Kiedy i w jaki sposób spadkobierca powinien przyjąć lub odrzucić spadek
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w tym terminie jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku.
Od tej zasady jest kilka wyjątków. W przypadku osoby niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych jest to bowiem jednoznaczne nie z prostym przyjęciem spadku, lecz z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Także w sytuacji gdy spadkobiercą jest osoba prawna, brak oświadczenia jest traktowany jako przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Tak samo jest w przypadku osób, co do których istnieje podstawa do ich całkowitego ubezwłasnowolnienia.
Przyjąłem spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Ze sporządzonego spisu inwentarza wynikało, że istnieją dwa długi spadkowe, które spłaciłem. Jednak po pewnym czasie okazało się, że jest jeszcze trzeci nieuregulowany dług, który jest bardzo wysoki i jego spłacenie spowoduje przekroczenie stanu czynnego spadku. Czy muszę go uregulować w całości?
Jako spadkobierca czytelnik miał obowiązek zapoznać się z treścią spisu inwentarza. Z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że spełnił ten warunek, jednocześnie wykazując tzw. należytą staranność. Spłacił dwa długi, które były w nim uwzględnione. Czytelnik nie wiedział wówczas o istnieniu trzeciego długu. Jego wartość wskazuje na to, że spłacenie go w całości spowodowałoby przekroczenie stanu czynnego spadku. W takim przypadku czytelnik nie musi obawiać się rozszerzenia jego odpowiedzialności. Zgodnie bowiem z obowiązującymi przepisami, jeżeli spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, spłacił niektóre długi spadkowe, nie wiedząc o istnieniu innych długów, ponosi odpowiedzialność za niespłacone długi tylko do wysokości różnicy między wartością ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku a wartością świadczeń spełnionych na zaspokojenie długów, które spłacił. Tak więc czytelnik musi spłacić trzeci dług, ale tylko w części odpowiadającej różnicy pomiędzy wartością stanu czynnego spadku a wartością dwóch uregulowanych już długów.
Inaczej byłoby, gdyby czytelnik wiedział o istnieniu trzeciego długu w czasie spłacania dwóch pozostałych. W takich sytuacjach spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za świadome pominięcie długu.
Należy pamiętać, że czasem zachowanie innych spadkobierców może mieć wpływ na sytuację prawną pozostałych. Jeżeli bowiem jeden ze spadkobierców przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza bez względu na to, czy nastąpiło to wskutek odpowiedniego oświadczenia woli, czy też przez niezłożenie takiego oświadczenia przez osobę niemającą pełnej zdolności do czynności prawnych, uważa się, że spadkobiercy inni, posiadający pełną zdolność do czynności prawnych, którzy nie złożyli w ustawowym terminie żadnego oświadczenia w kwestii przyjęcia spadku, również przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
W przepisach przewidziano również rozwiązanie na wypadek, gdyby spadkobierca zmarł przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. W takich przypadkach może ono być złożone przez jego spadkobierców. Jest to konsekwencją zasady, zgodnie z którą spadkobiercy wchodzą w sytuację prawną spadkodawcy.
Co do zasady nie jest możliwe częściowe przyjęcie lub odrzucenie spadku. Jednak w przypadkach, gdy występują odrębne tytuły powołania do spadku przewidziane są pewne wyjątki. Dotyczą one m.in. sytuacji gdy spadkobierca jest powołany do spadku zarówno z mocy testamentu, jak i z mocy ustawy. Może on wówczas spadek odrzucić jako spadkobierca testamentowy, a przyjąć spadek jako spadkobierca ustawowy.
Podobnie przyjęcie lub odrzucenie udziału spadkowego przypadającego spadkobiercy z tytułu podstawienia może nastąpić niezależnie od przyjęcia lub odrzucenia udziału spadkowego, który temu spadkobiercy przypada z innego tytułu. Co więcej, spadkobierca może odrzucić udział spadkowy przypadający mu z tytułu przyrostu, a przyjąć udział przypadający mu jako spadkobiercy powołanemu. Poza tymi przypadkami spadkobierca nie może spadku częściowo przyjąć, a częściowo odrzucić.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Nie zawsze trzeba je składać osobiście. Można też skorzystać z pomocy pełnomocnika. W takim przypadku należy pamiętać, że pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym.
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku powinno zawierać imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz miejsce jego ostatniego zamieszkania, tytuł powołania do spadku, a także treść złożonego oświadczenia. W jego treści powinno się też znaleźć wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, jak również wszelkich testamentów, chociażby składający oświadczenie uważał je za nieważne, oraz danych dotyczących treści i miejsca przechowania tych testamentów. Przy oświadczeniu należy złożyć wypis aktu zgonu spadkodawcy albo prawomocne orzeczenie sądowe o uznaniu za zmarłego lub o stwierdzeniu zgonu, jeżeli dowody te nie zostały już poprzednio złożone. W sytuacji gdy oświadczenie złożono ustnie, z oświadczenia sporządza się protokół.
O przyjęciu lub odrzuceniu spadku zawiadamia się wszystkie osoby, które według oświadczenia i przedstawionych dokumentów są powołane do dziedziczenia, choćby w dalszej kolejności. Jeżeli złożono oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a inwentarz nie był przedtem sporządzony, sąd wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza.
Spadkobierca w swoim oświadczeniu nie powinien zastrzegać żadnych warunków ani terminów. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważne.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu nie może być odwołane. Jeżeli jednak zostanie złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli, ale z pewnymi zmianami. Chodzi o to, że uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem. Poza tym spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w ten sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu.
Także brak swobody lub świadomości podejmowania decyzji może uzasadniać uchylenie oświadczenia w sprawie przyjęcia lub odrzucenie spadku. Ze względu na swój charakter w jego przypadku nie może mieć zastosowania wada polegająca na pozorności. Z kolei możliwość powoływania się na podstęp budzi liczne kontrowersje. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.
Odrzucenie spadku powoduje utratę praw i obowiązków spadkowych, i to w sposób definitywny. Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Przyjmuje się, że udział spadkowy, jaki by mu przypadł, przypada jego dzieciom w równych częściach.
Jeżeli spadkobierca zarządzał spadkiem, a potem go odrzucił, do stosunków między nim a spadkobiercami, którzy zamiast niego doszli do spadku, stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.
Jestem wierzycielem spadkobiercy, który odrzucił spadek. Między innymi dlatego stał się on niewypłacalny. Miało to miejsce prawie cztery lata temu. Czy mogę jeszcze domagać się uznania tego odrzucenia za bezskuteczne?
Nie. Przepisy przyznają wierzycielom tego rodzaju uprawnienie, jednak korzystanie z niego jest ograniczone w czasie. W omawianym przypadku nastąpił już upływ terminów, jakie ma wierzyciel na wystąpienie z żądaniem uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne. Jeden z nich wynosi sześć miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku przez spadkobiercę. Drugi zaś obejmuje trzy lata liczone od złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Trzeba przy tym podkreślić, że nawet jeśli w ciągu tych trzech lat wierzyciel nie miał wiadomości o odrzuceniu spadku, to jego uprawnienie do żądania go za bezskuteczne i tak wygasa.
W przypadku gdy spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać, aby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika. Uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne można żądać w ciągu sześciu miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem trzech lat od odrzucenia spadku.
Zamierzam pożyczyć pieniądze osobie, która została spadkobiercą, ale odrzuciła spadek. Obawiam się, że z tego powodu jej zdolność do spłacenia pożyczki będzie zdecydowanie mniejsza. Czy mogę domagać się uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne?
Nie. Wprawdzie w przepisach prawa spadkowego jest przewidziana możliwość domagania się uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne, ale nie wszyscy mogą korzystać z uprawnień w tym zakresie. Tego rodzaju ochrona przysługuje tylko wierzycielom spadkobiercy, który odrzuca spadek. W takim przypadku muszą oni wykazać, że na skutek tej czynności spadkobierca będący ich dłużnikiem stał się niewypłacalne w stopniu wyższym niż był przed dokonaniem tej czynności. Tą ochrona nie są objęte osoby, które dopiero w przyszłości będą wierzycielami spadkobiercy odrzucającego spadek. W związku z tym należy stwierdzić, że czytelnik nie może domagać się uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne.
Podstawa prawa
Art. 931, art. 1012-1024 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).
Art. 641, art. 643 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.