Jakie prawa i obowiązki wynikają z zapisu testamentowego

Zapis może zostać ustanowiony wyłącznie w testamencie. Musi to być ważny testament, sporządzony zgodnie z przepisami. Istotne jest, by zapis był dokonany na rzecz ściśle określonej osoby. Może to być dowolna osoba fizyczna lub prawna. Jednak trzeba ją wskazać w sposób pozwalający na dokładne określenie, kto to jest. Poza tym ważne jest, by ta osoba miała zdolność dziedziczenia.

Jeżeli zapis lub zapisy wyczerpują prawie cały spadek, to, w razie wątpliwości, zapisobiorców uważa się za spadkobierców powołanych do spadku w częściach ułamkowych.

Skutkiem prawnym zapisu jest powstanie w chwili otwarcia spadku stosunku zobowiązaniowego pomiędzy spadkobiercą obciążonym zapisem a zapisobiorcą. Z tego wynika, że w większości przypadków zapisobiorca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Jednak zapisobiorca obciążony dalszym zapisem może powstrzymać się z jego wykonaniem aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę.

W przypadku gdy jest tylko jeden spadkobierca, to jest on zobowiązany do wykonania wszystkich zapisów. Jeśli jest kilku spadkobierców, to już w testamencie spadkodawca może ustalić, który i w jakim zakresie ma wykonać zapis. Jego wola ma decydujące znaczenie. Jeżeli jej w żaden sposób nie wyrazi, wtedy stosuje się zasadę określoną w przepisach. Zgodnie z nią w przypadku gdy spadek przypada kilku spadkobiercom, zapis obciąża ich w stosunku do wielkości przysługujących im udziałów spadkowych. To rozwiązanie stosuje się odpowiednio do dalszego zapisu.

Obowiązek wykonania zapisu należy do długów spadkowych. Odpowiedzialność spadkobiercy zobowiązanego do jego wykonania ograniczona jest do wysokości stanu czynnego spadku. Z kolei odpowiedzialność zapisobiorcy obciążonego dalszym zapisem ogranicza się do wartości jego zapisu. W przypadku gdy zapis nie zostanie wykonany lub będzie wykonany, ale w sposób nieodpowiedni, to w grę wchodzi odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Ponoszą ją również spadkobiercy osoby zobowiązanej do wykonania zapisu.

Jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis, nie chce lub nie może być zapisobiorcą, obciążony zapisem zostaje zwolniony od obowiązku jego wykonania. Powinien jednak w przypadku braku odmiennej woli spadkodawcy wykonać dalsze zapisy. Zapisobiorca obciążony obowiązkiem wykonania dalszego zapisu może zwolnić się od tego obowiązku także w ten sposób, że dokona bezpłatnie na rzecz dalszego zapisobiorcy przeniesienia praw otrzymanych z tytułu zapisu albo przelewu roszczenia o jego wykonanie.

Na podstawie obowiązujących przepisów można stwierdzić, że zapisobiorca od chwili, kiedy zapis stał się wymagalny, powinien ponosić ciężar nakładów na rzeczy będące jego przedmiotem. Od tego momentu jest też uprawniony do czerpania korzyści z nimi związanych. Z kolei osoba zobowiązana do wykonania zapisu jest więc traktowana jak posiadacz rzeczy cudzej. Z tego powodu musi liczyć się z obowiązkiem zwrotu uzyskanych korzyści. Obie strony muszą pamiętać, że jeżeli przedmiotem zapisu jest rzecz oznaczona co do tożsamości, do roszczeń zapisobiorcy o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, o zwrot pożytków lub o zapłatę ich wartości, jak również do roszczeń obciążonego zapisem o zwrot nakładów na rzecz stosuje się odpowiednio przepisy o roszczeniach między właścicielem a samoistnym posiadaczem rzeczy.

Jeżeli przedmiotem zapisu jest rzecz oznaczona co do tożsamości, obciążony zapisem ponosi względem zapisobiorcy odpowiedzialność za wady rzeczy jak darczyńca. Oznacza to, że jest ona ograniczona do obowiązku naprawienia szkody, którą zapisobiorca poniesie z powodu niezawiadomienia we właściwym czasie o wadach rzeczy. Odpowiedzialność jest wyłączona, jeśli mógł tę wadę z łatwością zauważyć. Istnieje ona nie tylko w przypadku wad fizycznych, ale również prawnych.

Inaczej jest wtedy, gdy przedmiotem zapisu są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku. W takich sytuacjach do odpowiedzialności za wady fizyczne lub prawne stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy sprzedaży. Jednakże zapisobiorca może żądać od osoby obciążonej zapisem tylko odszkodowania za nienależyte wykonanie zapisu albo dostarczenia zamiast rzeczy wadliwych rzeczy takiego samego gatunku wolnych od wad. Może też domagać się naprawienia szkody wynikłej z opóźnienia.

Spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub na zapisobiorcę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Celem polecenia może być zapewnienie korzyści określonej osobie czy też grupie osób. Ze względu na istotę polecenia nie jest konieczne wyraźne wskazywanie osoby uprawnionej.

Obowiązek wykonania polecenia powstaje z chwilą otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Wykonania polecenia może żądać każdy ze spadkobierców, jak również wykonawca testamentu, chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem. Jeżeli polecenie ma na względzie interes społeczny, wykonania polecenia może żądać także właściwy organ państwowy.

W przypadku gdy polecenie nie zostanie wykonane, każdy z wyżej wymienionych podmiotów może domagać się tego na drodze sądowej, występując z odpowiednim powództwem.

W przepisach nie ma sankcji w postaci utraty zapisu lub spadku przez osobę, która nie wykonała polecenia. Ze względu na to, że zapis może być ustanowiony pod warunkiem, można uzależnić przekazanie zapisu od wykonania polecenia. W ten sposób można zapobiec problemom z jego wyegzekwowaniem.