W jaki sposób chronić interesy w razie niewypłacalności dłużników

W przypadku gdy na skutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może przed sądem żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego. Aby było to możliwe, istotne jest, by dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Warunkiem dochodzenia ochrony swoich praw w ramach skargi pauliańskiej jest istnienie u dłużnika stanu świadomości pokrzywdzenia wierzycieli. Ciężar udowodnienia przed sądem stanu świadomości dłużnika spoczywa jednak na wierzycielu. Musi on opierać się na dowodach pośrednich, takich jak świadomość trudnej sytuacji finansowej dłużnika w czasie dokonywania spornej czynności, czy też brak usprawiedliwienia ekonomicznego dla dokonania danej czynności w określonym czasie.

Udowodnienie przez wierzyciela stanów świadomości nie jest łatwe. Z tego powodu ustawodawca ustanowił kilka domniemań prawnych.

Jedno z nich dotyczy przypadków, gdy osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową, pozostawała z dłużnikiem w bliskich stosunkach. Kolejne ma związek z darowiznami. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, jeżeli w chwili darowizny dłużnik był już niewypłacalny, domniemywa się, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W tych sytuacjach wierzyciel ma więc łatwiej.

Kolejne domniemanie ma związek z przedsiębiorcami. Jeśli bowiem na skutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

W korzystnej sytuacji są też wierzyciele, jeśli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie. Wierzyciel może wówczas żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Dochodzenie ochrony przez wierzyciela, który został pokrzywdzony dokonaniem przez dłużnika czynności prawnej, następuje w drodze powództwa lub zarzutu zgłoszonego w czasie postępowania przed sądem. Stroną powodową w takim procesie jest wierzyciel, który żąda uznania za bezskuteczną w stosunku do niego czynności prawnej dłużnika. Pozwanym jest osoba trzecia, z którą dłużnik dokonał czynności i która uzyskała korzyść majątkową. W sytuacji gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może też wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło. Skuteczne dochodzenie roszczenia wymaga wówczas wykazania przez wierzyciela, iż osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną. W sytuacji gdy np. nieruchomość zostanie podarowana innej osobie, musi ona liczyć się z tym, że dochodzący swoich praw wierzyciel pozwie ją do sądu.

Kiedy wierzyciel otrzyma dla siebie korzystny wyrok, uzyska uprzywilejowaną sytuację w stosunku do innych wierzycieli. Wyrok, który zapadł w postępowaniu o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, w stosunku do wierzyciela ma ten skutek, że wierzyciel może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. W sytuacji gdy kilku wierzycieli uzyska korzystny dla siebie wyrok, pierwszeństwo zaspokojenia się przysługuje im w równym stopniu.

Można więc stwierdzić, że ochrona wierzycieli przed wyzbywaniem się majątku przez nieuczciwych dłużników sprowadza się do sankcji w postaci bezskuteczności względnej takich czynności prawnych. Rezultatem uwzględnienia powództwa przez sąd jest to, że zaskarżona czynność pozostaje ważna, ale jest ona bezskuteczna, lecz tylko w stosunku do wierzyciela, który tę czynność zaskarżył. Z tego wynika, że w stosunkach między pokrzywdzonym, wierzycielem a dłużnikiem uznaje się taki stan, jakby czynność prawna nie została dokonana.

Wierzyciele, którzy nie zaskarżyli czynności dokonanej z ich pokrzywdzeniem, nie mogą brać udziału w egzekucji prowadzonej na skutek uwzględnienia skargi pauliańskiej.

Prowadzona przez wierzyciela egzekucja będzie ograniczona tylko do przedmiotów, które wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły. Wierzyciel nie ma prawa dochodzenia należności z całego majątku osoby trzeciej. Może ona bronić się jeszcze w inny sposób. Osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności prawnej dokonanej z dłużnikiem, może zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela także poprzez wskazanie majątku dłużnika wystarczającego do zaspokojenia roszczenia. Z tego uprawnienia można korzystać na różnych etapach. Jest to możliwe zarówno przed wytoczeniem powództwa, w trakcie procesu, jak i po wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Dopuszczalne jest też częściowe zaspokojenie wierzyciela i wskazanie przez osobę trzecią majątku dłużnika pozwalającego na spłatę wierzyciela w pozostałej części.

Termin, w którym wierzyciel może skutecznie żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do niego, wynosi pięć lat od daty dokonania czynności. Jest to termin zawity. Przerywa się on dopiero z chwilą wystąpienia przez wierzyciela ze skargą pauliańską w stosunku do konkretnej czynności dłużnika. Chwilą tą jest złożenie pozwu obejmującego żądanie uznania za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela tej czynności. Po upływie pięciu lat od daty dokonania krzywdzącej czynności prawnej przez dłużnika wierzyciel traci uprawnienie do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Nie ma znaczenia, kiedy wierzyciel dowiedział się o dokonaniu czynności czy też o jej krzywdzącym charakterze. Termin pięcioletni należy liczyć od dnia dokonania czynności, czyli od dnia, w którym doszła do skutku. Zwykle jest to dzień zawarcia umowy.