowa pomocy w chorobie jest niewdzięcznością

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.815.jpg@RY2@

Na skutek zawarcia umowy darowizny powstaje między darczyńcą i obdarowanym pewien stosunek etyczny. Wyraża się on w moralnym obowiązku wdzięczności. Obdarowany narusza ten obowiązek, jeśli zachowuje się wobec darczyńcy w sposób niewdzięczny. Z uwagi na to, że darowizna jest bezpłatnym przysporzeniem, darczyńcy z reguły zależy na tym, żeby osoba niegodna nie korzystała z jego dorobku. Dlatego kodeks cywilny umożliwia odwołanie darowizny, jeśli obdarowany dopuści się względem niego rażącej niewdzięczności.

Przepisy nie rozstrzygają jednak, co kryje się pod pojęciem rażącej niewdzięczności. Dlatego o tym, czy darczyńca jest uprawniony do złożenia oświadczenia o odwołaniu, decydują okoliczności konkretnej sprawy. Sąd Najwyższy w wyroku z 7 maja 2003 r. (sygn. akt IV CKN 115/01) wyjaśnił, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu (nieczynieniu) skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które - oceniając rzecz rozsądnie - musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. Chodzi tu przede wszystkim o popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo mieniu darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych) łączących go z darczyńcą oraz obowiązku wdzięczności. Ponadto przyjmuje się, że czynami świadczącymi o rażącej niewdzięczności są: odmówienie pomocy w chorobie, rozpowszechnianie nieprawdziwych i uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicie albo ciężkie znieważenie. Zachowanie obdarowanego może być uznane za wyczerpujące znamiona rażącej niewdzięczności, jeżeli będzie świadomym, rozmyślnym naruszeniem podstawowych obowiązków (wyrok SN z 22 marca 2001 r., sygn. akt V CKN 1599/00). Pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, które polega na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy i nacechowane jest złą wolą obdarowanego (wyrok SN z 5 października 2000 r., sygn. akt II CKN 280/00). Rażąca niewdzięczność uzasadniająca odwołanie darowizny musi jednak wystąpić po zawarciu umowy. Nie będzie stanowiło podstawy odwołania darowizny niewdzięczne zachowanie, które wystąpiło przed jej zawarciem, i to nawet, jeśli darczyńca dowie się o nim już po zawarciu umowy.

Podstawa prawna

Art. 898 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy można odwołać darowiznę niewykonaną?

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.816.jpg@RY2@

Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Przyjmuje się, że chodzi tu o niekorzystne zmiany powodujące uszczuplenie stanu majątkowego darczyńcy. Podstawy do odwołania darowizny nie dają natomiast zmiany nieistotne. Nie ma przy tym znaczenia przyczyna pogorszenia się sytuacji finansowej darczyńcy. Może to być spowodowane np. spadkiem notowań akcji. Darczyńca nie będzie miał jednak prawa do odwołania darowizny, jeśli zmiana jego stanu majątkowego została wywołana przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, np. gdy podpalił swoje przedsiębiorstwo.

Podstawa prawna

Art. 896 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy trzeba złożyć oświadczenie o odwołaniu

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.817.jpg@RY2@

Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Należy pamiętać, że powinno ono zostać skierowane do obdarowanego. Nie ma przy tym konieczności nadawania mu szczególnej treści. Trzeba jednak zawrzeć w nim jednoznaczny przekaz, że odwołuje się darowiznę dokonaną na rzecz obdarowanego. Darczyńca nie musi wskazywać powodów, dla których dokonuje odwołania. Oświadczenie wywołuje skutek z chwilą dojścia do obdarowanego w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią.

Podstawa prawna

Art. 900 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy oświadczenie o odwołaniu przenosi własność

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.818.jpg@RY2@

Oświadczenie o odwołaniu darowizny wywołuje tylko skutek obligacyjny. Oznacza to, że nie ma automatycznie powrotnego przejścia własności z powrotem na darczyńcę. Obdarowany i darczyńca muszą w tym celu zawrzeć w formie aktu notarialnego umowę przeniesienia własności. Jeśli mimo złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny obdarowany nie chce zawrzeć stosownej umowy, darczyńcy pozostaje jedynie droga sądowa. Może on zatem złożyć powództwo o zobowiązanie obdarowanego do przeniesienia własności. Jeśli żądanie będzie zasadne, sąd wyda wyrok, w którym stwierdzi obowiązek obdarowanego do przeniesienia na darczyńcę prawa własności. Prawomocne orzeczenie w tej sprawie zastępuje oświadczenie obdarowanego o przeniesieniu własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Sąd Najwyższy z orzeczeniu z 27 lipca 1989 r. (sygn. akt III CZP 69/89) uznał, że jeżeli w toku procesu o wydanie nieruchomości, która stanowiła przedmiot odwołanej darowizny, obdarowany przeniósł własność tej nieruchomości na rzecz innej osoby, to orzeczenie uwzględniające powództwo darczyńcy będzie skuteczne także w stosunku do tej osoby. Na podstawie tego wyroku darczyńca może wszcząć egzekucję o wydanie nieruchomości przeciwko nabywcy.

Podstawa prawna

Art. 64 i 898 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Art. 1047. ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296).

Czy odwołanie jest ograniczone czasowo

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.819.jpg@RY2@

Zarówno uprawnienia darczyńcy, jak i jego spadkobierców do odwołania darowizny z powodu niewdzięczności obdarowanego mogą być realizowane jedynie w określonym czasie, tj. w terminie jednego roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Po upływie tego okresu uprawienie wygasa. Ustawodawca wprowadził tak krótki termin z uwagi na potrzebę eliminowania niepewności w obrocie. Termin do odwołania rozpoczyna swój bieg od momentu dowiedzenia się o przyczynie odwołania darowizny, tzn. uzyskania informacji o niewdzięcznym zachowaniu obdarowanego. Jeśli skutkiem niewdzięcznego zachowania była utrata życia przez darczyńcę czy spowodowanie rozstroju jego zdrowia, którego skutkiem była śmierć, termin, w którym uprawnieni spadkobiercy mogą realizować swoje prawo, rozpoczyna swój bieg z momentem śmierci darczyńcy.

Podstawa prawna

Art. 899 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy przebaczenie wyłącza odwołanie

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.820.jpg@RY2@

Darowizny nie można odwołać z powodu rażącej niewdzięczności, jeśli doszło już do przebaczenia. Jeśli w chwili przebaczenia darczyńca nie miał zdolności do czynności prawnych, akt ten będzie skuteczny, o ile nastąpił z dostatecznym rozeznaniem. Przebaczenie naprawia zatem skutki niewdzięcznego zachowania obdarowanego wobec darczyńcy. Przebaczenia może jednak dokonać jedynie darczyńca. Nie mają przy tym znaczenia motywy, jakimi się kieruje. Warto pamiętać, że skuteczność przebaczenia nie jest uzależniona od posiadania przez darczyńcę zdolności do czynności prawnych. Oznacza to, że przebaczyć może nawet osoba ubezwłasnowolniona. Jednak warunkiem jego skuteczności jest, aby nastąpiło ono z należytym rozeznaniem. Darczyńca musi zatem zdawać sobie sprawę z tego, iż chce przebaczyć obdarowanemu jego niewdzięczność, czyli ją puścić w niepamięć. Skuteczność przebaczenia nie jest przy tym uzależniona od zachowania jakiejś formy szczególnej. Może ono być zatem dokonane w sposób wyraźny albo nawet dorozumiany.

Podstawa prawna

Art. 899 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Czy darowiznę mogą odwołać spadkobiercy

@RY1@i02/2012/211/i02.2012.211.18300150e.821.jpg@RY2@

Spadkobiercom darczyńcy przysługuje prawo do odwołania darowizny tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia albo umyślnie wywołał rozstrój jego zdrowia, którego skutkiem była śmierć. Powyższe uprawnienie przysługuje niezależne od tytułu powołania do dziedziczenia (ustawowe albo testamentowe). W sytuacji istnienia współspadkobierców darowizna może być odwołana tylko przez wszystkich spadkobierców darczyńcy łącznie (wyrok SN z 16 maja 2007 r., sygn. akt III CSK 74/07). Spadkobiercy mogą jednak odwołać darowiznę tylko wtedy, gdy nie została ona odwołana za życia darczyńcy. Możliwość ta nie występuje więc, gdy darczyńca odwołał darowiznę i zmarł po dokonaniu tej czynności. Prawo osobiste darczyńcy nie wchodzi wówczas do spadku na podstawie tego przepisu, gdyż zostało już przez niego wykonane. Po stronie darczyńcy powstaje natomiast roszczenie o zwrot przedmiotu odwołanej darowizny, które jako roszczenie majątkowe do spadku po nim już wchodzi (postanowienie SA w Lublinie z 12 listopada 1997 r., sygn. akt I ACz 478/97).

Podstawa prawna

Art. 899 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl