Kiedy ugoda sądowa jest bezwzględnie nieważna

Ocena ważności ugody sądowej zawartej powinna być dokonana według następujących kryteriów: czy czynność jest zgodna z prawem i z zasadami współżycia społecznego, czy nie zmierza do obejścia prawa, czy nie narusza słusznego interesu strony.

Ugoda sądowa, która nie spełnia wymagań wynikających z art. 223 par. 2 k.p.c. w związku z art. 203 par. 4 k.p.c. oraz art. 469 k.p.c., jest bezwzględnie nieważna i ta jej nieważność może być wykazana w postępowaniu, w którym została zawarta, do czasu jego prawomocnego zakończenia (por. postanowienie SN z 5 lipca 2002 r., I PK 172/01, OSNAPiUS 2004/8/142 I PKN 313/00).

Dopiero zawarcie ugody zgodnej z prawem, z zasadami współżycia społecznego i tak pojętym słusznym interesem pracownika może zrodzić problem skuteczności oświadczenia jego woli dotkniętego ewentualnie jedną z wad określonych w art. 82-88 k.c. (por. postanowienie SN z 20 czerwca 2000 r., I PK 172/01, OSP 2002/7-8/94).

Ugoda sądowa jako jedna z czynności prawnych w zakresie skutków materialnoprawnych podlega ogólnym regułom zawartym w kodeksie cywilnym, w tym o wadach tych oświadczeń. W tym zakresie mają zastosowanie art. 82-88 k.c. z wyjątkiem odnoszącym się do błędu, gdyż ta wada oświadczenia woli została uregulowana dla ugody odrębnie w art. 918 k.c. Wada oświadczenia woli może bądź to powodować jego bezwzględną nieważność (art. 82 i 83), bądź też uzasadniać uchylenie się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli. Błąd przy ugodzie musi się odnosić nie do treści zawartej ugody, lecz do stanu faktycznego, który strony uważały za niewątpliwy (art. 919 k.c.). Błędne wyobrażenie o stanie faktycznym musi istnieć po obu stronach ugody. Błąd jednej ze stron nie umożliwia uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli (por. postanowienie z 21 lipca 2000 r., I PKN 451/00, OSNAPiUS 2002/5/116).

Istotny dla tej sprawy jest wyrok z 1 lutego 2000 r. (I PKN 503/99, OSNAPiUS 2001/12/411), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, iż ustalenia faktyczne i ocena prawna, co do tego, że strona ugody sądowej nie może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli, jako złożonego pod wpływem błędu, albowiem nie są spełnione przesłanki przewidziane w art. 918 k.c. oraz art. 88 k.c., nie wykluczają ustalenia i oceny, że ugoda sądowa jest bezwzględnie nieważna jako czynność niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo rażąco naruszająca usprawiedliwiony interes osób uprawnionych (art. 223 par. 2 k.p.c. w związku z art. 203 par. 4 k.p.c. lub jako czynność naruszająca słuszny interes pracownika (art. 469 k.p.c.).

W tym przypadku należy zauważyć, że z art. 84 k.p. wynika zakaz nie tylko całkowitego, lecz także częściowego zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia. Zakaz ten ma charakter bezwzględny i obejmuje zrzeczenie się prawa do wynagrodzenia za pracę w drodze wszelkich oświadczeń woli pracownika, w tym również w drodze ugody sądowej (por. wyrok z 3 lutego 2006 r., OSNP 2//7/3-4/41). Wobec powyższych rozważań należy podkreślić, że ugoda ta była nieważna od samego początku, dlatego nieistotne, czy strona skutecznie uchyli się od złożonego oświadczenia woli pod wpływem błędu.

Leszek Jaworski, ekspert z zakresu prawa pracy