Dochodzą nowe pytania o kwotę wolną dla osób zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych oraz o potrącenia z ich wynagrodzeń

Według resortu

Ministerstwo Sprawiedliwości uważa, że do wynagrodzenia dłużnika z tytułu umowy cywilnoprawnej, mającego charakter świadczenia powtarzającego się, należy odpowiednio zastosować art. 87 i art. 871 k.p., co oznacza taką wykładnię przepisów kodeksu pracy, by „było to możliwe do pogodzenia z charakterem świadczeń powtarzających się”. Ministerstwo wskazuje również, że wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę jest jedynie wartością referencyjną dla ochrony wynagrodzenia z umów cywilnoprawnych. W związku z tym do obliczenia kwoty wolnej przy zleceniach winna być brana pod uwagę typowa wysokość wynagrodzenia minimalnego netto. Zdaniem MS należy stosować kwotę wolną jak dla potrąceń pracowniczych, czyli 1587,78 zł (minimalne wynagrodzenie netto dla pełnego etatu z zastosowaniem podstawowych pracowniczych kosztów uzyskania przychodu, ale bez ulgi podatkowej). Zatem przyjęto pewne uproszczenie, jednak jego uważna analiza ujawnia braki.

Zastosowanie wskazanej przez resort kwoty wolnej, która w przypadku pracownika uniemożliwia dokonanie potrącenia w ogóle, w przypadku zleceniobiorcy pozwala na przekazanie części jego wynagrodzenia komornikowi. Jeżeli zleceniobiorca otrzymuje co miesiąc wynagrodzenie w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę (2250 zł w 2019 r.), to przy zastosowaniu wskazanej przez MS kwoty wolnej (i przy założeniu 20 proc. kosztów i opłacania wszystkich ubezpieczeń łącznie z chorobowym) będzie można takiemu zleceniobiorcy dokonać potrącenia w kwocie 50 zł. Choć gdyby był pracownikiem z minimalnym wynagrodzeniem, potrącenie nie byłoby możliwe. [przykład 1] Zatem proponowane rozwiązanie wcale nie zrównuje pracowników i zleceniobiorców.

przykład 1

Bez ulgi podatkowej ©℗

Założenia: umowa-zlecenie, czynności wykonywane co miesiąc, wynagrodzenie wypłacane w ostatnim dniu miesiąca, miesięcznie kwota brutto 2250 zł, koszty uzyskania przychodu 20 proc., zleceniobiorca opłaca składki na ubezpieczenia społeczne, w tym na ubezpieczenie chorobowe.

Ile wyniesie wartość potrącenia przy zastosowaniu kwoty wolnej jak dla pracowników mających prawo do podstawowych kosztów uzyskania przychodów, ale bez prawa do ulgi? Jaka będzie jego wartość potrącenia, jeśli zleceniobiorca nie opłaca składki chorobowej?

Brutto	2250,00 zł
Podstawa wymiaru składek	2250,00 zł
Fundusz emerytalny	219,60 zł
Fundusz rentowy	33,75 zł
Fundusz chorobowy	55,13 zł
Przychód (brutto minus składki)	1941,52 zł
Koszty uzyskania 20 proc.	388,30 zł
Podstawa składki zdrowotnej	1941,52 zł
Ubezpieczenie zdrowotne	174,74 zł
Zdrowotne odliczane od podatku	150,47 zł
Zaliczka podatku dochodowego	129,00 zł
Odliczenia razem	612,22 zł
Netto (brutto minus odliczenia)	1637,78 zł
Kwota wolna	1587,78 zł
Potrącenie	50,00 zł

Jaka będzie wartość potrącenia, jeśli zleceniobiorca nie opłaca składki chorobowej?

Brutto	2250,00 zł
Podstawa wymiaru składek	2250,00 zł
Fundusz emerytalny	219,60 zł
Fundusz rentowy	33,75 zł
Przychód (brutto minus składki)	1996,65 zł
Koszty uzyskania 20 proc.	399,33 zł
Podstawa składki zdrowotnej	1996,65 zł
Ubezpieczenie zdrowotne	179,70 zł
Zdrowotne odliczane od podatku	154,74 zł
Zaliczka podatku dochodowego	133,00 zł
Odliczenia razem	566,05 zł
Netto	1683,95 zł
Kwota wolna	1587,78 zł
Potrącenie	96,17 zł

Uwaga! Gdyby przyjąć kwotę wolną z podstawowymi kosztami uzyskania przychodu i z ulgą podatkową (tj. 1633,78 zł), to wartość potrącenia wyniesie odpowiednio: 4,00 zł (ze składką chorobową) i 50,17 zł (bez składki chorobowej).

Inne rozwiązania

Niektórzy eksperci stoją na stanowisku, że można odnieść się do minimalnego wynagrodzenia, ale przy obliczaniu kwoty netto powinno się zastosować obowiązujące zleceniobiorcę zasady ustalania tego wynagrodzenia, a więc właściwą dla niego wysokość kosztów uzyskania (20 proc.), składek i podatku. Wówczas kwota wolna od potrąceń przy zleceniach byłaby odniesiona do indywidualnej sytuacji zleceniobiorcy (tak samo jak w sytuacji pracownika, kiedy może być kilka różnych kwot wolnych w zależności od stosowanych kosztów i ulgi) oraz do minimalnego wynagrodzenia.

W przykładzie 1 jest wyliczona kwota netto dla umowy-zlecenia od kwoty brutto o wartości minimalnego wynagrodzenia za pracę (2250 zł). Wynosi ona 1637,78 zł (lub 1683,95 zł dla umowy bez składki chorobowej). Wartość tę możnaby przyjąć jako kwotę wolną, czyli stanowiłaby ona odniesienie minimalnego wynagrodzenia do odpowiednio zastosowanych obciążeń składkowo-podatkowych przy umowie-zleceniu.

Powstaje tu jednak kolejna wątpliwość – jaką kwotę wolną zastosować, jeśli zawieramy umowę bez składek ZUS (np. ze studentem). Student na rękę dostaje więcej, bo nie płaci składek. Jeśli więc dokonamy odliczeń typowych dla umowy-zlecenia, to wynagrodzenie netto takiego zleceniobiorcy będzie wyższe niż netto z umowy oskładkowanej. Z innej strony – jeśli zastosuje się stanowisko MS i kwotę wolną 1587,78 zł, to studentowi będzie można potrącić aż 338,22 zł (wobec kwoty 50 zł dla zleceniobiorcy ze wszystkimi składkami). [przykład 2]

przykład 2

Student bez składek ©℗

Stan faktyczny taki jak w przykładzie 1, ale zleceniobiorcą jest student, wobec czego nie odprowadzamy składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotnej.

Brutto	2250,00 zł
Przychód	2250,00 zł
Koszty uzyskania	450,00 zł
Zaliczka podatku	324,00 zł
Netto	1926,00 zł
Kwota wolna	1587,78 zł
Potrącenie	338,22 zł

przykład 3

Indywidualna sytuacja ©℗

Zleceniobiorca otrzymuje miesięcznie 500 zł, z czego opłaca wszystkie składki. W jakiej wysokości można dokonać potracenia, zakładając, że poświęcił na wykonanie zadań 30 godzin, a kwotę wolną od potraceń ustala się na podstawie minimalnego wynagrodzenia godzinowego dla umowy-zlecenia oraz biorąc pod uwagę indywidualną sytuację zleceniobiorcy (wysokość kosztów uzyskania przychodu, opłacanie składki chorobowej)?

Brutto	500,00 zł
Podstawa wymiaru składek	500,00 zł
Fundusz emerytalny	48,80 zł
Fundusz rentowy	7,50 zł
Fundusz chorobowy	12,25 zł
Przychód (brutto minus składki)	431,45 zł
Koszty uzyskania 20 proc.	86,29 zł
Podstawa składki zdrowotnej	431,45 zł
Ubezpieczenie zdrowotne	38,83 zł
Zdrowotne odliczane od podatku	33,44 zł
Zaliczka podatku dochodowego	29,00 zł
Odliczenia razem	136,38 zł
Netto (brutto minus odliczenia)	363,62 zł
Kwota wolna = 10,55 zł x 30 godzin	316,50 zł
Potrącenie	47,12 zł

Przy okazji powyższych rozważań powstaje pytanie o odniesienie do kwoty minimalnego wynagrodzenia za godzinę zlecenia. Skoro ustawodawca przewiduje wynagrodzenie minimalne dla umów o pracę i umów-zleceń, to dlaczego nie odnieść kwoty wolnej od potraceń dla umów-zleceń do kwoty minimalnego wynagrodzenia za godzinę zlecenia oraz do liczby godzin przepracowanych. Wtedy przy umowie z ubezpieczeniem chorobowym i 20-proc. kosztami wynagrodzenie netto za 1 godzinę wyniosłoby 10,55 zł (od kwoty 14,70 brutto). Umowa bez chorobowego to 10,88 zł, a bez składek to 12,70 zł. [przykład 3]

Takie rozwiązanie pozwoliłoby na odniesienie kwoty wolnej do liczby przepracowanych godzin (czyli analogicznie do wymiaru czasu pracy przy umowach o pracę), jednak mogłoby też przyczynić się do nadużyć. Wszak jeśli zleceniobiorca z przykładu 3 oświadczy, że wykonywał swoje czynności przez 34 godziny, to kwota wolna od potraceń zwiększy się (do kwoty 358,70 zł = 34 godziny razy 10,55 zł), czyli z netto 363,62 zł będzie można potrącić tylko 4,92 zł.

Kolejne wątpliwości

Odrębnym zagadnieniem są umowy prowizyjne – gdy zleceniobiorca za określoną liczbę wykonanych czynności (np. zawartych umów) otrzyma określone wynagrodzenie. W takich przypadkach nie jest wymagane podawanie liczby godzin. Powstaje zatem pytanie, czy zleceniobiorca wiedząc o zajęciu oraz o kwocie wolnej (1578,87 zł), nie będzie uchylał się od wykonania czynności (a tym samym zarobienia więcej) tylko po to, aby nie przekroczyć kwoty wolnej?

Przy próbie zinterpretowania przepisu nasuwa się pytanie również o termin wypłaty. Ta data jest istotna przy potrącaniu należności w przypadku pracowników. Co do zasady sumuje się wszystkie wypłaty w danym miesiącu i kwotę wolną przyrównuje się do tej sumy. Czy tę samą zasadę winno się więc stosować do umów-zleceń? Istnieje ryzyko, że data wypłaty może pozbawić zleceniobiorcę części wynagrodzenia. [przykład 4]

przykład 4

Data wypłaty ©℗

Zleceniobiorca otrzymuje wynagrodzenie miesięczne 2000 zł brutto. Wynagrodzenie za luty 2019 r. zostanie wypłacone 6 marca 2019 r., a wynagrodzenie za marzec 2019 r. zostanie wypłacone 29 marca 2019 r. Jak będzie się kształtowało wynagrodzenie zleceniobiorcy przy założeniu, że miesięczna kwota wolna to 1587,78 zł?

Wypłata za luty 2019 r. dokonana 6 marca 2019 r.:

Brutto	2000,00 zł
Podstawa wymiaru składek	2000,00 zł
Fundusz emerytalny	195,20 zł
Fundusz rentowy	30,00 zł
Przychód (brutto minus składki)	1774,80 zł
Koszty uzyskania 20 proc.	354,96 zł
Podstawa składki zdrowotnej	1774,80 zł
Ubezpieczenie zdrowotne	159,73 zł
Zdrowotne odliczane od podatku	137,55 zł
Zaliczka podatku dochodowego	118,00 zł
Odliczenia razem	502,93 zł
Netto (brutto minus odliczenia)	1497,07 zł
Kwota wolna MS	1587,78 zł
Potrącenie	0 zł

Wypłata za marzec dokonana 29 marca 2019 r. (obliczenia przy założeniu zastosowania kwoty wolnej do sumy wypłat w danym miesiącu):

Brutto	2000,00 zł
Podstawa wymiaru składek	2000,00 zł
Fundusz emerytalny	195,20 zł
Fundusz rentowy	30,00 zł
Przychód (brutto minus składki)	1774,80 zł
Koszty uzyskania 20 proc.	354,96 zł
Podstawa składki zdrowotnej	1774,80 zł
Ubezpieczenie zdrowotne	159,73 zł
Zdrowotne odliczane od podatku	137,55 zł
Zaliczka podatku dochodowego	118,00 zł
Odliczenia razem	502,93 zł
Netto (brutto minus odliczenia)	1497,07 zł
Suma wypłat netto	2994,14 zł
Kwota wolna	1587,78 zł
Potrącenie	1406,36 zł
Do wypłaty	90,71 zł

Prawdopodobnie dopóki o wykładni art. 833 par. 21 k.p.c. w związku z art. 87 i 871 k.p. nie rozstrzygnie orzecznictwo sądów, dopóty kontrowersyjna regulacja może być interpretowana na wiele sposobów. Biorąc pod uwagę czas prowadzenia spraw sądowych, minie kilka lat, zanim wyklaruje się rozwiązanie. ©℗

Stanowisko MS z 15 stycznia 2019 r.

Zasad, na jakich wynagrodzenie dłużnika z tytułu umów cywilnoprawnych podlega ochronie przed egzekucją, dotyczy art. 833 par. 21 k.p.c. Zgodnie z nim przepisy art. 87 i art. 871 kodeksu pracy stosuje się odpowiednio do wszystkich świadczeń powtarzających się. „Odpowiednie” stosowanie to taka wykładnia Kodeksu pracy, by było to możliwe do pogodzenia z charakterem świadczeń powtarzających się.

W przypadku obliczania wartości wynagrodzenia podlegającego zwolnieniu od egzekucji uzależnione jest to od wysokości wynagrodzenia za pracę. Dla różnych pracowników kwota wolna od potrąceń może nie być taka sama ze względu na możliwe zróżnicowanie wysokości odliczonych składek ubezpieczeniowych i zaliczki na podatek.

Inaczej rzecz się ma z ochroną wynagrodzenia z umów cywilnoprawnych, dla których wysokość minimalnego wynagrodzenia jest jedynie wartością referencyjną, w związku z czym jako podstawa ustalenia kwoty wolnej od zajęcia powinna być brana pod uwagę typowa wysokość wynagrodzenia minimalnego netto. Jako wzorzec obliczania minimalnego wynagrodzenia winien zatem być brany pod uwagę sposób wyliczania minimalnego wynagrodzenia netto, jak w przypadku umowy o pracę. (...) ostateczna kwota zwolnienia powinna wynosić 1587,78 zł (bez zakładania, że danej osobie przysługuje prawo odliczenia kwoty zmniejszającej podatek).

Przedmiotem umowy zlecenia jest natomiast jedynie staranne świadczenie określonych usług. Tym samym należy przyjąć, że kwota wolna od zajęcia będzie w każdym wypadku równowartością pełnego wynagrodzenia netto (obliczonego jak wyżej).

Jednak wiążąca wykładnia przepisów k.p.c. następuje w drodze orzeczeń sądowych, np. w wyniku składanych skarg na czynności komornika. O ostatecznej wykładni przepisów rozstrzygnie zatem orzecznictwo sądów.