W jaki sposób można wydziedziczyć spadkobiercę ustawowego

W przepisach przewidziano możliwość wyłączenia spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia. Wystarczy w tym celu sporządzić testament negatywny. Wyłączenie od dziedziczenia nie pozbawia takiego spadkobiercy prawa do zachowku. Jednak w sytuacji gdy spadkodawca nie chce, by określona osoba miała prawo do zachowku po nim, może ją pozbawić również tego prawa. Ważne jest przy tym zachowanie zasad określonych w przepisach. Zgodnie z ich treścią wydziedziczenie powinno znaleźć się w testamencie. Należy więc sporządzić go w sposób niepozwalający na jego podważenie. Nieważność testamentu pociąga bowiem za sobą nieważność dokonanego w nim wydziedziczenia.

Spadkobierca nie ma pełnej swobody przy podejmowaniu decyzji o wydziedziczeniu. Jest ona ograniczona ze względu na to, że w przepisach określono powody, ze względu na które może to nastąpić. Tylko one uzasadniają skuteczne pozbawienie prawa do zachowku. W przypadku gdy jako przyczyny wydziedziczenia będą wskazane inne powody, może być ono uznane za nieważne.

Zgodnie z przepisami spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych (czyli dzieci, wnuki, prawnuki itd.), małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Innym powodem wydziedziczenia może też być dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Trzecim powodem może być uporczywie niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Jak to w jednym ze swoich orzeczeń zaznaczył Sąd Najwyższy, w pojęciu „zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych” mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Chodzi tu więc również o wszczynanie ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, wyrzucenie go z domu, brak udziału w jego życiu, choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami (wyrok z 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/00).

Określone wyżej przyczyny mają charakter bardzo ogólny i osobisty. Można więc stwierdzić, że tylko i wyłącznie ten, kogo one dotyczą, może zostać skutecznie wydziedziczony. Nie można bowiem pozbawić prawa do zachowku z powodu zachowania np. małżonka. Istotne jest, by to osoba wydziedziczana zachowywała się w sposób niezgodny z zasadami współżycia społecznego, a nie np. jej przyjaciele. Z tych samych powodów nie mogą zostać wydziedziczone także dzieci czy prawnuki wydziedziczonego, jeżeli żadna z okoliczności bezpośrednio ich nie dotyczy, to znaczy osobiście nie popełnili żadnego z czynów w tym przepisie określonych. W związku z tym będą mogli korzystać z przysługującego im prawa dziedziczenia lub zachowku po spadkobiercy, który ich wstępnego skutecznie tych praw pozbawił.

W przypadku gdy podstawą wydziedziczenia jest pojedyncze zdarzenie, to powinno ono wystąpić przed dokonaniem zapisu w tej sprawie. W sytuacji gdy powodem jest jakiś stan stały, musi on istnieć w momencie wydziedziczenia. Jeśli później nastąpi zmiana, nie będzie to miało wpływu na jego skuteczność. W każdym razie przyczyna wydziedziczenia może być wskazana w sposób ogólny. Ważne jest, by była to jedna z przyczyn określonych w przepisach.

Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. W przypadku gdy w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Gdy spadkodawca przebaczył spadkobiercy po wydziedziczeniu go w testamencie, wydziedziczenie to jest bezskuteczne. Jest to niezależne od formy, w której przebaczenie nastąpiło.

Spadkobierca wydziedziczony w testamencie, któremu już z innych przyczyn nie służy roszczenie o zachowek, może w celu ochrony innego interesu prawnego żądać ustalenia, że wydziedziczenie jest bezpodstawne.

Przebaczenie, które nie łączy się z jednoczesnym odwołaniem sporządzonego testamentu, uchyla wyłącznie skutki związane z pozbawieniem danej osoby prawa do zachowku. Nie zmienia jednak skutków związanych z samym testamentem. Dlatego osoba objęta takim testamentem będzie mogła żądać wypłaty zachowku, ale pozostanie wyłączona od dziedziczenia.

Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. W sytuacji gdy osoba sporządzająca testament pozbawi w nim prawa do zachowku bliskich krewnych i jednocześnie nie powoła innych spadkobierców testamentowych, to będzie miało miejsce dziedziczenie ustawowe. W praktyce oznacza to, że zamiast wydziedziczonego będą dziedziczyć jego zstępni, czyli najczęściej dzieci lub też wnuki. W każdym razie można stwierdzić, że w przypadku gdy rodzice wydziedziczą swoje dziecko, to wnuki po nim będą miały prawo do zachowku. W związku z tym będą one uczestnikami postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jako potencjalni spadkobiercy ustawowi.

Osoby, które zostały pozbawione prawa do zachowku w drodze wydziedziczenia, mogą bronić swoich interesów poprzez wykazanie, że jest ono bezpodstawne. W tym celu muszą wykazać, że nie miała miejsca żadna z przyczyn określonych w przepisach. Aby uniemożliwić podważenie wydziedziczenia, istotne jest również dokonanie go w ważnym testamencie.

Na skutek stwierdzenia nieważności wydziedziczenia osoba, której ono dotyczyło, zostaje wyłączona od dziedziczenia ustawowego, ale może oczekiwać wypłacenia jej zachowku.

Należy przy tym zaznaczyć, że nawet jeśli zostanie stwierdzona nieważność wydziedziczenia, to pozostałe rozrządzenia testamentu w nim zawarte będą ważne.