Strony powinny zawrzeć umowę odpowiadającą charakterowi pracy

Menedżer może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę lub umowy prawa cywilnego.

Kontrakt menedżerski będący umową cywilnoprawną stanowi porozumienie dwóch równorzędnych i samodzielnych podmiotów. Podstawą do zawarcia takiego kontraktu jest przepis art. 353¹ kodeksu cywilnego, zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (zasada swobody umów).

Wobec braku szczegółowego uregulowania kontraktu menedżerskiego w przepisach kodeksu cywilnego, zawierając taką umowę, strony powinny możliwie precyzyjnie sformułować wszystkie jej postanowienia, ustalając m.in.:

● zakres obowiązków menedżera związanych ze sprawowaniem zarządu przedsiębiorstwem,

● przysługujące mu wynagrodzenie oraz ewentualne świadczenia dodatkowe (np. samochód służbowy, telefon komórkowy, laptop),

● prawo do przerw w wykonywaniu czynności (menedżerowi, który nie jest pracownikiem, nie przysługuje urlop wypoczynkowy),

● obowiązki związane z zakazem konkurencji i ochroną tajemnic przedsiębiorstwa, a także

● czas trwania kontraktu i zasady jego rozwiązania przez każdą ze stron (np. bez wypowiedzenia lub za określonym wypowiedzeniem).

Formułując postanowienia kontraktu menedżerskiego, strony mogą wykorzystać także niektóre rozwiązania przewidziane przy umowach zlecenia, o dzieło lub agencyjnej.

Jedną z najczęściej spotykanych podstaw świadczenia usług jest umowa zlecenia. Zgodnie z art. 734 par. 1 k.c. przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie (zleceniobiorca) zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie (zleceniodawcy). Zgodnie z tym przepisem zlecenie w ścisłym znaczeniu dotyczy tylko dokonywania czynności prawnych. Jednak w myśl art. 750 k.c. przepisy o zleceniu stosuje się odpowiednio do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami. Regulacje te mają zastosowanie do wszelkich czynności faktycznych nieobjętych umowami nazwanymi, w tym do realizacji kontraktu menedżerskiego.

Umowa zlecenia jest umową starannego działania. Zamierzony wynik jest tylko prawdopodobny, a ryzyko - przy zachowaniu należytej staranności przez zleceniobiorcę - ponosi zleceniodawca.

Zlecenie może być nieodpłatne. Jeżeli jednak ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że zleceniobiorca zobowiązał się wykonać pracę bez wynagrodzenia, to za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie. W przypadku gdy nie ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się na wysokość wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy.

W chwili zawarcia umowy zleceniodawca może udzielić zleceniobiorcy wskazówek dotyczących wykonywania zlecenia. Takie wskazówki są wiążące dla zleceniobiorcy. Zleceniobiorca może jednak bez uprzedniej zgody zleceniodawcy odstąpić od wskazanego przez niego sposobu wykonania zlecenia, jeżeli nie ma możności uzyskania jego zgody, a zachodzi uzasadniony powód do przypuszczenia, że zleceniodawca zgodziłby się na zmianę, gdyby wiedział o istniejącym stanie rzeczy. Również w takim przypadku zleceniobiorca powinien się zatem kierować prawodopodobną wolą zleceniodawcy.

Jeżeli wykonanie zlecenia wymaga wydatków, zleceniodawca powinien na żądanie zleceniobiorcy udzielić mu odpowiedniej zaliczki.

Zleceniobiorca ma zasadniczo obowiązek osobistego wykonania umowy. Może on powierzyć wykonanie zlecenia osobie trzeciej tylko wtedy, gdy wynika to z umowy lub ze zwyczaju albo gdy jest do tego zmuszony przez okoliczności (np. chorobę). W takim przypadku powinien jednak niezwłocznie zawiadomić zleceniodawcę o osobie i o miejscu zamieszkania swego zastępcy, przy czym w razie zawiadomienia odpowiada tylko za brak należytej staranności w wyborze zastępcy. Natomiast zastępca jest odpowiedzialny za wykonanie zlecenia także względem zleceniodawcy.

Zleceniobiorca ma obowiązek udzielać zleceniodawcy potrzebnych wiadomości o realizacji umowy, a po wykonaniu zlecenia (lub po wcześniejszym rozwiązaniu umowy) powinien złożyć mu sprawozdanie o wykonywanych czynnościach oraz rozliczyć rzeczy i pieniądze otrzymane od zleceniodawcy.

Zleceniodawca może wypowiedzieć umowę w każdym czasie. Powinien jednak zwrócić zleceniobiorcy wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia. W przypadku odpłatnego zlecenia zleceniodawca ma również obowiązek zapłacić zleceniobiorcy część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, powinien naprawić wyrządzoną w ten sposób szkodę.

Również zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę w każdym czasie. Jeżeli jednak zlecenie jest odpłatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, zleceniobiorca ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną zleceniodawcy. Żadna ze stron nie można zrzec się z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów. Naruszenie tego zakazu powoduje nieważność takiego postanowienia umowy.

W braku odmiennej umowy śmierć zleceniodawcy nie powoduje wygaśnięcia zlecenia. Natomiast - w braku odmiennych ustaleń - zlecenie wygasa na skutek śmierci zleceniobiorcy.

W myśl art. 627 k.c. przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Takie umowy różnią się od umów zlecenia obowiązkiem osiągnięcia określonego rezultatu, który może mieć charakter materialny (np. sporządzenie opinii) lub niematerialny (np. wygłoszenie odczytu).

Umowa o dzieło jest zawsze odpłatna. Strony mogą określić wynagrodzenie poprzez wskazanie podstaw do jego ustalenia. Jeżeli strony nie uzgodniły wynagrodzenia ani nie wskazały podstaw do jego ustalenia, przyjmuje się w razie wątpliwości, że miały na myśli zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju. Jeżeli zaś nie da się ustalić wynagrodzenia także w taki sposób, to należy się wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionemu nakładowi pracy i innym nakładom przyjmującego zamówienie.

Strony mogą określić wynagrodzenie na podstawie zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów (wynagrodzenie kosztorysowe). W takim przypadku, jeśli w toku wykonywania dzieła zajdzie konieczność realizacji dodatkowych prac, możliwość żądania wyższego wynagrodzenia będzie uzależniona od tego, która ze stron sporządziła zestawienie prac. Jeżeli uczynił to zamawiający, przyjmujący zamówienie, może żądać odpowiedniego podwyższenia wynagrodzenia. Jeśli jednak zestawienie planowanych prac sporządził przyjmujący zamówienie, to może on żądać wyższego wynagrodzenia tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mógł przewidzieć konieczności dodatkowych prac.

Natomiast jeśli strony umówią się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, choćby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą. W takim przypadku sąd może podwyższyć ryczałt albo rozwiązać umowę.

Z przepisów nie wynika obowiązek wykonania dzieła osobiście, choć strony mogą zastrzec to w treści umowy. Jeżeli materiałów na wykonanie dzieła dostarcza zamawiający, przyjmujący zamówienie powinien użyć ich w odpowiedni sposób oraz złożyć rachunek i zwrócić niezużytą część. Jeżeli natomiast materiał dostarczony przez zamawiającego nie nadaje się do prawidłowego wykonania dzieła albo jeżeli zajdą inne okoliczności, które mogą przeszkodzić prawidłowemu wykonaniu, przyjmujący zamówienie powinien niezwłocznie zawiadomić o tym zamawiającego. Niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia materiału na wykonanie dzieła (np. na skutek zalania) obciąża tego, kto dostarczył materiału.

Dopóki dzieło nie zostało ukończone, zamawiający może w każdej chwili odstąpić od umowy, płacąc umówione wynagrodzenie (odstąpienie od umowy wywiera skutki prawne, tylko jeśli następuje jednocześnie z zapłatą wynagrodzenia). Jednak takim w wypadku zamawiający może odliczyć to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu niewykonania dzieła (np. z uwagi na oszczędność materiałów).

Wobec faktu, że celem takiej umowy jest osiągnięcie zamierzonego rezultatu, przyjmujący zamówienie odpowiada za wady dzieła (rękojmia), co nie ma miejsca przy umowie zlecenia. Jeżeli dzieło ma wady, zamawiający może żądać ich usunięcia, wyznaczając w tym celu przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin z zagrożeniem, że po jego bezskutecznym upływie nie przyjmie naprawy. Przyjmujący może odmówić naprawy, gdyby wymagała nadmiernych kosztów. Natomiast jeśli wady nie dadzą się usunąć albo gdy z okoliczności wynika, że przyjmujący zamówienie nie zdoła ich usunąć w odpowiednim czasie, zamawiający może odstąpić od umowy, jeżeli wady są istotne. Jeżeli wady nie są istotne, zamawiający może żądać obniżenia wynagrodzenia w odpowiednim stosunku. To samo dotyczy sytuacji, gdy przyjmujący zamówienie nie usunął wad w terminie wyznaczonym przez zamawiającego.

W myśl art. 758 k.c. przez umowę agencyjną przyjmujący zlecenie (agent) zobowiązuje się, w zakresie działalności swojego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia, za wynagrodzeniem, przy zawieraniu z klientami umów na rzecz przedsiębiorcy dającego zlecenie albo do zawierania ich w jego imieniu. Do zawierania umów w imieniu dającego zlecenie oraz do odbierania dla niego oświadczeń agent jest uprawniony tylko wtedy, gdy ma do tego umocowanie.

Umowa agencyjna może więc występować w dwóch postaciach: jako umowa typu pośrednictwa lub typu przedstawicielstwa. Możliwa jest także umowa o charakterze mieszanym.

Jeżeli sposób wynagrodzenia nie został określony w umowie, agentowi należy się prowizja. Prowizją jest wynagrodzenie, którego wysokość zależy od liczby lub wartości zawartych umów.

Jeżeli wysokość prowizji nie została określona w umowie, należy się ona w wysokości zwyczajowo przyjętej w stosunkach danego rodzaju, w miejscu działalności prowadzonej przez agenta, a w razie niemożności ustalenia prowizji w taki sposób - w odpowiedniej wysokości, uwzględniającej wszystkie okoliczności bezpośrednio związane z wykonaniem przez agenta zleconych mu czynności.

Agent jest obowiązany działać z należytą starannością W umowie agencyjnej zawartej w formie pisemnej można dodatkowo zastrzec, że agent za odrębnym wynagrodzeniem (prowizja del credere), w uzgodnionym zakresie, odpowiada za wykonanie zobowiązania przez klienta. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, agent odpowiada wówczas za to, że klient spełni świadczenie. Taka odpowiedzialność może dotyczyć jednak tylko oznaczonej umowy lub umów z określonym klientem, przy których zawarciu agent pośredniczył albo które zawarł w imieniu dającego zlecenie.

Przy realizacji umowy agencyjnej każda ze stron jest obowiązana do zachowania lojalności wobec drugiej strony. Agent powinien w szczególności przekazywać wszelkie informacje mające znaczenie dla dającego zlecenie, przestrzegać jego wskazówek (jeżeli są one uzasadnione w danych okolicznościach), a także podejmować, w zakresie prowadzonych spraw, czynności potrzebne do ochrony praw dającego zlecenie.

W braku odmiennego postanowienia umowy agent może domagać się zwrotu wydatków związanych z wykonaniem zlecenia tylko o tyle, o ile były uzasadnione i jeżeli ich wysokość przekracza zwykłą miarę.

Umowę zawartą na czas oznaczony, a wykonywaną przez strony po upływie terminu, na jaki została zawarta, uważa się za zawartą na czas nieoznaczony.

Umowa zawarta na czas nieoznaczony może być wypowiedziana na miesiąc naprzód w pierwszym roku, na dwa miesiące naprzód w drugim roku oraz na trzy miesiące naprzód w trzecim i następnych latach trwania umowy. Te ustawowe terminy wypowiedzenia nie mogą być skracane. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, termin wypowiedzenia upływa z końcem miesiąca kalendarzowego.

Umowa agencyjna, choćby była zawarta na czas oznaczony, może być ponadto wypowiedziana bez zachowania terminów wypowiedzenia z powodu niewykonania obowiązków przez jedną ze stron w całości lub w znacznej części, a także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności. Jeżeli wypowiedzenia dokonano na skutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność druga strona, to jest ona zobowiązana do naprawienia szkody poniesionej przez wypowiadającego w następstwie rozwiązania umowy.

ABC Sp. z o.o. zawarła z Zofią C. umowę o dzieło (opracowanie analizy finansowej), ale - pomimo oddania dzieła - nie zapłaciła jej wynagrodzenia. W tej sytuacji roszczenia Zofii C. o zapłatę przedawniają się z upływem dwóch lat od dnia oddania dzieła.

Tomasz C. świadczy usługi na podstawie umowy zlecenia zawartej z ABC Sp. z o.o. Ma on obowiązek osobistego wykonania zlecenia, ale nie pozbawia go to uprawnienia do posługiwania się pomocnikami, którzy działają pod jego kierownictwem i nadzorem. Tomasz C. odpowiada za zachowanie tych osób jak za własne działanie i zaniechanie.

Monika B. świadczy usługi na podstawie umowy zlecenia. Wobec konieczności nagłego wyjazdu powierzyła wykonanie zlecenia innej osobie - Stefanowi O., ale nie zawiadomiła o tym zleceniodawcy. W tej sytuacji Monika B. i Stefan O. odpowiadają solidarnie za wyrządzoną zleceniodawcy szkodę.

ABC Sp. z o.o. zamierza zawrzeć z Aliną C. umowę zobowiązującą ją do nauczenia podstaw rachunkowości członków zarządu. Strony chcą nazwać kontrakt umową o dzieło. Tego rodzaju umowa nie będzie jednak umową o dzieło, lecz umową zlecenia. Przy umowie o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się bowiem do osiągnięcia ustalonego wyniku, podczas gdy przy umowie zlecenia dłużnik zobowiązany jest tylko do dołożenia należytej staranności. Alina C. nie może odpowiadać za nauczenie rachunkowości członków zarządu. Rezultaty jej starań zależą bowiem w znacznym stopniu od zaangażowania uczniów. Może ona natomiast odpowiadać za swój brak należytej staranności.

Przy zawieraniu umowy o dzieło strony umówiły się o wynagrodzenie kosztorysowe. Zestawienie planowanych prac sporządził zamawiający. W toku realizacji dzieła zaszła jednak potrzeba wykonania dodatkowych prac. Przyjmujący zamówienie może wykonać takie dodatkowe prace (za które przysługuje mu wynagrodzenie) tylko za zgodą zamawiającego. Jeżeli nie uzyska takiej zgody, naraża się na poniesienie kosztów, które mogą nie zostać mu zwrócone. Zamawiający, który - z uwagi na znaczne podwyższenie wynagrodzenia - nie godzi się na dodatkowe prace, może odstąpić od umowy. Powinien jednak uczynić to niezwłocznie i zapłacić przyjmującemu zamówienie odpowiednią część umówionego wynagrodzenia (stosownie do wykonanej pracy i poniesionych kosztów).

ABC Sp. z o.o. zawarła umowę o dzieło z Markiem J., który zobowiązał się do przełożenia na język hiszpański dokumentów handlowych spółki w terminie do 12 marca. Niestety, Marek J. zachorował, w związku z czym opóźnia się z rozpoczęciem tłumaczenia.

Jeżeli przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, aby zdołał ukończyć je w umówionym czasie, zamawiający może - bez wyznaczenia dodatkowego terminu - odstąpić od umowy jeszcze przed upływem terminu do wykonania dzieła. W opisanej sytuacji ABC Sp. z o.o. może więc odstąpić od umowy, mimo że opóźnienie jest niezawinione przez Marka J.

ABC Sp. z o.o. zawarła umowę o dzieło z Renatą O., która ma wykonać umówione prace informatyczne. Renata O. wykonuje je jednak w sposób sprzeczny z umową. W tej sytuacji ABC Sp. z o.o. może wezwać ją do zmiany sposobu wykonania i wyznaczyć jej w tym celu odpowiedni termin. Po bezskutecznym upływie tego terminu ABC Sp. z o.o. będzie mogła odstąpić od umowy albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonanie dzieła innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo Renaty O.

ABC Sp. z o.o. i Robert C. zawierają umowę agencyjną. Strony mogą także, w formie pisemnej pod rygorem nieważności, ograniczyć działalność agenta mającą charakter konkurencyjny na okres po rozwiązaniu umowy agencyjnej. Takie ograniczenie jest ważne, jeżeli dotyczy grupy klientów lub obszaru geograficznego, objętych działalnością agenta, oraz rodzaju towarów lub usług stanowiących przedmiot umowy. Ograniczenie nie może być zastrzeżone na okres dłuższy niż dwa lata od rozwiązania umowy. ABC Sp. z o.o. będzie wówczas obowiązana do wypłacania agentowi odpowiedniej sumy pieniężnej za ograniczenie działalności konkurencyjnej w czasie jego trwania, chyba że co innego będzie wynikać z umowy albo gdy umowa zostanie rozwiązana na skutek okoliczności, za które agent ponosi odpowiedzialność.

Anna Puszkarska

radca prawny

Art. 471, art. 627-646, art. 734-751, art. 758-764⁹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).