Na stanowisku obowiązki także w czasie wolnym

Kierująca się zasadami etycznymi służba cywilna to podstawa zaufania obywateli do państwa. Dokument sporządzony przez prezesa Rady Ministrów określający zasady etyki korpusu służby cywilnej oceniany jest pozytywnie, ale jego ogólne sformułowania budzą sporo wątpliwości. Nie do końca bowiem wiadomo, jakie zachowania można uznać za naruszenie fundamentalnej zasady godnego zachowania.

Uważać na słowa

Katalog zasad określa zarządzenie prezesa Rady Ministrów z 6 października 2011 r. w sprawie wytycznych w zakresie przestrzegania zasad służby cywilnej oraz w sprawie zasad etyki korpusu służby cywilnej (M.P. z 21 października 2011 r.). Są wśród nich zasady: służby publicznej, lojalności, neutralności politycznej, bezstronności czy rzetelności. Zgodnie z par. 13 zarządzenia podstawową zasadą, jakiej zobowiązany jest przestrzegać członek korpusu służby cywilnej, jest zasada godnego zachowania.

Polega ona w szczególności na:

wwykonywaniu pracy z respektem dla reguł współżycia społecznego i kultury osobistej, poszanowania godności innych osób,

wżyczliwości wobec ludzi i zapobieganiu powstawania konfliktów w pracy,

wwłaściwym zachowaniu się również poza pracą, unikaniu niepożądanych zachowań mających negatywny wpływ na wizerunek państwa, służby cywilnej i urzędu.

Jakie zachowanie narusza ten przepis. Analizował to Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z 8 listopada 2012 r. (sygn. akt III APo 7/12). Orzekł wówczas, że "pracownik służby cywilnej może wyrażać opinie o swoim zakładzie pracy czy przełożonym, powinien to jednak czynić w sposób stosowny. Niedopuszczalne jest zatem wyrażanie dezaprobaty dla kierownika zakładu pracy w sposób agresywny, w obraźliwych słowach".

W orzeczeniu tym sąd wskazał, że użycie przez pracownika wobec przełożonego takich zwrotów, jak: "nie pomogą panu znajomości i układy", "założę panu sprawę karną, jeśli pan nie udzieli mi wyjaśnień," czy "jutro idę do prokuratury okręgowej i spotkamy się w prokuraturze", a także: "wiem o panu wszystko", "pan mi nie udzieli wyjaśnień, to założę panu sprawę karną", jest naruszeniem godnego zachowania przez urzędnika. W efekcie pracownik, który w ten sposób zwracał się do przełożonego, został ukarany naganą.

Z kolei w innej sprawie Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 11 grudnia 2012 r., (sygn. akt III Apo 4/12) uznał, że naruszeniem obowiązku godnego zachowania jest sytuacja, w której pracownik zadzwonił do przełożonego i w rozmowie telefonicznej wielokrotnie zarzucił mu kłamstwa podczas przesłuchania w charakterze świadka w trakcie rozprawy dyscyplinarnej, a ponadto użył słów powszechnie uznanych za obraźliwe.

Po godzinach

Obowiązek godnego zachowania dotyczy także postępowania urzędnika w czasie prywatnym. Członek korpusu służby cywilnej powinien więc także w czasie prywatnym dawać przykład postępowania, które jest godne naśladowania przez innych.

- Taka osoba powinna zatem zareagować na osobę leżącą na chodniku, a także na zauważone akty wandalizmu. Powinna też zwracać uwagę osobom używającym przekleństw, nie przechodzić na przejściu dla pieszych na czerwonym świetle itp. - tłumaczy dr Kazimierz Bandarzewski z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dodaje, że przykładowo, jeżeli urzędnik zauważył wypadek drogowy i nie udzielił pomocy poszkodowanym lub nie wezwał takiej pomocy, to takie zachowanie może być uznane za niewłaściwe w odniesieniu do członka korpusu służby cywilnej.

- Brak reakcji na akty wandalizmu nie muszą stanowić czynu karalnego, ale brak podjęcia jakichkolwiek czynności przez członka korpusu służby cywilnej może być uznany za niewłaściwe zachowanie - podkreśla dr Bandarzewski.

W stosunku do urzędników tworzących wizerunek państwa standardy należytego zachowania są większe niż w przpadku pozostałych osób.

- W efekcie jednorazowe trafienie członka korpusu służby cywilnej do izby wytrzeźwień powinno być - co do zasady - także traktowane jako niewłaściwe zachowanie godzące w wizerunek państwa i urzędu. Zasadniczo nic nie powinno usprawiedliwiać przebywania takiej osoby w stanie nietrzeźwości w miejscach publicznych, aczkolwiek każdy przypadek podlega zbadaniu - zauważa ekspert.

Z powyższych powodów konkretne określenie katalogu zachowań, które uznane są za niedopuszczalne, jest właściwie niemożliwe. Obowiązek takiego zachowania, określony w par. 13 zarządzenia, dotyczy także unikania sytuacji, które byłyby niepożądane i miałyby negatywnie wpłynąć na wizerunek państwa, służby i urzędu.

- Oczywiście normy moralne lub normy zachowania się w społeczeństwie ulegają zmianom. Czasami można odnieść wrażenie, że obowiązujące są tylko normy prawne i to nie wszystkie, a jedynie te, których naruszenie zagrożone jest sankcją. Tymczasem każde społeczeństwo posiada normy etyczne, zwyczaje, normy współżycia w grupie, zachowania w miejscach publicznych i normy te także powinny być obowiązujące - zauważa dr Bandarzewski.

Ocena przestrzegania przez członka korpusu służby cywilnej właściwego zachowania wymaga więc ustalenia, jak prawidłowo powinien zachować się obywatel w danej sytuacji. To właśnie wzorzec prawego obywatela powinien być tym kryterium oceny.

- Mogą się bowiem zdarzyć sytuacje, które wymagają wzięcia pod uwagę szczególnych okoliczności, takich jak: czas, miejsce, pogoda, stopień niebezpieczeństwa czy też możliwość dokonania prawidłowej oceny zdarzenia - wskazuje ekspert.

Jakie sankcje

Monitorowaniem przestrzegania zasad etycznych służby cywilnej zajmuje się szef służby cywilnej. Dyrektor generalny (kierownik urzędu) ocenia, czy dany czyn członka korpusu służby cywilnej nie narusza zasad. Jego ocena jest następnie weryfikowana przez komisję dyscyplinarną. Zarówno bowiem dyrektor generalny urzędu, jak i komisja dyscyplinarna mogą zastosować sankcje dyscyplinarne. Dyrektor może jednak tylko upomnieć pisemnie urzędnika. Oceny naruszenia zasad godnego zachowania dokonuje także rzecznik dyscyplinarny, który może zostać zobowiązany do zbadania sprawy przez dyrektora urzędu czy szefa służby cywilnej.

W konsekwencji za naruszenie obowiązku godnego zachowania w czasie służby oraz po godzinach pracy urzędnikowi grożą sankcje dyscyplinarne. Zgodnie z ustawą z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 227, poz. 1505 z późn. zm.) są to:

wupomnienie,

wnagana,

wpozbawienie możliwości awansowania na wyższy stopień służbowy przez okres dwóch lat,

wobniżenie wynagrodzenia zasadniczego, nie więcej jednak niż o 25 proc. i przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy,

wobniżenie stopnia służbowego służby cywilnej,

wwydalenie ze służby cywilnej.

- Najprawdopodobniej za naruszenie obowiązku godnego zachowania się poza pracą będą stosowane sankcje typu upomnienie czy nagana, ale nie ma żadnego ograniczenia co do stosowania także i pozostałych sankcji - wskazuje dr Kazimierz Bandarzewski.

Urzędnik, który uważa, że jego postępowanie nie naruszało zasad etycznych, może składać wyjaśnienia: przed generalnym dyrektorem urzędu, przed rzecznikiem oraz przed komisją dyscyplinarną. Ponadto, zgodnie z art. 126 ust. 7 ustawy o służbie cywilnej, od orzeczenia komisji dyscyplinarnej strony mogą odwołać się za pośrednictwem komisji dyscyplinarnej I instancji do Wyższej Komisji Dyscyplinarnej. Mają na to 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia. Od orzeczeń komisji stronom oraz szefowi służby cywilnej przysługuje zaś odwołanie do sądu apelacyjnego, czyli sądu pracy i ubezpieczeń społecznych właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego.

Podstawowe wymagania

w legalizmu,

w praworządności i pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej,

w bezinteresowności,

w jawności i przejrzystości,

w dochowania tajemnicy ustawowo chronionej,

w profesjonalizmu,

w odpowiedzialności za działanie lub zaniechanie działania,

w racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi,

w otwartości i konkurencyjności naboru.

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl