Wzbogacenie: złą wiarę trzeba wykazać

W przypadku wyrządzenia przez pracownika szkody pracodawcy ponosi on za nią odpowiedzialność na podstawie kodeksu pracy (art. 114, art. 122, art. 124). Mogą jednak wystąpić sytuacje nieuregulowane tymi przepisami. Wtedy pracodawca jest uprawniony do dochodzenia roszczeń w oparciu o kodeks cywilny. Ma to miejsce zwłaszcza w przypadku bezpodstawnego wzbogacenia się pracownika kosztem pracodawcy.

W myśl art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest obowiązany do wydania korzyści w naturze, a gdyby nie było to możliwe, do zwrotu jej wartości. Obowiązek ten wygasa, gdy osoba, która uzyskała korzyść, następnie zużyła ją lub utraciła w taki sposób, że nie jest już wzbogacona, chyba że powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu (art. 409 k.c.). Regulacje te stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.

Jak zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 27 maja 1999 r. (I PKN 78/99, OSNP 2000/18/682), stosowanie art. 405 k.c. w związku z art. 409 k.c. nie może służyć obchodzeniu ograniczeń w zakresie pracowniczej odpowiedzialności materialnej, gdy bezpodstawne wzbogacenie się pracownika ma jednocześnie cechy zawinionego wyrządzenia szkody pracodawcy. Bezpodstawne wzbogacenie nie może zastępować ani uzupełniać pracowniczej odpowiedzialności materialnej (wyrok SN z 12 maja 2011 r., II PK 277/10, LEX 865951). Istnieją jednak przypadki, gdy stosowanie tych przepisów jest uzasadnione. Ma to miejsce np. w razie nadpłacenia wynagrodzenia pracownikowi, który nie wyraził później zgody na potrącenie tej nadpłaty z jego pensji (por. art. 91 k.p.), bądź wypłacenia pracownikowi świadczenia na podstawie nieprawomocnego, ale wykonalnego wyroku, który został następnie uchylony.

W orzecznictwie określone zostały również zasady ułatwiające ustalenie, czy w razie uzyskania korzyści kosztem pracodawcy pracownik ma obowiązek liczenia się z obowiązkiem jej zwrotu. Zgodnie ze wskazanym wyżej wyrokiem SN z 27 maja 1999 r. należy pamiętać, że - w myśl z art. 300 k.p. - w stosunkach pracy przepisy dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia powinny być stosowane odpowiednio, przy zastosowaniu zasad prawa pracy. Z tego względu trzeba przyjąć taki kierunek ich wykładni, który prowadzi do zawężenia, a nie do rozszerzenia zakresu majątkowych, negatywnych następstw obciążających pracownika. Sąd stwierdził, że w stosunkach pracy konieczność liczenia się z obowiązkiem zwrotu świadczenia powinna być oceniana w zindywidualizowany sposób, z uwzględnieniem właściwości danego pracownika (subiektywnej strony jego działania) oraz sytuacji, w jakiej się on znajduje (zwłaszcza przy uwzględnieniu tego, czy działa w normalnej, czy też nienormalnej sytuacji motywacyjnej). Powinny być więc brane pod uwagę kryteria właściwe dla ustalenia winy pracownika oraz jej rodzaju i stopnia. Niezbędne jest także uwzględnienie zachowania się pracodawcy.

Podobny pogląd został wyrażony w wyrokach SN z 7 sierpnia 2001 r. (I PKN 408/00, OSNP 2003/13/30) oraz z 9 stycznia 2007 r. (II PK 138/06, OSNP 2008/3-4/38). Sąd stwierdził w nich, że w przypadku wypłacenia świadczenia przez pracodawcę posługującego się wyspecjalizowanymi służbami pracownik ma prawo uważać, że świadczenie zostało spełnione zasadnie i zgodnie z prawem. W takim przypadku konieczność liczenia się z obowiązkiem jego zwrotu ogranicza się zasadniczo do sytuacji, w których pracownik ma świadomość otrzymania nienależnego świadczenia (art. 409 w związku z art. 410 par. 1 k.c. oraz w związku z art. 300 k.p.). Ciężar dowodu w tej kwestii spoczywa na pracodawcy. Pracodawca może więc opierać swoje roszczenia wobec zatrudnionego na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu. W razie sporu może być jednak zmuszony do wykazywania złej wiary pracownika.

@RY1@i02/2012/033/i02.2012.033.217000200.802.jpg@RY2@

Anna Puszkarska, radca prawny

Anna Puszkarska

radca prawny