Kiedy sąd unieważni związek małżeński

Dopóki sąd nie rozstrzygnie o nieważności małżeństwa, związek w świetle prawa jest ważny nawet mimo istnienia przeszkód. Małżeństwo można unieważnić tylko z powodów wymienionych wprost w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Jest to katalog zamknięty, wyczerpujący. Co oznacza, że chcąc unieważnić małżeństwo, nie można powoływać się na wady oświadczeń woli wymienione w kodeksie cywilnym. Te przepisy nie mają zastosowania. Na przykład nie ma szansy na unieważnienie małżeństwa mąż, który twierdzi, że zdecydował się na ślub, bo działał po pod wpływem błędu co do ojcostwa dziecka przyszłej żony. Był przekonany, że będzie to jego dziecko, a potem okazało się, że ojcem jest ktoś inny. W takiej sytuacji przepisy nie dają podstawy do unieważnienia związku.

Przeszkodą uniemożliwiającą zawarcie małżeństwa jest choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy osoby zamierzającej zawrzeć związek małżeński. Małżeństwo można także unieważnić, gdy ślub biorą osoby zbyt młode lub osoba ubezwłasnowolniona całkowicie. Podstawą do unieważnienia związku jest też bigamia. Można też unieważnić małżeństwo zawarte mimo pokrewieństwa w linii prostej, małżeństwo rodzeństwa i powinowatych w linii prostej oraz związek przysposabiającego i przysposobionego.

Orzeczenia sądów kościelnych nie mogą mieć prejudycjalnego wpływu na orzeczenie sądu państwowego o ważności lub o ustaniu świeckiego związku małżeńskiego. Taki wniosek wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 17 listopada 2000 r., V CKN 1364/00. Zakresu jurysdykcji sądu kościelnego i świeckiego w odniesieniu do instytucji małżeństwa jest rozdzielny. Przesądza o tym konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z 28 lipca 1993 r. Zgodnie z nim orzekanie w sprawach małżeńskich zostało w konkordacie wyraźnie rozdzielone. Zawsze o losie związku małżeńskiego (świeckiego) orzekają sądy państwowe. Rozdzielność jurysdykcji sądów kościelnych i świeckich wynika w szczególności z zasadniczych różnic istniejących pomiędzy prawem polskim a prawem kanonicznym.

Ponadto małżeństwo może być unieważnione także wtedy, gdy występują wady oświadczeń woli.

Aby unieważnienie było skuteczne, wystarczy, że przeszkoda dotyczy jednego z małżonków. Istotne jest przy tym, aby okoliczność uzasadniająca unieważnienie małżeństwa istniała w chwili zawierania związku małżeńskiego. Sąd nie będzie bowiem badał, czy małżonek w chwili orzekania jest chory psychicznie, ale czy małżonek był chory w chwili ślubu. Nie można żądać unieważnienia małżeństwa po jego ustaniu (np. wskutek śmierci małżonka). Nie dotyczy to jednak unieważnienia z powodu pokrewieństwa między małżonkami oraz z powodu bigamii.

Sąd, orzekając w wyroku unieważnienie małżeństwa, orzeka także, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze. Za będącego w złej wierze uważa się małżonka, który w chwili zawarcia małżeństwa wiedział o okoliczności stanowiącej podstawę jego unieważnienia. Jest to istotne, bo małżonek, który zawarł małżeństwo w złej wierze, traktowany jest tak jak małżonek winny rozkładu pożycia małżeńskiego.

Za będącego w złej wierze można uznać tylko wówczas małżonka, gdy w chwili zawarcia małżeństwa wiedział on o okolicznościach stanowiących podstawę jego unieważnienia. Tylko zatem pozytywna wiedza o okolicznościach stanowiących określone zakazy zawarcia małżeństwa uzasadniałaby przypisanie małżonkowi złej wiary. Tak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 28 grudnia 1982 r., I CR 349/82.

Sąd Najwyższy uznał, że choroba psychiczna męża stanowiła dostateczną podstawę do ustalenia istnienia choroby psychicznej w dacie zawarcia małżeństwa. Stwierdzony stan zdrowia skarżącego był istotną i nieusuwalną przeszkodą w realizacji istoty i celu małżeństwa. Zagrażał prawidłowemu funkcjonowaniu tego związku. Mąż dowodził, że dokładnie poinformował powódkę o swym stanie zdrowia. Jednak tego nie dowiódł. Za będącego w złej wierze można uznać tylko wówczas małżonka, gdy w chwili zawarcia małżeństwa wiedział on o okolicznościach stanowiących podstawę jego unieważnienia.

Ubezwłasnowolnienie

Przeszkodą do zawarcia małżeństwa jest ubezwłasnowolnienie całkowite męża lub żony. Ubezwłasnowolniona może być osoba, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Aby unieważnić związek, trzeba wykazać, że ubezwłasnowolnienie całkowite istniało w chwili zawierania małżeństwa. Unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia całkowitego może żądać każdy z małżonków. Nie można żądać unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia, jeżeli zostało ono uchylone.

Małżeństwo można także unieważnić, gdy małżonek jest dotknięty chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Okoliczności te muszą istnieć w chwili zawarcia małżeństwa. Oznacza to, że późniejsza choroba nie stanowi podstawy do unieważnienia związku. W praktyce istotne więc będzie ustalenie, od kiedy małżonek zaczął się leczyć, kiedy był hospitalizowany i jaką chorobę u niego zdiagnozowano. Za każdym razem rozstrzygnięcie będzie zależało od okoliczności konkretnej sprawy. Może się bowiem okazać, że mimo istnienia choroby psychicznej sąd uzna, że nie ma podstaw do unieważnienia małżeństwa, gdyż choroba nie zagraża małżeństwu oraz zdrowiu (fizycznemu i psychicznemu) potomstwa. Sąd Najwyższy uznał, że wyjątkowo, gdy zachodzą szczególne okoliczności, takie jak długotrwałe i prawidłowe funkcjonowanie małżeństwa oraz pochodzenie z małżeństwa zdrowych, dorosłych dzieci, zasady współżycia społecznego mogą przemawiać za oddaleniem powództwa o unieważnienie małżeństwa z powodu choroby psychicznej(wyrok z 4 lutego 1985 r. IV CR 557/84).

Podstawę unieważnienia małżeństwa stanowi tylko taka choroba jednego z małżonków, która - jeżeli istniała w dacie zawarcia małżeństwa - zagrażała małżeństwu albo zdrowiu przyszłego potomstwa. Tak wynika z uchwały Sądu Najwyższego z 9 maja 2002 r., III CZP 7/02. We wcześniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy uznawał, że każda choroba psychiczna, bez względu na stan jej rozwoju, jeżeli istniała w dacie zawarcia małżeństwa, stanowi przesłankę jego unieważnienia (np. orzeczenie z 14 lutego 1961 r., I CR 938/59). Jednak pogląd ten spotkał się z krytyką.

Unieważnienie małżeństwa z powodu choroby psychicznej jednego z małżonków może nastąpić tylko wówczas, gdy przeszkoda ta istniała w dacie zawierania małżeństwa. Zwrócił na to uwagę Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 23 lutego 1995 r., I ACr 33/95. W rozstrzyganej przez niego sprawie mąż żądał unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej żony. Dowody wskazywały jednak, że w chwili ślubu żona chorowała na nerwicę, a choroba psychiczna rozwinęła się u niej później. Powstanie choroby psychicznej po zawarciu małżeństwa nie czyni tego małżeństwa nieważnym, podlegającym unieważnieniu. Tylko wyraźne stwierdzenie istnienia choroby psychicznej w chwili zawierania związku małżeńskiego może uzasadniać żądanie jego unieważnienia.

Młody wiek

Podstawą unieważnienia małżeństwa może być także zbyt młody wiek małżonków. Przepisy co do zasady wymagają, aby w chwili zawarcia małżeństwa zarówno kobieta, jak i mężczyzna mieli ukończone 18 lat. Jednak sąd może zezwolić z ważnych powodów na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat, jeżeli z okoliczności wynika, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Za udzielaniem zezwolenia na zawarcie małżeństwa przemawiają: ciąża lub urodzenie dziecka ze związku tych osób, trwały związek faktyczny osób zamierzających zawrzeć małżeństwo.

Unieważnienia małżeństwa z powodu niespełnienia przesłanki wieku może żądać każdy z małżonków. Nie można unieważnić małżeństwa z powodu braku wymaganego wieku, jeżeli małżonek przed wytoczeniem powództwa ten wiek osiągnął. Jeżeli kobieta zaszła w ciążę, jej mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa z powodu braku wymaganego wieku.

Bigamia i pokrewieństwo

Przepisy prawa zakazują zawarcia małżeństwa osobie, która pozostaje już w związku małżeńskim (bigamia). W takiej sytuacji unieważnienia małżeństwa może żądać nie tylko małżonek, ale także każda osoba, która ma w tym interes prawny. Unieważnienia jednak nie będzie, jeżeli poprzednie małżeństwo ustało lub zostało unieważnione.

Powodem unieważnienia związku może być także pokrewieństwo lub powinowactwo między małżonkami. Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej, czyli gdy jedna osoba pochodzi od drugiej, np. rodzice - dzieci. Wstępnymi są rodzice, dziadkowie itd., zstępnymi dzieci, wnuki itd. Rodzeństwo to krewni w linii bocznej. Małżeństwa nie może też zawrzeć rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej. Pojęcie rodzeństwa dotyczy też rodzeństwa przyrodniego i pozamałżeńskiego. Natomiast przeszkoda powinowactwa dotyczy powinowatych w linii prostej (teść, teściowa, zięć, synowa oraz ojczym, macocha, pasierb).

Z ważnych powodów sąd może jednak zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi. Unieważnienia małżeństwa z powodu pokrewieństwa między małżonkami może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny.

Niedopuszczalne jest także zawarcie małżeństwa między przysposabiającym i przysposobionym. Poprzez przysposobienie (adopcję) między przysposobionym a przysposabiającym powstaje taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi. Nie można jednak żądać unieważnienia małżeństwa, jeżeli stosunek przysposobienia ustał.

Wady oświadczeń

Powodem unieważnienia mogą być też wady oświadczenia woli. Małżeństwo można unieważnić, gdy oświadczenie woli o zawarciu związku złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli (nupturient był np. pod wpływem narkotyków, alkoholu czy silnych leków).

Powodem unieważnienia może być także błąd co do tożsamości drugiej strony. Wadliwe będzie także oświadczenie, które zostało złożone pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej.

Unieważnienia małżeństwa z powodu wad oświadczenia może żądać małżonek, który złożył oświadczenie dotknięte wadą. Trzeba jednak dotrzymać terminu: wystąpić z żądaniem w ciągu sześć miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, od wykrycia błędu lub ustania obawy wywołanej groźbą. Po upływie tego terminu nie można dochodzić unieważnienia. Jednak bez względu na to, kiedy ten moment nastąpił, nie można się domagać unieważnienia po upływie trzech lat od zawarcia małżeństwa.

Ewa Ivanova

ewa.ivanova@infor.pl

Podstawa prawna

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 25 lutego 1964 (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.).