W jaki sposób najlepiej zapewnić wykonanie naszej ostatniej woli

Najbardziej popularnymi testamentami są własnoręcznie sporządzone przez spadkodawcę oraz spisane przez notariusza. Testator może wyrazić ostatnią wolę także przez sporządzenie testamentu ustnie w obecności świadków. Ma przy tym dwie możliwości.

Pierwsza formuła, to wyrażenie ostatniej woli ustnie w obecności dwóch świadków, wobec wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Drugą jest testament szczególny, który sporządza się wówczas, gdy istnieje obawa rychłej śmierci jego autora albo gdy na skutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy nie jest możliwe lub jest bardzo utrudnione. Tylko w takich przypadkach taki testament ustny będzie ważny. Wystarczy jednak, że wystąpi tylko jedna z wymienionych tutaj okoliczności uzasadniających jego sporządzenie. Testator oświadcza wówczas swoją ostatnią wolę ustnie w obecności co najmniej trzech świadków.

Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach wielokrotnie podkreślał, że stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu ustnego powinno zostać szczególnie wnikliwie zbadane podczas toczącego się przed sądem postępowania. Sąd musi wówczas ustalić, czy zostały zachowane wszystkie wymagania zawarte w ustawie, a dotyczące formalnych przesłanek ważności testamentu, oraz czy wystąpiły okoliczności, które umożliwiają sporządzenie go w tej formie. Takie stanowisko Sąd Najwyższy zajął w orzeczeniu z 18 kwietnia 2000 r. (sygn. III CKN 271/00, niepublikowane). Szczególna ostrożność przy orzekaniu o nabyciu spadku na podstawie tak sporządzonego testamentu wynika z tego, że najczęściej próby fałszowania dotyczą właśnie tej formy ostatniej woli.

Jednak oba te testamenty mają taką samą ważność, pod warunkiem że zostaną zachowane wszystkie wymogi formalne przewidziane w ustawie z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Oświadczenia te są także traktowane na takich samych zasadach jak pozostałe testamenty zwykłe i szczególne.

Kiedy można sporządzić

Jedną z okoliczności uzasadniających możliwość sporządzenia testamentu szczególnego jest obawa rychłej śmierci spadkodawcy. Najczęściej chodzi o chorobę lub nagły wypadek. Muszą być one jednak na tyle poważne, aby w świetle wiedzy medycznej lub doświadczenia życiowego mogły rzeczywiście spowodować szybką śmierć testatora. W dodatku oceniając w obu tych przypadkach stan zdrowia spadkodawcy, należy wziąć pod uwagę indywidualne właściwości jego organizmu, np. wiek lub odporność. [Przykład 1]

W orzeczeniu z 20 listopada 2003 r. Sąd Najwyższy uznał przykładowo, że obawa rychłej śmierci nie zachodzi wówczas, gdy spadkodawca uzasadnia sporządzenie testamentu w tej formie swoimi zamiarami samobójczymi (sygn. akt III CK 7/02, opublikowane w OSP nr 10 z 2004 r. poz. 124).

Z kolei w innym orzeczeniu (postanowienie z 25 lipca 2003 r. w sprawie sygn. akt V CK 120/02 opublikowanym w OSNC nr 10 z 2004 r., poz. 159) SN przyjął, iż obawa rychłej śmierci występuje wówczas, gdy nastąpi pogorszenie w stanie zdrowia osoby cierpiącej na chorobę nieuchronnie prowadzącą do zgonu.

Z kolei za okoliczności szczególne, które uzasadniają sporządzenie testamentu ustnego, uważa się np. powódź, epidemię lub inne podobne zdarzenia mające charakter obiektywny. Chodzi więc tutaj o trudności, których testator nie był w stanie pokonać.

Bez niewidomych

Spadkodawca powinien złożyć swoje oświadczenie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Powinni więc zebrać się razem, aby wysłuchać ostatniej woli testatora. Testament nie będzie zatem ważny np. wówczas, gdy wprawdzie spadkobierca złożył ustne oświadczenie trzem świadkom, ale każdy wysłuchał go oddzielnie. W dodatku spadkodawca sam musi swoją ostatnią wolę wypowiedzieć. Nie wystarczy więc, że ktoś odczyta z kartki pisemny projekt testamentu, a testator tylko potwierdzi, że taka jest jego ostatnia wola.

Należy więc liczyć się z tym, że zanim sąd stwierdzi prawa do spadku na podstawie testamentu szczególnego, ustali w sposób szczegółowy okoliczności, w jakich została złożona ostatnia wola, a przede wszystkim to, czy świadkowie wysłuchali jej jednocześnie.

Nie każdy może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu ustnego. Przepisy kodeksu cywilnego wyłączają osoby: niemające pełnej zdolności do czynności prawnych (np. osoba niepełnoletnia, ubezwłasnowolniona całkowicie lub częściowo, w stosunku do której ustanowiono doradcę tymczasowego, bo toczy się postępowanie o jej ubezwłasnowolnienie), niewidome, głuche lub nieme, niemogące czytać i pisać, niewładające językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, bądź skazane prawomocnym wyrokiem sądu za składanie fałszywych zeznań.

Świadkiem w pewnych przypadkach nie może zostać też osoba chora psychicznie lub niedorozwinięta umysłowo, mimo że nie jest ubezwłasnowolniona, ale nie pojmuje znaczenia oświadczenia spadkodawcy.

Niezdolna do bycia świadkiem jest też osoba pozostająca pod wpływem alkoholu lub narkotyków. Przyjmuje się, że w takim stanie świadek podlega przemijającemu zaburzeniu czynności psychicznych. Świadkami nie mogą zostać też osoby, dla których w testamencie została przewidziana korzyść, a także ich małżonkowie, krewni i powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające w stosunku przysposobienia.

Powołanie tych osób na świadka spowoduje nieważność niektórych postanowień wyrażonych przez spadkodawcę, albo nawet całej jego ostatniej woli. Chodzi tu o postanowienia, które np. przysparzają korzyści świadkowi.

I tak trzeba spisać

Przy tym choć testament ten nazywa się ustnym, wcale nie wystarczy dla jego ważności samo oświadczenie spadkodawcy w obecności trzech świadków. Jego treść trzeba bowiem następnie spisać albo potwierdzić przed sądem.

W ciągu roku od złożenia oświadczenia jeden ze świadków - albo też inna osoba - musi spisać oświadczenie spadkodawcy. Może to zrobić nawet wówczas, gdy ten już nie żyje. Pismo musi zawierać: datę złożenia oświadczenia i datę spisania go (dzień, miejsce i rok), informację o miejscu złożenia oświadczenia i miejscu sporządzenia pisma, a także oznaczenie osoby spadkodawcy i świadków. Trzeba opatrzyć go podpisami: spadkodawcy (gdy jeszcze żyje) i dwóch świadków lub też wszystkich świadków.

Zdarza się, że przy składaniu oświadczenia obecnych było więcej świadków niż trzech. Wtedy wszyscy muszą podpisać takie pismo. Złożenie podpisu tylko przez trzech spowoduje bowiem, że nie zostaną spełnione wszystkie formalności i treść testamentu nie zostanie stwierdzona w należyty sposób. Osoby, które podpisują się, powinny podać swoje imię i nazwisko albo tylko nazwisko. Natomiast nie mogą poprzestać jedynie na podaniu imienia. [Przykład 2]

Istnieje również inna możliwość stwierdzenia treści testamentu ustnego. W ciągu sześciu miesięcy od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, świadkowie testamentu mogą potwierdzić jego treść, składając zeznania przed sądem. Sąd powinien przesłuchać wszystkich trzech, ale gdy to nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, to wystarczy, że zeznania złoży tylko dwóch.

Oświadczenie w urzędzie

Gdy spadkodawca wypowie swoją ostatnią wolę w urzędzie w obecności dwóch świadków i osoby urzędowej, wówczas jego oświadczenie spisuje się w protokole wraz z datą jego sporządzenia. Przepisy dopuszczają tu obecność większej liczby świadków niż dwóch. Spadkodawca nie może swojej wypowiedzi zastąpić jedynie potwierdzeniem sporządzonego przez inną osobę projektu testamentu czy wyrazić jej językiem migowym. [Przykład 3]

Następnie protokół powinien zostać odczytany spadkodawcy w obecności świadków i podpisany przez spadkodawcę, świadków i osobę, wobec której wola została oświadczona.

Zdarza się jednak, że spadkodawca nie może podpisać protokołu. Wtedy w protokole zaznacza się, z jakiego powodu brakuje jego podpisu.

Ważne

Jeżeli świadkiem jest osoba bezwzględnie niezdolna do pełnienia tej funkcji, testament staje się nieważny. Gdy jednak obecnych jednocześnie świadków było więcej niż trzech, to wówczas testament pozostaje ważny

PRZYKŁADY

1 Czy zdrowy staruszek może sporządzić ważny testament ustny przy świadkach

Nie. Ukończenie 85. roku życia automatycznie nie powoduje, że występuje obawa rychłej śmierci testatora. Nawet jeśli umrze on wkrótce po sporządzeniu takiego testamentu, nie będzie to przesłanka wystarczająca do stwierdzenia ważności testamentu, ponieważ mógł być całkowicie zdrowy w chwili sporządzania go, a więc powinien skorzystać z innych form.

Przy ocenie ważności testamentu ustnego obowiązuje zasada, że obawa rychłej śmierci powinna istnieć w momencie sporządzania testamentu. Natomiast można przyjąć, że spełniona jest przesłanka istnienia obawy rychłej śmierci wówczas, gdy subiektywne przekonanie o tym spadkobiercy zostało oparte na okolicznościach, które je uzasadniają. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 28 marca 2000 r. (sygn. akt II CKN 875/98).

2 Czy wszystkie czynności trzeba wykonać w ciągu sześciu miesięcy

Tak. Prawo spadkowe przewiduje sytuacje, w których sąd uzna na podstawie przedsięwziętych wcześniej czynności, że termin został zachowany. Ma to miejsce:

wzanim świadkowie stanęli przed sądem i złożyli zeznania, albo

wgdy w tym czasie do sądu wpłynęło zawiadomienie o tym, że spadkodawca zmarł, treść testamentu ustnego nie została spisana, a wskazane osoby były świadkami wyrażenia ostatniej woli. W takim przypadku przyjmuje się, że termin sześciomiesięczny zostanie zachowany nawet, gdy świadkowie zostaną przesłuchani już po jego upływie, albo

wgdy przed jego upływem w sądzie zostanie złożony wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, a wnioskodawca wskaże w nim nazwiska, imiona i adresy świadków bądź poinformuje o sygnaturze akt zawierających te dane, albo

wnawet gdy do sądu wpłynie tylko ogólnikowo sformułowany wniosek o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie tylko nieokreślonego ściśle testamentu, a sąd nie wezwie wnioskodawcy o uzupełnienie pisma przez podanie, o jaki testament chodzi.

3 Czy protokół trzeba odczytać spadkodawcy, który w urzędzie ustnie wskazał spadkobierców

Tak. Odczytanie protokołu pozwoli stwierdzić spadkodawcy, świadkom i osobie urzędowej, że odzwierciedla on rzeczywistą ostatnią wolę, którą wyraził testator. Spisuje go osoba urzędowa, świadek albo nawet inna osoba. Bycie świadkiem nie stoi w sprzeczności z rolą protokolanta, ponieważ rola protokolanta jest czysto techniczna. Może nim być nawet osoba, dla której w testamencie zostanie przewidziana jakaś korzyść majątkowa. Natomiast odczytać testament może np. świadek albo osoba urzędowa. Dopiero po odczytaniu protokół może zostać podpisany.

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 951 - 952 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).