Apelacja może spowodować zwrot świadczenia

Wyrazem uprzywilejowanej pozycji pracownika w procesie, w którym jest on powodem, jest obowiązek nadania przez sąd pracy rygoru natychmiastowej wykonalności z urzędu. Powinność ta nie dotyczy jednak wszystkich rozstrzygnięć sądu. Rygor natychmiastowej wykonalności nadawany jest bowiem z urzędu wyłącznie w sprawach o zapłatę. Jednak nawet w tych sprawach nie zawsze obejmował on będzie całe rozstrzygnięcie. Obowiązek objęcia orzeczenia rygorem natychmiastowej wykonalności z urzędu dotyczy bowiem zasądzenia na rzecz pracownika należności w części nieprzekraczającej pełnego jednomiesięcznego wynagrodzenia pracownika.

Obowiązek nadania wyrokowi z urzędu rygoru natychmiastowej wykonalności rodzi konieczność pozyskania przez sąd informacji o wysokości wynagrodzenia pracownika. Z tego powodu pozwany pracodawca w każdej sprawie wytoczonej mu przez pracownika o zapłatę jest zobowiązywany przez sąd do wskazania wysokości pełnego jednomiesięcznego wynagrodzenia pracownika (obejmujące wynagrodzenie zasadnicze i wszystkie dodatki).

Pomimo żądania zapłaty rygor natychmiastowej wykonalności nie jest nadawany z urzędu, gdy pracownik dochodzi wraz z przywróceniem do pracy zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy (uchwała SN z 6 marca 1986 r., III PZP 11/86, OSNC 1987/1/11). W tej sytuacji wynagrodzenie zasądzone jest warunkowo i możliwość egzekucji wyroku w tej części uzależniona jest od zgłoszenia gotowości podjęcia pracy.

W niektórych sytuacjach pracownik dochodzący swych roszczeń może być zainteresowany uzyskaniem rygoru natychmiastowej wykonalności w zakresie przekraczającym gwarantowane mu przez przepisy jednomiesięczne wynagrodzenie. Jest tak szczególnie w tych przypadkach, gdy wysokość dochodzonego roszczenia znacznie przekracza tą kwotę, zaś sytuacja finansowa pracodawcy wskazuje na to, iż czekanie z egzekucją do czasu prawomocnego zakończenia sprawy może spowodować trudności z wykonaniem wyroku.

W takiej sytuacji, aby uzyskać rygor natychmiastowej wykonalności co do całości rozstrzygnięcia zawartego w wyroku, pracownik powinien już w pozwie zażądać nadania rygoru natychmiastowej wykonalności co do całości zasądzonych kwot.

Nadanie rygoru natychmiastowej wykonalności całemu wyrokowi nadającemu się do egzekucji, pomimo braku stosownego wniosku pracownika, możliwe jest w zasadzie w dwóch przypadkach. Po pierwsze wtedy, gdy wyrok uwzględniający powództwo jest zaoczny, co następuje wówczas gdy pozwany pracodawca nie stawi się na rozprawę lub pomimo stawiennictwa nie bierze udziału w sprawie. Po drugie, gdy pozwany uzna powództwo. Poza tymi sytuacjami procesowymi sąd ma możliwość fakultatywnego nadania rygoru natychmiastowej wykonalności z urzędu, gdy sąd zasądza należność z weksla, czeku, dokumentu urzędowego lub dokumentu prywatnego, którego prawdziwość nie została zaprzeczona. Ze względu na charakter roszczeń pracowniczych możliwość nadania rygoru na tej podstawie jest jednak czysto teoretyczna.

Jeśli nie ma okoliczności umożliwiających nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności z urzędu, nadanie takiego rygoru na wniosek powoda możliwe jest wtedy, gdy opóźnienie uniemożliwiałoby lub znacznie utrudniało wykonanie wyroku lub narażałoby powoda na szkodę. Przesłanki te nie muszą występować łącznie.

Nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności na wniosek ma jednak pewne ograniczenia. Uwzględnienie wniosku sąd może uzależnić od złożenia przez powoda zabezpieczenia. Wniosek nie może jednak zostać uwzględniony nawet za zabezpieczeniem, jeżeli wskutek wykonania wyroku mogłaby wyniknąć dla pozwanego pracodawcy niepowetowana szkoda. Ograniczeń powyższych nie stosuje się do tej części wyroku, której sąd nadaje rygor natychmiastowej wykonalności z urzędu.

Jeżeli pomimo obowiązku orzeczenia o rygorze natychmiastowej wykonalności w wyroku uwzględniającym powództwo pracownika nie znalazło się rozstrzygnięcie w przedmiocie tego rygoru, pracownik chcący egzekwować wyrok powinien złożyć wniosek o uzupełnienie wyroku. Jeżeli natomiast sąd orzekł o rygorze, ale w opinii którejkolwiek ze stron zrobił to w sposób nieprawidłowy, na orzeczenie o rygorze natychmiastowej wykonalności przysługuje zażalenie pomimo tego, iż zawarte jest w wyroku.

Korzyścią wynikającą z nadania wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności jest możliwość wyegzekwowania zasądzonego w wyroku sądu pierwszej instancji świadczenia przed jego uprawomocnieniem się. Korzystanie z możliwości egzekucji wyroku w oparciu o taki rygor ma sens w kilku sytuacjach. Po pierwsze, gdy wyrok zostaje zaskarżony przez pracodawcę, co wydłuża zwykle ostateczne rozpoznanie sprawy co najmniej o kilka miesięcy. Jeśli apelacja taka nie została natomiast złożona, egzekucja nieprawomocnego orzeczenia może przyspieszyć otrzymanie przez pracownika świadczenia co najwyżej o 21 dni, które potrzebne są na uprawomocnienie się wyroku. Przymusowe ściągniecie należności w oparciu o wyrok natychmiast wykonalny jest uzasadnione również wtedy, gdy pracownik obawia się, że przeprowadzenie egzekucji po rozpoznaniu sprawy przez sąd odwoławczy nie będzie już możliwe np. z uwagi na wyzbycie się lub utratę majątku przez pozwanego pracodawcę. Wyrok zaopatrzony w rygor natychmiastowej wykonalności stanowi tytuł egzekucyjny, który przed skierowaniem go do komornika musi zostać zaopatrzony przez sąd w klauzulę wykonalności (podobnie jak ma to miejsce w przypadku wyroków prawomocnych).

Przeprowadzając egzekucję w oparciu o wyrok natychmiastowo wykonalny, który nie jest jeszcze prawomocny, pracownik musi pamiętać o tym, że dokąd apelacja pracodawcy nie zostanie rozpoznana, ostateczny wynik postępowania nie jest przesądzony. Jeżeli apelacja pracodawcy zostaje oddalona, a świadczenie zostało już wcześniej wyegzekwowane, oznacza to tylko tyle, iż pracownik nie może już prowadzić egzekucji w oparciu o wyrok prawomocny. Kłopoty pojawiają się natomiast wtedy, gdy na skutek apelacji pozwanego pracodawcy wyrok zostaje zmieniony przez sąd drugiej instancji w ten sposób, że powództwo pracownika zostanie oddalone.

Uwzględnienie apelacji pracodawcy pociąga bowiem za sobą obowiązek zwrotu wyegzekwowanego wcześniej świadczenia. Podobne skutki powoduje oddalenie powództwa wcześniej uwzględnionego w wyroku zaocznym po zaskarżeniu tego wyroku sprzeciwem przez pozwanego pracodawcę.

Po zmianie wyroku sądu pierwszej instancji wyegzekwowane przez pracownika należności stają się świadczeniem nienależnym, przez co następuje bezpodstawne wzbogacenie pracownika. Dzieje się tak niezależnie od tego, czy pracownik egzekwował wyrok zaopatrzony przez sąd w rygor natychmiastowej wykonalności z urzędu, czy też w rozszerzonej wersji na wniosek. Zgodnie ze stosowanym w oparciu o art. 300 k.p. artykułem 410 par. 2 k.c. świadczenie jest nienależne między innymi wtedy, gdy podstawa świadczenia odpadła, co oznacza, iż istniała w chwili spełnienia świadczenia. W omawianym przypadku podstawą, która odpadła, jest zmieniony wyrok, w oparciu o który świadczenie zostało wyegzekwowane.

Podstawowy sposób obrony w procesach o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia sprowadza się do dowodzenia, iż świadczenie nienależne zostało zużyte - co oznacza, iż dana osoba nie jest już bezpodstawnie wzbogacona. Sposób ten nie będzie mógł jednak zostać zastosowany przez pracownika, który wyegzekwował nienależne mu kwoty. Zarzut zużycia nienależnego świadczenia mogą powoływać bowiem tylko takie osoby, które nie powinny liczyć się z obowiązkiem zwrotu nienależnego świadczenia. Tymczasem powszechnie akceptowany jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że strona, która egzekwuje świadczenie zasądzone na jej rzecz nieprawomocnym wyrokiem zaopatrzonym w rygor natychmiastowej wykonalności, powinna się liczyć z obowiązkiem zwrotu w razie oddalenia jej powództwa o te świadczenie na skutek apelacji strony przeciwnej (Sąd Najwyższy w uchwale z 24 marca 1967 roku, III PZP 42.66, OSNC 1967/7-8/124).

Zwrotu bezpodstawnie wyegzekwowanych kwot pracodawca domagać się może w dwojaki sposób. Po pierwsze składając już w postępowaniu apelacyjnym wniosek o wydanie przez sąd orzeczenia nakazującego zwrot przez pracownika świadczenia spełnionego lub wyegzekwowanego na podstawie rygoru natychmiastowej wykonalności. Drugi tryb to wniesienie pozwu o zapłatę dopiero po uzyskaniu korzystnego rozstrzygnięcia w sprawie, w której doszło do wyegzekwowania lub spełnienia świadczenia na podstawie rygoru natychmiastowej wykonalności nadanego wyrokowi, który został później zmieniony.

Pracownik domaga się zapłaty ekwiwalentu za urlop w kwocie 5000 zł. Pełne jednomiesięczne wynagrodzenie pracownika wynosi 7000 zł. Niezależnie od zakresu uwzględnionego roszczenia sąd zasądzając je nada wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności co do całej zasądzonej kwoty. Pracownik nie ma w ogóle obowiązku zamieszczania w pozwie żądania rygoru natychmiastowej wykonalności.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 333 - 338, art. 477² par. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).