Nie można sądzić dwa razy tej samej sprawy

Powaga rzeczy osądzonej zachodzi w sytuacjach, gdy zapadło już prawomocne rozstrzygnięcie dotyczące tego samego postępowania, które toczyło się pomiędzy tymi samymi stronami. Występuje ona wtedy, gdy wydany został wyrok lub postanowienie kończące sprawę co do jej istoty. Nie odnosi się zatem do postanowień proceduralnych, np. o odrzuceniu pozwu, o umorzeniu postępowania.

Zasada powagi rzeczy osądzonej odnosi się do zakresu podmiotowego i przedmiotowego rozpatrzonej sprawy. Określa go sentencja wydanego orzeczenia. Dla ustalenia granic istotny jest stan sprawy w chwili jej wyrokowania. Dlatego np. w zakresie nieobjętym żądaniem pozwu i wyrokiem zasądzającym świadczenie główne z odsetkami ustawowymi wierzyciel może dochodzić wyższych odsetek również za okres poprzedzający wydanie prawomocnego wyroku (por. wyrok SN z 26 września 1990 r., I PR 168/90, OSNCP 1991/1/16).

Granice przedmiotowe określa przedmiot jej i podstawa faktyczna rozstrzygnięcia. Mogą się one jednak różnić od zgłoszonego przez powoda żądania i przedstawionych na jego poparcie okoliczności.

Ważną rolę wyznaczającą zakres przedmiotowy odgrywa tożsamość nie tylko podstawy faktycznej żądania, ale i jego podstawy prawnej (por. wyrok SN z 12 czerwca 2001 r., II UKN 405/00, OSNP 2003/5/131).

Podmiotowe granice rzeczy osądzonej dotyczą stron postępowania i obejmują one obie strony procesu, tzn. powoda i pozwanego. W sytuacji gdy pozew był wniesiony przez np. organizację społeczną, inspektora pracy na rzecz innej osoby, powaga rzeczy osądzonej odnosi się do podmiotu, na rzecz którego takie żądanie zostało wniesione. W przypadku współuczestnictwa jednolitego prawomocny wyrok dotyczy wszystkich współuczestników, także tych, którzy nie zostali w wyroku wymienieni (por. wyrok SN z 27 kwietnia 1999 r., III CKN 48/99).

W myśl art. 199 par. 1 pkt 2 k.p.c. sąd odrzuci pozew, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. Następuje to w formie postanowienia, które może zapaść na posiedzeniu niejawnym (art. 199 par. 3 k.p.c.). Na postanowienie to przysługuje zażalenie (art. 394 par. 1 k.p.c.).