Ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (cz. 3)

§ 1. W razie uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku wierzyciel powinien podjąć czynności zmierzające do zastosowania środków egzekucyjnych.

§ 1a. Na bezczynność wierzyciela w podejmowaniu czynności, o których mowa w § 1, służy skarga podmiotowi, którego interes prawny lub faktyczny został naruszony w wyniku niewykonania obowiązku oraz organowi zainteresowanemu wykonaniem obowiązku. Postanowienie w sprawie skargi wydaje organ wyższego stopnia. Na postanowienie oddalające skargę przysługuje zażalenie.

§ 1b. Przed podjęciem czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych wierzyciel może podejmować działania informacyjne wobec zobowiązanego zmierzające do dobrowolnego wykonania przez niego obowiązku.

§ 1c. Wierzyciel może odstąpić od czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych, jeżeli nie upłynęło 12 miesięcy od dnia wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z przyczyny określonej w art. 59 § 2, wydanego w sprawie prowadzonej na wniosek tego wierzyciela, na podstawie tytułu wykonawczego obejmującego inne należności pieniężne zobowiązanego, chyba że ujawniony zostanie majątek lub źródło dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych.

§ 1d. W przypadku, o którym mowa w § 1c, wierzyciel przed wszczęciem postępowania w sprawie odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej wzywa zobowiązanego do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. W przypadku gdy w wyniku wezwania nie zostanie złożone oświadczenie lub w złożonym oświadczeniu nie zostanie wykazany majątek lub źródła dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji administracyjnej, za dzień odstąpienia przyjmuje się dzień doręczenia tego wezwania. Przepis art. 61 stosuje się odpowiednio.

§ 2. Minister właściwy do spraw finansów publicznych określi, w drodze rozporządzenia:

1) formy działań informacyjnych, o których mowa w § 1b, przypadki, w których mogą być te działania podejmowane, oraz sposób ich ewidencjonowania, mając na względzie zapewnienie efektywności tych działań;

2) elementy, jakie powinno zawierać wezwanie do złożenia oświadczenia oraz oświadczenie, o których mowa w § 1d, mając na względzie zapewnienie jednolitego i efektywnego działania wierzycieli;

3) tryb postępowania wierzycieli należności pieniężnych przy podejmowaniu czynności, o których mowa w § 1, mając na względzie zapewnienie terminowości i prawidłowości przesyłania zobowiązanemu upomnienia, o którym mowa w art. 15 § 1, a także kierowania do organu egzekucyjnego wniosków egzekucyjnych i tytułów wykonawczych.

W komentowanym przepisie zawarta jest pierwsza zasada ogólna postępowania egzekucyjnego w administracji zwana zasadą prawnego obowiązku prowadzenia egzekucji administracyjnej. Zasady ogólne zawarte w u.p.e.a. mają charakter norm prawnych i są dla organów egzekucyjnych wiążące. Muszą być one przestrzegane w toku całego postępowania egzekucyjnego¹. Ich nieprzestrzeganie lub nieprawidłowe stosowanie może stanowić o rażącym naruszeniu przepisów uzasadniających np. uchylenie postanowienia, na które złożono zażalenie lub uchylenie dokonanej czynności egzekucyjnej, na którą złożono skargę w trybie art. 54 u.p.e.a.². J. Jendrośka wskazuje, że przymus stwarza niebezpieczeństwo nadużycia władzy. Skrupulatne przestrzeganie obowiązujących przepisów prawnych przez organy administracji państwowej oraz właściwa interpretacja tych przepisów zgodnie z podstawowymi zasadami praworządności oraz z charakterem i metodami działania państwa prawnego są szczególnie ważne w postępowaniu egzekucyjnym. Istotną rolę w ochronie zobowiązanego przed niepotrzebnymi dolegliwościami spełniają zasady postępowania egzekucyjnego. Zasady te, stanowiące przesłanki racjonalnej polityki administracyjnej, mają moc wiążących wytycznych dla organów administracyjnych³.

●Zasady ogólne prawa pełnią następujące funkcje:

1) opisową - określają w sposób ogólny podstawowe cechy i założenia postępowania egzekucyjnego; katalog zasad ogólnych wskazuje zatem wartości uznane przez ustawodawcę za kluczowe w dziedzinie uregulowanej przez ustawę;

2) interpretacyjną - organy administracji stosujące ustawę muszą interpretować jej przepisy w sposób zbieżny z zasadami ogólnymi; ma to na celu optymalizację stosowania przepisów ustawy;

3) ochronną - nie są one wyłącznie deklaracjami ustawodawcy, ale zawierają normatywną treść i ich naruszenie jest w określony sposób sankcjonowane; organ egzekucyjny oraz wierzyciel, naruszając zasady ogólne, muszą się liczyć z tym, że ich czynności zostaną uznane za niezgodne z prawem przez organ nadzoru lub sąd administracyjny.

W postępowaniu egzekucyjnym w administracji stosuje się zasady o zróżnicowanym charakterze. Na pierwszy plan wysuwają się niewątpliwie zasady związane ze stosowaniem przymusu egzekucyjnego, tj. zasady celowości, stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego, stosowania środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie, poszanowania minimum egzystencji, niezbędności, zagrożenia, prowadzenia egzekucji w porze najdogodniejszej dla zobowiązanego, niezależności środków egzekucyjnych od środków karnych oraz obowiązku podjęcia działań przez wierzyciela w celu wszczęcia egzekucji. Drugą grupę zasad odnoszących się do stosowania przymusu egzekucyjnego przez organy administracji publicznej tworzą już stricte zasady procesowe dotyczące proceduralnych aspektów stosowania środków egzekucyjnych. Chodzi tu o zasady opisane w ustawie egzekucyjnej w części przepisów zamieszczonych w rozdziale 3 działu I zatytułowanym "Zasady prowadzenia egzekucji" (art. 26-55a u.p.e.a.). Trzecią grupę zasad prowadzenia egzekucji administracyjnej (a drugą zasad procesowych) tworzą zasady wynikające z przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, do odpowiedniego stosowania którego odsyła art. 18 u.p.e.a.⁴.

●Zgodnie z art. 6 u.p.e.a. na wierzycielu egzekucyjnym spoczywa obowiązek podjęcia wszelkich czynności służących wykonaniu ustalonego obowiązku. Wprowadzenie takiej normy jest wynikiem założenia, że niewykonywanie ustalonego w orzeczeniu lub wynikającego z mocy prawa obowiązku podważa sens jego wprowadzania lub orzekania. Brak wykonania obowiązku administracyjnego podważa też sens zasady legalności i zasady zagrożenia. Ze względu na to, że każde zastosowanie środków wykonania przymusowego stanowi głęboką ingerencję w sferę podstawowych praw i obowiązków obywatelskich, liczne przepisy u.p.e.a. przewidują możliwości przerwania egzekucji, gdy pojawia się zagrożenie przekroczenia przewidzianych prawem granic ingerencji. Z tego względu wiele przepisów wprowadza regulacje określane jako wstrzymanie prowadzenia postępowania egzekucyjnego lub wstrzymanie czynności egzekucyjnych (np. art. 17 par. 2, art. 35 par. 2, art. 54 par. 6, art. 62 u.p.e.a.) albo też zaniechanie egzekucji (por. art. 38 par. 3 u.p.e.a.). Możliwości takie dają także przepisy o nadzorze (art. 25 u.p.e.a.). Należy jednocześnie zastrzec, że do wyjątków należą regulacje przewidujące obligatoryjne przerwanie postępowania egzekucyjnego. Chodzi o to, aby badanie prawidłowości przebiegu postępowania - choć ważne z punktu widzenia legalności - nie stało się instrumentem utrudnienia lub udaremnienia prowadzenia egzekucji. Czynnikiem rozszerzającym zakres omawianej zasady stało się wprowadzenie w art. 6 ust. la. Przewiduje on możliwość złożenia skargi na bezczynność wierzyciela przez podmiot, którego interes prawny lub faktyczny został naruszony w wyniku niewykonania obowiązku, oraz organowi zainteresowanemu wykonaniem obowiązku⁵. Podkreślić należy, że wierzyciel jest bezczynny, gdy w przypadku stwierdzenia uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku nie wzywa go do jego wykonania, a w razie bezskuteczności tego upomnienia nie sporządza tytułu wykonawczego i nie składa wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Obowiązkiem wierzyciela nie jest jedynie doprowadzenie do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Niepodejmowanie przez niego działań w toku postępowania egzekucyjnego również może być uznane za bezczynność. Za przewlekłe uznawane jest także postępowanie, w którym podejmowane są co prawda czynności, ale są rozciągnięte w czasie ponad miarę. Ponadto należy zaznaczyć, że na wierzycielu ciąży prawny obowiązek podjęcia czynności zmierzających do wszczęcia egzekucji. Wierzyciel nie może się kierować własnym uznaniem, czy wszcząć egzekucję, czy jej nie wszczynać. Na bezczynność wierzyciela w podejmowaniu tych czynności służy skarga. Skarga taka przysługuje wyłącznie podmiotom wskazanym przez ustawodawcę. Po pierwsze podmiotowi, którego interes prawny lub faktyczny został naruszony w wyniku niewykonania obowiązku. Po drugie, skargę na bezczynność może także wnieść organ zainteresowany wykonaniem obowiązku. Postanowienie w sprawie skargi wydaje organ wyższego stopnia. Na postanowienie oddalające skargę przysługuje zażalenie, natomiast na postanowienie wydane przez organ drugiej instancji skarga do sądu administracyjnego. Postanowienie w sprawie skargi wydaje organ wyższego stopnia. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, gdy niecelowe będzie inicjowanie postępowania egzekucyjnego. Na przykład niecelowe byłoby wystawianie tytułu wykonawczego obejmującego drobną zaległość (kilka złotych), w szczególności gdy dłużnikiem jest osoba nieposiadająca składników majątkowych podlegających zajęciu, ponieważ koszty związane z takim postępowaniem zwiększyłyby dodatkowo nieściągalne zobowiązanie (brak możliwości wyegzekwowania chociażby części tej zaległości)⁶. [przykład 1]

●Jak zauważył WSA w Poznaniu w wyroku z 24 listopada 2010 r. (sygn. akt II SA/Po 684/10, LEX nr 969423), art. 6 par. 1a u.p.e.a. stanowi przepis szczególny (lex specialis) w stosunku do art. 37 par. 2 k.p.a. Dlatego też w sytuacji, gdy osoba posiadająca interes prawny lub faktyczny domaga się od wierzyciela (organu) podjęcia działań zmierzających do wyegzekwowania określonego postępowania od podmiotu zobowiązanego, to ewentualna bezczynność organu uprawnia stronę wyłącznie do wniesienia skargi na bezczynność na podstawie art. 6 par. 1a u.p.e.a. Wykluczona jest natomiast możliwość wniesienia zażalenia w trybie art. 37 par. 2 k.p.a. Ustawodawca wprowadził zatem szczególny tryb kwestionowania bezczynności w postępowaniu egzekucyjnym, ponadto rozszerzył krąg podmiotów uprawnionych do udziału w tym trybie.

●Zobowiązany uchyla się od wykonania obowiązku, jeżeli obowiązek stał się wymagalny, a zobowiązany nie podjął działań zmierzających do jego wykonania. Przepisy u.p.e.a. nie zawierają regulacji uprawniających wierzyciela do wyznaczania terminu wykonania obowiązku. Należy podkreślić, że jeżeli decyzja nakładająca obowiązek nie określa terminu jego wykonania, to podlega on wykonaniu z dniem, w którym stał się wymagalny. Ponadto należy dodać, że art. 15 par. 1 u.p.e.a. również nie stanowi podstawy do ustalenia przez wierzyciela terminu wykonania obowiązku. Przepis ten pozwala na wszczęcie egzekucji po upływie siedmiu dni liczonych od dnia doręczenia zobowiązanemu upomnienia (por. wyrok NSA z 6 sierpnia 1999 r., sygn. akt IV SA 2776/98, LEX nr 47914). Termin ten jest terminem ustawowym i wierzyciel nie może go wydłużać lub skracać. W starszym orzecznictwie był wypowiadany pogląd, że wierzyciel powinien podjąć czynności zmierzające do zastosowania środków egzekucyjnych bezzwłocznie po upływie terminu wykonania obowiązku wynikającego z decyzji lub z przepisu prawa (wyrok NSA z 5 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1502/97, LEX nr 47792). W sprawach tych nie stosuje się zatem przepisów k.p.a. lub u.o.p. o terminach załatwiania spraw. W nowszym orzecznictwie zwraca się jednak uwagę na to, że nie wystarczy samo stwierdzenie wymagalności obowiązku, konieczne jest jeszcze stwierdzenie, iż zobowiązany uchyla się od obowiązku, tj. świadomie podejmuje działania lub odstępuje od określonych działań, zamierzając w ten sposób doprowadzić do stanu niewykonywania obowiązku. Zatem określenie "uchyla się" wskazuje na to, że przesłanką podjęcia przez wierzyciela czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych jest nie tylko stwierdzenie niewykonania obowiązku, ale przede wszystkim stwierdzenie, iż zobowiązany nie ma zamiaru przystąpić do wykonania obowiązku. Stan niewykonania obowiązku ma być zatem zawiniony przez zobowiązanego (por. wyrok NSA z 10 czerwca 2014 r., sygn. akt II FSK 1705/12, LEX nr 1518893)⁷.

●Obowiązek podjęcia czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych obejmuje w szczególności:

1) ustalenie miejsca zamieszkania lub pobytu albo siedziby podmiotu, na którym spoczywa ciężar wykonania obowiązku;

2) skierowanie do tej osoby upomnienia, o którym mowa w art. 15 par. 1 u.p.e.a., o ile nie jest to obowiązek, którego egzekucja może być prowadzona bez uprzedniego upomnienia na podstawie przepisów szczególnych;

3) wystawienie tytułu wykonawczego;

4) skierowanie wniosku do organu egzekucyjnego o przeprowadzenie egzekucji, a po wszczęciu postępowania:

5) ewentualne wyjaśnienie i ocena zasadności zgłoszonych zarzutów do prowadzenia egzekucji i wydanie postanowienia zawierającego opinię o ich niezasadności, o ile z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, że nie ma podstaw do ich uwzględnienia.

Podejmowanie przez wierzycieli czynności poprzedzających wszczęcie egzekucji obowiązków o charakterze niepieniężnym nie ma jednolitej regulacji proceduralnej, która dawałaby zakotwiczenie tym czynnościom, które miałyby służyć ustaleniu, czy zobowiązany uchyla się od wykonywania obowiązku. Natomiast w poszczególnych sferach regulacji administracyjnoprawnej (prawo budowlane, ochrona środowiska, pomoc społeczna, ochrona przeciwpożarowa, stan sanitarny obiektów użyteczności publicznej itd.) obowiązują przepisy przewidujące przeprowadzanie kontroli przestrzegania obowiązków administracyjnych.

Obowiązek podjęcia egzekucji oznacza, że organ egzekucyjny musi (o ile nie stwierdzi z urzędu niedopuszczalności prowadzenia postępowania) doręczyć zobowiązanemu odpis tytułu wykonawczego lub doręczyć dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienie o zajęciu wierzytelności lub innego prawa majątkowego. Zgodnie bowiem z art. 26 par. 5 u.p.e.a. to właśnie chwila dokonania któregoś z tych doręczeń rozpoczyna egzekucję administracyjną⁸.

●Na gruncie u.p.e.a. brak jest podstaw prawnych do zawarcia przez wierzyciela porozumienia ze zobowiązanym dotyczącego odroczenia terminu wykonania obowiązku, wstrzymania jego wykonania czy też rozłożenia na raty. Przepisy szczególne przewidują niekiedy możliwości zawierania specyficznych porozumień pomiędzy organem egzekucyjnym a zobowiązanym, które mają prowadzić do dobrowolnego wykonania obowiązku. Chodzi w tym przypadku przede wszystkim o przewidziany w u.s.u.s. układ ratalny. W każdym jednak przypadku wierzyciel powinien rozważyć, czy zwłoka w podjęciu czynności egzekucyjnych nie doprowadzi do wygaśnięcia obowiązku, np. na skutek jego przedawnienia, czy też z punktu widzenia sposobu powstawania zobowiązania⁹.

●Paragrafy 1a-1c w art. 6 u.p.e.a. zostały dodane ustawą z 10 lipca 2015 r. o administracji podatkowej (Dz.U. poz. 1269 ze zm.). Zmiany tego przepisu mają charakter porządkujący, a ponadto mają na celu poprawę jakości usług świadczonych przez administrację podatkową oraz usprawnienie kontaktów wierzycieli z zobowiązanymi poprzez możliwość podejmowania przez wierzycieli działań informacyjnych zmierzających do dobrowolnego wykonania przez zobowiązanego obowiązku przed skierowaniem sprawy na drogę postępowania egzekucyjnego. W literaturze wskazuje się, że możliwość podejmowania przez wierzyciela działań informacyjnych zmierzających do dobrowolnego wykonania obowiązku istniała także przed wejściem w życie art. 6 par. 1a. Wynikała ona przede wszystkim z zasady zagrożenia indywidualnego, która w dalszym ciągu jest jedną z podstawowych zasad postępowania egzekucyjnego. W obecnym stanie prawnym podejmowanie działań informacyjnych przez wierzyciela powinno być regułą. Dla zapewnienia wysokiego poziomu efektywności postępowania egzekucyjnego działania tego rodzaju powinny być dwukierunkowe. Istotnym ich elementem, oprócz samego skłonienia zobowiązanego do dobrowolnego wykonania obowiązku, powinno być dążenie do pozyskania jak najbardziej miarodajnej informacji na temat sytuacji majątkowej zobowiązanego pod kątem oceny przez wierzyciela zasadności wszczynania postępowania egzekucyjnego. Działania tego rodzaju nie powinny być prowadzone jedynie w sytuacji, gdy obowiązek jest już wykonalny, a zobowiązany nie zamierza dobrowolnie go wykonać. W takim wypadku na wierzycielu z mocy art. 6 par. 1 u.p.e.a. spoczywa obowiązek podjęcia czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych. Wierzyciel już w trakcie wcześniejszych kontaktów z zobowiązanym, mających miejsce przykładowo w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego, powinien w większym aniżeli dotąd stopniu zwracać uwagę na sytuację materialną zobowiązanego oraz powodzenie ewentualnego przyszłego postępowania egzekucyjnego¹⁰.

●Na mocy art. 6 par. 1c u.p.e.a. wierzyciel może odstąpić od podejmowania czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych pomimo uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku o charakterze pieniężnym. Wyjątki od zasady obowiązkowości prowadzenia egzekucji administracyjnej dotyczyłyby przypadków, gdy w okresie ostatniego roku postępowanie egzekucyjne prowadzone na wniosek tego samego wierzyciela wobec zobowiązanego na podstawie tytułu wykonawczego obejmującego inne należności pieniężne zostało umorzone na podstawie art. 59 par. 2 u.p.e.a. Wierzyciel nie jest jednak zwolniony z obowiązku doprowadzenia do wszczęcia egzekucji, gdy ujawniony zostanie majątek lub źródło dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych. Odstąpienie od obowiązku wszczynania postępowania egzekucyjnego w przypadkach gdy oczywiste jest, że egzekucja będzie bezskuteczna, spowoduje uniknięcie ponoszenia wydatków przez wierzycieli oraz organy egzekucyjne związanych z tą egzekucją. Jednocześnie przed wszczęciem postępowania o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, przed odstąpieniem od czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych, wierzyciel ma obowiązek wezwać zobowiązanego do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu w terminie siedmiu dni od doręczenia wezwania. W takim przypadku wierzyciel może odstąpić od czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych, gdy w wyniku takiego wezwania zobowiązany nie złoży oświadczenia bądź w złożonym oświadczeniu nie zostanie ujawniony majątek zobowiązanego lub źródło dochodu przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Za dzień odstąpienia przyjmowany jest wówczas dzień doręczenia zobowiązanemu wezwania¹¹.

●W par. 2 art. 6 u.p.e.a. zawarte jest upoważnienie ministra finansów do wydania rozporządzenia wykonawczego do ustawy egzekucyjnej. Przepis ten został zmieniony na mocy art. 39 pkt 3 lit. b ustawy z 10 lipca 2015 r. o administracji podatkowej. W obecnym stanie prawnym upoważnienie to jest trojakiego rodzaju, obejmując swoim zasięgiem formy działań informacyjnych podejmowanych przez wierzyciela (pkt 1), elementy, jakie powinno zawierać wezwanie do złożenia oświadczenia oraz samo oświadczenie (pkt 2) oraz tryb postępowania wierzycieli należności pieniężnych przy podejmowaniu czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych (pkt 3). Minister finansów w wykonaniu delegacji zawartej w art. 6 par. 2 u.p.e.a. wydał rozporządzenie z 30 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania wierzycieli należności pieniężnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 2367 ze zm.). Zgodnie z par. 4, jeżeli zachodzi uzasadnione okolicznościami przypuszczenie, że zobowiązany wykona dobrowolnie obowiązek bez konieczności wszczęcia egzekucji administracyjnej, wierzyciel może podejmować działania informacyjne wobec zobowiązanego zmierzające do dobrowolnego wykonania przez niego obowiązku, przed przesłaniem upomnienia czy tytułu wykonawczego, w przypadku gdy egzekucja administracyjna może być wszczęta bez uprzedniego doręczenia upomnienia. Przepisu tego nie stosuje się, jeżeli:

- okres do upływu terminu przedawnienia należności pieniężnej jest krótszy niż 6 miesięcy;

- zostanie ujawniony majątek lub źródła dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych po uprzednim odstąpieniu od czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych w przypadku, o którym mowa w art. 6 par. 1c u.p.e.a.

Działania informacyjne są podejmowane w formie pisemnej, dźwiękowej lub graficznej, w szczególności przez: internetowy portal informacyjny, krótką wiadomość tekstową (SMS), e-mail, telefon, faks. Są one rejestrowane w postaci papierowej lub elektronicznej przez wskazanie, w szczególności formy działania informacyjnego oraz daty podjęcia działania informacyjnego.

Treść wezwania zobowiązanego do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu określa par. 5 rozporządzenia [ramka 1], natomiast elementy oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu ustala par. 6 rozporządzenia. [ramka 2]

●Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 7 czerwca 2016 r. (sygn. akt II SA/Kr 475/16, LEX nr 2066793) podkreślił, że działania informacyjne organu egzekucyjnego wobec zobowiązanego zmierzające w założeniu ustawodawcy do dobrowolnego wykonania przez niego obowiązku nie mogą prowadzić do eliminacji/unicestwienia, a także do znacznego nieuzasadnionego okolicznościami faktycznymi przesunięcia w czasie realizacji zasadniczego celu postępowania egzekucyjnego, którym jest podjęcie czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych i wykonanie obowiązku administracyjnego skonkretyzowanego w drodze ostatecznej decyzji. Krakowski sąd administracyjny wskazał ponadto, że z jednej strony ustawodawca zmierza do pewnego złagodzenia stopnia dokuczliwości postępowania egzekucyjnego wobec podmiotów zobowiązanych przez kreowanie możliwości prawnej podejmowania przez wierzyciela działania informacyjnego wobec zobowiązanego zmierzającego do dobrowolnego wykonania przez niego obowiązku. Jednak z drugiej strony ustawodawca wyraźnie zastrzega ochronę prawną podmiotu, którego interes prawny lub faktyczny został naruszony w wyniku niewykonania obowiązku, oraz organu zainteresowanego wykonaniem obowiązku, przypisując im prawo złożenia skargi na bezczynność wierzyciela w podejmowaniu czynności, o których mowa w art. 6 par. 1 u.p.e.a.

§ 1. Organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne przewidziane w ustawie.

§ 2. Organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków - środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego.

§ 3. Stosowanie środka egzekucyjnego jest niedopuszczalne, gdy egzekwowany obowiązek o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym został wykonany albo stał się bezprzedmiotowy.

●W par. 1 art. 7 u.p.e.a. sformułowana została zasada legalności (znana także jako stosowanie środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie¹²). W literaturze podkreśla się, że jedynym celem egzekucji jest wymuszenie wykonania obowiązków przez stosowanie środków egzekucyjnych nazywanych także sposobami egzekucji. Dlatego organ egzekucyjny nie może dla osiągnięcia celu egzekucji stosować dowolnych środków egzekucyjnych. Określona w art. 7 par. 1 u.p.e.a. zasada nakazuje stosowanie jedynie takich środków, które przewiduje ustawa. Nie chodzi tylko i wyłącznie o u.p.e.a., lecz o akt rangi ustawowej. Oznacza to, że środki egzekucji (nazywane niekiedy sposobami egzekucji) określać mogą wyłącznie ustawy. Z zasady tej wynika jedynie, że określenie środków egzekucyjnych należy do materii ustawowej. Tym samym niedopuszczalne jest stosowanie w egzekucji środka, który został określony aktem prawnym niższym niż ustawa, np. rozporządzeniem. Tym bardziej więc sposobów egzekucji nie mogą określać wytyczne ministra finansów. Zasada ta jest przestrzegana nie tylko wtedy, gdy organ egzekucyjny wymusza wykonanie obowiązku, korzystając ze środków z katalogu ustalonego przez ustawodawcę, ale również w sposób wskazany przez niego¹³. Zastosowanie innych środków, niezależnie od ich skuteczności, jest niedopuszczalne i będzie skutkować uchyleniem dokonanych czynności na każdym etapie prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Zasada ta znajduje wyraz w przepisach, np. w art. 33 pkt 1, art. 45 u.p.e.a. Daleko idącą realizacją tej zasady są regulacje art. 59 par. 1 pkt 2 u.p.e.a. Jeżeli przestała istnieć jedna z przesłanek do wszczęcia lub prowadzenia egzekucji lub stała się niedopuszczalna z innych przyczyn, prowadzone postępowanie należy umorzyć¹⁴.

●Z art. 7 par. 1 u.p.e.a. można natomiast wyciągnąć wniosek, że zobowiązuje on do stosowania tylko takich środków egzekucyjnych, które ustawa przewidziała dla danego obowiązku podlegającego przymusowemu wykonaniu w trybie nią określonym. I nie chodzi tu tylko o podział na środki przewidziane do egzekucji obowiązków o charakterze pieniężnym i środki służące wykonaniu obowiązków o charakterze niepieniężnym. Także w obrębie tych grup wolno stosować tylko takie środki spośród pełnej ich gamy, które są przeznaczone do zastosowania obowiązku danego typu. Przykładowo, skoro określając środek przymusu bezpośredniego przewidziano, że jest to środek stosowany "w celu usunięcia oporu zobowiązanego i oporu innych osób, które stoją na przeszkodzie wykonania obowiązku" (art. 148 par. 1 u.p.e.a.), świadczy to o tym, iż jest to środek egzekucyjny, który może być wykorzystany wyłącznie w takim celu. A to oznacza, że za jego pomocą można wymuszać obowiązki zaniechania lub znoszenia, a nie jest on środkiem odpowiednim i dopuszczalnym do wymuszenia na zobowiązanym zachowań polegających na działaniu. Nawet wówczas gdy ustawa przewiduje (art. 148 par. 2) stosowanie tego środka w celu zmuszenia zobowiązanego do opuszczenia lokalu czy nieruchomości (czyli niejako do działania), to w rzeczy samej chodzi o egzekucję obowiązku zaniechania zajmowania lokalu czy posiadania rzeczy, czyli także o usunięcie oporu. Natomiast nie ulega wątpliwości, że środek ten nie może być stosowany do wymuszenia takich obowiązkowych działań, jak składanie zeznań w charakterze świadka, utrzymanie czystości pomieszczeń lub nieruchomości, wykonanie nakazu PIP wypłacenia wynagrodzeń pracownikowi, dokonania rozbiórki obiektu budowlanego itp.¹⁵.

●Z par. 2 art. 7 u.p.e.a. wynikają następne trzy zasady, tj. celowości (inaczej skuteczności), stosowania środków prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku oraz stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego. Ta pierwsza polega na zastosowaniu najskuteczniejszego w danych okolicznościach środka egzekucyjnego prowadzącego do wykonania obowiązków. Zasada celowości ma istotne znaczenie w egzekucji administracyjnej i powinna być stosowana w całym postępowaniu egzekucyjnym¹⁶.

●Zasada stosowania środków prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku stanowi przejaw zasady celowości, która sprowadza się do unikania stosowania dolegliwości wobec zobowiązanego, jako sposobu nakłonienia go do wykonania obowiązku, na rzecz stosowania środków, które bezpośrednio prowadzą do osiągnięcia celu egzekucji. Przykładowo, w celu doprowadzenia do wykonania nakazu rozbiórki obiektu budowlanego możliwe jest zastosowanie grzywny w celu przymuszenia. Zasada ta wiąże nie tylko organ egzekucyjny, lecz także wierzyciela. Ten ostatni ma bowiem obowiązek kierować się nią, wskazując środek egzekucyjny we wniosku o wszczęcie egzekucji¹⁷.

●Kolejna zasada wynikająca z art. 7 par. 2 u.p.e.a., czyli stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego (inaczej - najmniej uciążliwego dla zobowiązanego), również powiązana jest z zasadą celowości. Jeżeli bowiem jedynym celem egzekucji jest wymuszenie wykonania obowiązku, to logiczną tego konsekwencją jest, że spośród wielu środków egzekucyjnych (przewidzianych w ustawie) należy zastosować ten, który doprowadzi do celu (spowoduje wykonanie obowiązku), ale jednocześnie będzie najmniej uciążliwy dla zobowiązanego. Jeżeli cel egzekucji tego wymaga, można stosować wszystkie środki jednocześnie. Zasady tej nie narusza również zajęcie składnika majątkowego, którego wartość znacznie przewyższa kwotę egzekwowaną, pod warunkiem jednak, że zobowiązany nie posiada innych składników majątkowych. Z art. 7 par. 2 u.p.e.a. wynika bowiem jednoznacznie, że organ egzekucyjny ma obowiązek zastosować taki środek lub środki egzekucyjne, które doprowadzą do pokrycia powstałych zaległości. Postulat zastosowania najmniej uciążliwego środka egzekucyjnego może być zatem w praktyce realizowany, gdy organ egzekucyjny ma w tym względzie możliwości wyboru. Rezygnacja ze stosowania określonego środka egzekucyjnego nie może jednak prowadzić do bezskuteczności egzekucji. Organ egzekucyjny, wybierając mniej uciążliwy środek egzekucyjny, musi się kierować zasadą celowości. Ustawodawca nie wskazuje, który ze środków jest mniej, a który bardziej dokuczliwy. W związku z tym organ egzekucyjny według własnego uznania musi każdorazowo dokonywać oceny (biorąc pod uwagę okoliczności sprawy), czy zasada ta jest przestrzegana. Bez wątpienia jednak w przypadku egzekucji należności pieniężnych najłagodniejszym środkiem jest egzekucja z pieniędzy, a najuciążliwszym, poza egzekucją z nieruchomości, egzekucja z ruchomości. Z kolei w przypadku egzekucji obowiązków niepieniężnych najłagodniejszy środek egzekucyjny (przynajmniej w odczuciu większości komentatorów) to grzywna w celu przymuszenia, a najbardziej uciążliwy - przymus bezpośredni. Jeżeli zobowiązany uzna, że zastosowany środek egzekucyjny jest zbyt uciążliwy, może wnieść zarzut (w terminie 7 dni od wszczęcia egzekucji). Tak więc o tym, czy w danym przypadku zastosowano najmniej uciążliwy środek egzekucyjny, w dużym stopniu decyduje indywidualne odczucie zobowiązanego. Jednak o wyborze środka egzekucyjnego nie decyduje zobowiązany, lecz przede wszystkim organ egzekucyjny. Organ egzekucyjny musi jednak stosować środek egzekucyjny, który prowadzi bezpośrednio do wykonania obowiązku. Powinien on uwzględnić zarzut dłużnika, jeżeli wskazany przez niego inny środek egzekucyjny jest równie skuteczny. Jeżeli jednak zmiana środka egzekucyjnego miałaby spowodować brak możliwości skutecznego prowadzenia egzekucji, to organ egzekucyjny nie ma prawa zamienić danego środka na mniej uciążliwy¹⁸. Naruszenie zasady stosowania najłagodniejszego środka stanowi podstawę (zgodnie z art. 33 par. 1 pkt 8 u.p.e.a.) do złożenia środka prawnego w postaci zarzutów. Uwzględnienie zarzutu zgłoszonego na tej podstawie powinno doprowadzić do zastosowania przez organ egzekucyjny mniej uciążliwego środka egzekucyjnego. W praktyce postępowania egzekucyjnego jest to jedna z najczęstszych podstaw, w oparciu o którą wnoszone są zarzuty. Cechą szczególną tej podstawy jest konieczność jej odniesienia do konkretnego stanu faktycznego sprawy, w ramach której podejmowane są czynności egzekucyjne. Przepisy u.p.e.a. ze zrozumiałych względów nie dają podstaw do prowadzenia uzgodnień ze zobowiązanym co do podlegających zastosowaniu środków egzekucyjnych. Dla uznania zarzutu opartego na tej podstawie za uzasadniony nie jest wystarczające jednak tylko subiektywne przekonanie zobowiązanego o zbytniej uciążliwości zastosowanego środka, lecz przede wszystkim racje obiektywne, które za tym przemawiają¹⁹.

●P. M. Przybysz wskazuje, że obecnie nie jest w pełni aktualny pogląd, że środki egzekucji należności pieniężnych zostały wyliczone w u.p.e.a. w kolejności od najmniej do najbardziej uciążliwego. Zdaniem tego autora wynika to z faktu, że katalog środków egzekucji należności pieniężnych został znacznie rozbudowany przez nowelizację z 2001 r. W ocenie P. M. Przybysza nadal jest jednak zasadna teza, że egzekucja z pieniędzy jest środkiem najmniej uciążliwym, a egzekucja z nieruchomości środkiem najbardziej uciążliwym. Jednak obecnie należy przyjąć, że ustawodawca, dokonując wyliczenia środków egzekucyjnych, w znacznym stopniu kierował się również ich podobieństwem rodzajowym. Ocena stopnia dolegliwości środków egzekucyjnych nie może być zatem oparta wyłącznie na kryterium kolejności wyliczenia ich w u.p.e.a.²⁰.

●O stopniu uciążliwości środków egzekucji obowiązków o charakterze niepieniężnym decydują okoliczności konkretnej sprawy. Niewielka liczba tych środków niejednokrotnie wyklucza w praktyce swobodę wyboru najłagodniejszego środka. Przepisy u.p.e.a. zawierają następujące wskazówki co do kolejności stosowania tych środków:

1) grzywna w celu przymuszenia jest nakładana, gdy egzekucja dotyczy spełnienia przez zobowiązanego obowiązku znoszenia lub zaniechania albo obowiązku wykonania czynności (art. 119 par. 1 u.p.e.a.);

2) grzywna w celu przymuszenia jest nakładana, gdy nie jest celowe zastosowanie innego środka egzekucyjnego (art. 119 par. 2 u.p.e.a.); jeżeli zatem jest możliwe zastosowanie innego środka egzekucyjnego, to wyłącza to możliwość nałożenia grzywny w celu przymuszenia; odmienna zasada dotyczy egzekucji obowiązku przymusowej rozbiórki budynku lub jego części, w odniesieniu do których najpierw nakłada się grzywnę w celu przymuszenia, a następnie stosuje wykonanie zastępcze; nie można wówczas postawić zarzutu niecelowości nałożenia grzywny w celu przymuszenia, mimo że zastosowanie wykonania zastępczego bezpośrednio prowadzi do wykonania obowiązku;

3) przymus bezpośredni stosuje się w przypadkach, gdy stosowanie innych środków nie jest możliwe ze względu na charakter obowiązku (art. 148 par. 2 u.p.e.a.)²¹.

●Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z 17 sierpnia 2016 r. (sygn. akt II SA/Sz 606/15, LEX nr 2116300) zaznaczył, że przy egzekucji dotyczącej obowiązku rozbiórki obiektu budowlanego zasadniczo w pierwszej kolejności należy stosować grzywnę w celu przymuszenia. Odwrotna sytuacja, w której w pierwszej kolejności zastosowanie znajdzie wykonanie zastępcze, powinna mieć miejsce wyjątkowo, np. kiedy grzywna w celu przymuszenia z jakichś oczywistych względów nie może doprowadzić do wykonania obowiązku przez zobowiązanego (tak też NSA w wyroku z 28 września 2011 r., sygn. akt II OSK 1387/10, LEX nr 1151859). Zdaniem WSA we Wrocławiu, wyrażonym w wyroku z 20 lipca 2016 r. (sygn. akt II SA/Wr 243/16, LEX nr 2103011), ustalenie przez organ egzekucyjny wysokości grzywny w celu przymuszenia, która powinna przymusić zobowiązanego do wykonania ciążących nań obowiązków rozbiórki obiektu, powinno być poprzedzone uprzednim zbadaniem, z jakimi konkretnie kosztami będzie się wiązało rozebranie obiektu (koszty robocizny). Dopiero poczynienie ustaleń w tym zakresie mogłoby stanowić punkt wyjścia do dalszych rozważań organu egzekucyjnego co do wysokości grzywny w celu przymuszenia, które powinny mieć swoje odzwierciedlenie w motywach podjętego rozstrzygnięcia. [przykład 2]

●W par. 3 art. 7 u.p.e.a. sformułowana została zasada niezbędności (inaczej zwana niedopuszczalności stosowania, gdy obowiązek został wykonany, albo określana jako zasada racjonalności). Reguła ta związana jest nierozerwalnie z wcześniej omówioną zasadą celowości. Jej istotą jest to, że egzekucja administracyjna może być prowadzona tylko wówczas, gdy jest to niezbędne dla zrealizowania celu egzekucji, jakim jest wykonanie obowiązku. Jeśli zatem cel egzekucji zostanie zrealizowany, tzn. gdy egzekwowany obowiązek o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym zostanie wykonany, a także jeśli cel egzekucji nie mógł zostać zrealizowany ze względu na to, że obowiązek stał się bezprzedmiotowy, to w myśl art. 7 par. 3 u.p.e.a. stosowanie środków egzekucyjnych jest niedopuszczalne. Przyczyną niedopuszczalności stosowania środków egzekucyjnych jest niekiedy wykonanie obowiązku i to zarówno przed wszczęciem egzekucji, jak i w jej toku, przy czym w pierwszym przypadku egzekucja w ogóle nie powinna być wszczęta, w drugim natomiast na organie egzekucyjnym spoczywa obowiązek umorzenia, w odpowiednim momencie, prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Należy przy tym dodać, że o ile potwierdzenie wykonania obowiązku na ogół nie nastręcza żadnych trudności, o tyle przesłanka niedopuszczalności stosowania środków egzekucyjnych została określona w u.p.e.a. nieprecyzyjnie. W praktyce przez pojęcie bezprzedmiotowości obowiązku rozumie się sytuację, w której wykonanie obowiązku stało się niemożliwe, np. rzecz, która miała być odebrana w trybie egzekucji, uległa zniszczeniu bądź obowiązek przestał być aktualny. Konsekwencją stosowania zasady niezbędności jest przewidziany w art. 45 par. 1 u.p.e.a. obowiązek odstąpienia przez organ egzekucyjny i egzekutora od czynności egzekucyjnych, jeśli zobowiązany okazał dowody stwierdzające wykonanie, umorzenie, wygaśnięcie lub nieistnienie obowiązku, odroczenie terminu wykonania obowiązku, rozłożenie na raty należności pieniężnych, albo gdy zachodzi błąd co do osoby zobowiązanego. Po odstąpieniu od czynności egzekucyjnych organ egzekucyjny powinien rozważyć potrzebę zawieszenia postępowania egzekucyjnego (np. wtedy, gdy odroczono termin wykonania obowiązku lub rozłożono na raty należność pieniężną) lub jego umorzenia (np. jeśli obowiązek już nie istnieje). Konsekwencją stosowania zasady niezbędności jest także przewidziany w art. 45 par. 2 u.p.e.a. obowiązek odstąpienia przez organ egzekucyjny i egzekutora od egzekucji ze składnika majątkowego zobowiązanego, jeżeli okazał on dowody stwierdzające częściowe wykonanie obowiązku lub umorzenie należności pieniężnej, a wartość zajętego składnika majątkowego znacznie przekracza kwotę ostatecznie dochodzonej należności i zobowiązany posiada inne składniki majątkowe, z których egzekucja może być prowadzona. Stosownie do art. 45 par. 3 u.p.e.a. organ egzekucyjny zawiadamia wierzyciela o odstąpieniu od czynności egzekucyjnych i na jego żądanie wydaje postanowienie w sprawie odstąpienia od czynności egzekucyjnych (na postanowienie to przysługuje zażalenie wierzycielowi niebędącemu jednocześnie organem egzekucyjnym)²².

§ 1. Nie podlegają egzekucji administracyjnej:

1) przedmioty urządzenia domowego, pościel, bielizna i ubranie niezbędne dla zobowiązanego i będących na jego utrzymaniu członków rodziny, a także ubranie niezbędne do pełnienia służby lub wykonywania zawodu;

2) zapasy żywności i opału, niezbędne dla zobowiązanego i będących na jego utrzymaniu członków rodziny na okres 30 dni;

3) jedna krowa lub dwie kozy albo trzy owce, potrzebne do wyżywienia zobowiązanego i będących na jego utrzymaniu członków rodziny, wraz z zapasem paszy i ściółki do najbliższych zbiorów;

4) narzędzia i inne przedmioty niezbędne do pracy zarobkowej wykonywanej osobiście przez zobowiązanego, z wyłączeniem środka transportu, oraz surowce niezbędne do tej pracy na okres 7 dni;

5) przedmioty niezbędne do pełnienia służby przez zobowiązanego lub do wykonywania przez niego zawodu;

6) pieniądze w kwocie 760 zł;

7) wkłady oszczędnościowe złożone w bankach na zasadach i w wysokości określonej przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 128, 559 i 978);

8) oszczędności członka kasy złożone w kasie w wysokości określonej przepisami ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1450, ze zm.);

9) dokumenty osobiste, po jednej obrączce zobowiązanego i jego współmałżonka, wykonanej z metali szlachetnych, ordery i odznaczenia oraz przedmioty niezbędne zobowiązanemu i członkom jego rodziny do nauki lub wykonywania praktyk religijnych, a także przedmioty codziennego użytku, które mogą być sprzedane znacznie poniżej ich wartości, a które dla zobowiązanego mają znaczną wartość użytkową;

10) kwoty otrzymane na pokrycie wydatków służbowych, w tym kosztów podróży i wyjazdów;

11) kwoty otrzymane jako stypendia;

12) (uchylony)

13) rzeczy niezbędne ze względu na ułomność fizyczną zobowiązanego lub członków jego rodziny;

14) kwoty otrzymane z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń majątkowych;

15) środki pochodzące z dotacji przyznanej z budżetu państwa na określone cele i znajdujące się na wyodrębnionym rachunku bankowym prowadzonym dla obsługi bankowej dotacji oraz środki pochodzące z programów finansowanych z udziałem środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, chyba że wierzytelność egzekwowana powstała w związku z realizacją projektu, na który środki te były przeznaczone;

16) rzeczy służące w kościołach i innych domach modlitwy do odprawiania nabożeństwa lub do wykonywania innych praktyk religijnych albo będące obiektami kultu religijnego, choćby były kosztownościami lub dziełami sztuki;

17) (uchylony)

18) sumy przyznane orzeczeniem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, jeżeli egzekwowana wierzytelność przysługuje Skarbowi Państwa.

§ 1a. W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 15, egzekucji nie podlegają również sumy już wypłacone oraz środki trwałe, wartości niematerialne i prawne powstałe w ramach realizacji projektu, na który były przeznaczone środki pochodzące z programów finansowanych z udziałem środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, przez okres jego trwałości wskazany w umowie o dofinansowanie projektu.

§ 2. Za przedmioty niezbędne zobowiązanemu i członkom jego rodziny, w rozumieniu § 1 pkt 1, nie uważa się w szczególności:

1) mebli stylowych i stylizowanych;

2) telewizorów do odbioru programu w kolorze, chyba że zobowiązany wykaże, że od roku produkcji telewizora upłynęło więcej niż 5 lat;

3) stereofonicznych radioodbiorników;

4) urządzeń służących do nagrywania lub odtwarzania obrazu lub dźwięku;

5) komputerów i urządzeń peryferyjnych, chyba że są one niezbędne zobowiązanemu do pracy zarobkowej wykonywanej przez niego osobiście;

6) futer ze skór szlachetnych;

7) dywanów wełnianych i ze skór naturalnych;

8) porcelany, szkła ozdobnego i kryształów;

9) sztućców z metali szlachetnych;

10) dzieł sztuki.

●Artykuł 8 u.p.e.a. formułuje zasadę poszanowania minimum egzystencji (inaczej poszanowania godności zobowiązanego). Z przepisu tego wynika, że wyłączone spod egzekucji są trzy rodzaje składników majątkowych: przedmioty, kwoty pieniędzy oraz wierzytelności i prawa majątkowe. Szeroki zakres wyłączeń służy ochronie zobowiązanego i pozostających na jego utrzymaniu członków rodziny, a podyktowany jest w znacznym stopniu względami humanitarno-społecznymi. Ograniczenia te mają na celu zapewnienie zobowiązanemu i jego rodzinie minimum środków potrzebnych do egzystencji oraz zapewnienie możliwości wykonywania zawodu, nauki, a także pozostawienie zobowiązanemu przedmiotów o szczególnej wartości osobistej. Przyjęte w art. 8 u.p.e.a. wyłączenie rzeczy ruchomych spod egzekucji zależy od ich niezbędności dla zobowiązanego. Za podstawę uznania niezbędności pewnych przedmiotów należy przyjąć aktualne warunki i przeciętny, w skali ogólnej, poziom życia społeczeństwa. Decydujące znaczenie ma w tym względzie dokonana przez organ egzekucyjny obiektywna ocena konkretnych okoliczności, a nie subiektywne odczucie zobowiązanego. Ocena niezbędności pewnych przedmiotów musi być dokonywana indywidualnie w związku z konkretną egzekucją²³. Niektórzy autorzy²⁴ zwracają też uwagę, że przestrzeganie zasady poszanowania minimum egzystencji leży również w interesie administracji publicznej, ponieważ w ten sposób nie będzie ona zobligowana do pomocy materialnej pozostającemu bez środków do życia zobowiązanemu.

●Analiza charakteru wszystkich przedmiotowych wyłączeń spod egzekucji administracyjnej uzasadnia wniosek, że większość z nich może mieć zastosowanie wyłącznie do zobowiązanych będących osobami fizycznymi (nie dotyczą zaś zobowiązanych będących osobami prawnymi lub jednostkami organizacyjnymi nieposiadającymi osobowości prawnej). Wynika to przede wszystkim z faktu, że co do zasady celem tych wyłączeń jest uchronienie zobowiązanego, a także członków jego rodziny przed pozbawieniem ich warunków zapewniających minimum egzystencji, a nie ochrona interesów ekonomicznych zobowiązanego. Ale uwaga, wyłączenie spod egzekucji administracyjnej określonych rzeczy, pieniędzy oraz praw majątkowych następuje z mocy prawa. Innymi słowy, to na organie egzekucyjnym spoczywa obowiązek ustalenia z urzędu, czy określony składnik majątkowy podlega egzekucji. W razie stwierdzenia, że dana rzecz, przedmiot lub prawo majątkowe są objęte wyłączeniem spod egzekucji administracyjnej, organ egzekucyjny nie ma prawa objęcia ich egzekucją. Co prawda u.p.e.a. nie zawsze precyzyjnie określa zakres przedmiotowych wyłączeń, jednak w takich przypadkach organ egzekucyjny powinien dokonać oceny, czy konkretny przedmiot podlega egzekucji, czy też jest z niej zwolniony na podstawie całokształtu okoliczności występujących w danej sprawie. Przykładowo, w przypadku wyłączenia spod egzekucji administracyjnej narzędzi i innych przedmiotów niezbędnych do pracy zarobkowej wykonywanej osobiście przez zobowiązanego (z wyłączeniem środka transportu), surowców niezbędnych do tej pracy na okres 7 dni oraz przedmiotów niezbędnych do pełnienia służby przez zobowiązanego lub do wykonywania przez niego zawodu (art. 8 par. 1 pkt 4 i 5 u.p.e.a.) organ egzekucyjny zobowiązany jest ustalić, jakie w konkretnym przypadku narzędzia i przedmioty są niezbędne dla zobowiązanego do pracy zarobkowej wykonywanej osobiście, jakie surowce są niezbędne dla niego do tej pracy na okres 7 dni oraz jakie przedmioty są niezbędne dla zobowiązanego do pełnienia służby lub wykonywania zawodu. Zgodnie z art. 12 u.p.e.a., w przypadku gdy w wyniku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej administracyjny organ egzekucyjny prowadzi obie egzekucje, art. 8-10 u.p.e.a. stosuje się również do należności podlegających egzekucji sądowej, chyba że określone w przepisach k.p.c. ograniczenia egzekucji są mniejsze²⁴.

●Wyliczenie rzeczy niepodlegających egzekucji zawarte w art. 8-10 u.p.e.a. nie jest wyczerpujące. Dodatkowe wyłączenia spod zajęcia egzekucyjnego dotyczące autorskich praw majątkowych zostały wskazane w art. 96g par. 3 u.p.e.a. Również z mocy przepisów szczególnych inne kategorie rzeczy lub praw majątkowych mogą być wyłączone spod egzekucji, np. muzealia wpisane do inwentarzy muzeów państwowych lub samorządowych nie podlegają egzekucji w sądowym lub administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym (art. 30 u.m.). Nie podlegają zajęciu na podstawie przepisów k.p.c. oraz przepisów u.p.e.a. należności ustalane w drodze decyzji administracyjnej lub wierzytelności wynikające z umów z tytułów płatności określonych w odrębnych przepisach, realizowanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ze środków pochodzących z funduszy Unii Europejskiej oraz krajowych środków publicznych przeznaczonych na ich współfinansowanie (art. 32 u.a.r.m.r.)²⁵.

●Zobowiązany nie może się zrzec wobec organu egzekucyjnego uprawnień wynikających z omawianej zasady. Nie jest dopuszczalna umowna modyfikacja katalogu przedmiotów podlegających wyłączeniu spod egzekucji. Organ egzekucyjny każdorazowo zobowiązany jest uwzględniać wyłączenia zawarte w art. 8 u.p.e.a. z urzędu. Z kolei sam zakres wyłączeń trzeba traktować jako wyjątek od zasady prowadzenia egzekucji z przedmiotów należących do zobowiązanego. Nie należy w odniesieniu do art. 8 stosować wykładni rozszerzającej. Zatem w sytuacji skierowania egzekucji przez organ egzekucyjny do przedmiotów, kwot pieniężnych oraz wierzytelności wskazanych w art. 8-10 u.p.e.a. zobowiązany może zakwestionować zgodność z prawem takiego postępowania organu egzekucyjnego i egzekutora, składając skargę na tę czynność na podstawie art. 54 par. 1 u.p.e.a. Zasada poszanowania minimum egzystencji odgrywa znaczenie przede wszystkim w zakresie egzekucji świadczeń pieniężnych oraz w postępowaniu zabezpieczającym należności pieniężnych. W odniesieniu do egzekucji świadczeń niepieniężnych ma znaczenie wyjątkowo, gdyby stosowanie poszczególnych środków egzekucyjnych miało prowadzić do naruszenia postanowień art. 8-10 u.p.e.a. Jeżeli jako środek egzekucyjny jest stosowane wykonanie zastępcze, należy przykładowo rozważyć, czy ten środek nie spowoduje naruszenia zakazu używania przedmiotów niezbędnych do pełnienia służby przez zobowiązanego - art. 8 par. 1 pkt 5 u.p.e.a.²⁶.

§ 1. Jeżeli zobowiązanym jest rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, egzekucji nie podlegają również:

1) jeden koń wraz z uprzężą, jedna krowa, dwie kozy, jeden tryk i dwie owce, jedna maciora oraz dziesięć sztuk drobiu;

2) jedna jałówka lub cieliczka w przypadku braku krowy;

3) zapasy paszy i ściółki dla inwentarza, o którym mowa w pkt 1 i 2, aż do najbliższych zbiorów;

4) jeden pług, jeden zespół bron, jeden kultywator, jeden kierat, jedna sieczkarnia, jeden wóz, jedne sanie robocze;

5) zboże lub inne ziemiopłody, niezbędne do najbliższych siewów lub najbliższego sadzenia w gospodarstwie rolnym zobowiązanego;

6) zwierzęta gospodarskie w drugiej połowie okresu ciąży i w okresie odchowu potomstwa oraz to potomstwo w okresie: źrebaki do 5 miesięcy, cielęta do 4 miesięcy, jagnięta do 3 miesięcy, prosięta do 2 miesięcy i koźlęta do 5 miesięcy;

7) zakontraktowane zwierzęta rzeźne, jeżeli ich waga nie odpowiada warunkom handlowym albo termin dostawy nie upłynął lub nie upływa w miesiącu przeprowadzenia egzekucji;

8) jeden ciągnik na 25 ha powierzchni gruntów, nie mniej jednak niż jeden ciągnik na gospodarstwo rolne, wraz z urządzeniami towarzyszącymi niezbędnymi do uprawy, pielęgnacji, zbioru i transportu ziemiopłodów;

9) jeden silnik elektryczny;

10) podstawowe maszyny i narzędzia rolnicze w ilości niezbędnej do pracy w gospodarstwie rolnym zobowiązanego;

11) podstawowy sprzęt techniczny niezbędny do zakończenia cyklu danej technologii produkcji w gospodarstwie specjalistycznym zobowiązanego;

12) zapasy paliwa i części zamienne niezbędne do normalnej pracy ciągnika i maszyn rolniczych na okres do zakończenia cyklu produkcyjnego;

13) nawozy oraz środki ochrony roślin w ilości niezbędnej na dany rok gospodarczy dla gospodarstwa rolnego zobowiązanego;

14) stado użytkowe kur niosek w okresie pierwszych 6 miesięcy nośności;

15) stado podstawowe zwierząt futerkowych oraz zwierzęta futerkowe, co do których hodowca zawarł umowę kontraktacyjną na dostawę skór z tych zwierząt;

16) zapasy paszy i ściółki dla inwentarza, o którym mowa w pkt 6, 7, 14 i 15, aż do najbliższych zbiorów;

17) zapasy opału na okres 6 miesięcy;

18) zaliczki kontraktacyjne.

§ 2. Egzekucji nie podlega ponadto nadwyżka inwentarza żywego ponad ilości określone w § 1, jeżeli naczelnik urzędu skarbowego, po uzgodnieniu z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), uzna ją za niezbędną do prowadzenia tego gospodarstwa rolnego, a dłużnik zobowiąże się do spłacenia egzekwowanej należności w terminie lub w ratach określonych przez wierzyciela. W przypadku niedotrzymania przez zobowiązanego warunków spłaty należności podjęte zostaną dalsze czynności egzekucyjne.

§ 3. W przypadku, o którym mowa w § 2, egzekucji nie podlega także taka ilość paszy, jaka jest niezbędna do utrzymania inwentarza żywego objętego wyłączeniem.

§ 4. Wyłącza się spod egzekucji zajęte zwierzęta gospodarskie, wpisane do ksiąg zwierząt zarodowych albo uznane za rozpłodniki odpowiednie do dalszej hodowli, jeżeli nie mogą być sprzedane osobie, która wykaże, że posiada gospodarstwo rolne, w którym istnieją warunki do dalszej hodowli.

§ 5. Wierzytelność pieniężna, przypadająca rolnikowi z tytułu umowy kontraktacji, może być zajęta egzekucyjnie do wysokości 25 proc. należności za dostarczony towar bez uwzględnienia ewentualnych potrąconych pożyczek i zaliczek kontraktacyjnych.

§ 6. Przepis § 5 stosuje się odpowiednio do świadczeń w naturze przypadających rolnikowi z tytułu umowy kontraktacyjnej.

●Definicję gospodarstwa rolnego zawiera art. 55³ k.c., zgodnie z którym za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

●Przy ustaleniu pojęcia "prowadzenie gospodarstwa rolnego" pomocna może być treść art. 6 ust. 2 u.k.u.r. Zgodnie z tym przepisem uważa się, że osoba fizyczna:

1) osobiście prowadzi gospodarstwo rolne, jeżeli:

a) pracuje w tym gospodarstwie,

b) podejmuje wszelkie decyzje dotyczące prowadzenia działalności rolniczej w tym gospodarstwie;

2) posiada kwalifikacje rolnicze, jeżeli uzyskała:

a) wykształcenie rolnicze zasadnicze zawodowe, średnie lub wyższe, lub

b) tytuł kwalifikacyjny lub tytuł zawodowy, lub tytuł zawodowy mistrza w zawodzie przydatnym do prowadzenia działalności rolniczej i posiada co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie, lub

c) wykształcenie wyższe inne niż rolnicze i posiada co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie albo wykształcenie wyższe inne niż rolnicze i ukończone studia podyplomowe w zakresie związanym z rolnictwem, albo wykształcenie średnie inne niż rolnicze i posiada co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie, lub

d) wykształcenie podstawowe, gimnazjalne lub zasadnicze zawodowe inne niż rolnicze i posiada co najmniej 5-letni staż pracy w rolnictwie.

●Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z 5 marca 2014 r. (sygn. akt I SA/Bd 96/14, Legalis nr 952756) stwierdził, że okoliczność, iż na danym rachunku znajdują się środki, które nie podlegają egzekucji administracyjnej, nie oznacza, iż środek egzekucyjny w postaci zajęcia rachunku bankowego w ogóle jest niedopuszczalny. Jeżeli natomiast na rachunku znajdują się środki, które nie podlegają egzekucji, np. wkłady oszczędnościowe (art. 8 par. 1 pkt 7 u.p.e.a.) czy środki unijne (art. 8 par. 1 pkt 15 u.p.e.a.), to oznacza, że egzekucja z tych środków jest wyłączona, bank nie może ich przekazywać w ramach zajęcia, jednak sam rachunek może być zajęty. Zauważyć należy, że oprócz wkładów oszczędnościowych na danym rachunku mogą się znajdować także inne środki pieniężne, co do których nie ma wyłączenia spod egzekucji.

●A. Skoczylas wskazuje, że zakres wyłączeń dotyczący rolników prowadzących gospodarstwa rolne jest niezwykle szeroki. W art. 8a u.p.e.a. wyłączeniu spod egzekucji administracyjnej podlegają bowiem często przedmioty o znacznej wartości materialnej, np. jeden ciągnik na 25 ha powierzchni gruntów (nie mniej jednak niż jeden ciągnik na gospodarstwo rolne wraz z urządzeniami towarzyszącymi). Zdaniem autora tego typu uprzywilejowanie tylko pewnej grupy obywateli (zwłaszcza w kontekście braku zbliżonych regulacji dotyczących np. przedsiębiorców) jest niezgodne z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa. Odmiennie regulację tę ocenia D.R. Kijowski. Autor ten zauważa, że w art. 8a u.p.e.a. chodzi nie tylko o minimum egzystencji zobowiązanego, ale równocześnie o szczególną ochronę prawną udzielaną przez państwo rodzinnym gospodarstwom rolnym w ramach konstytucyjnej reguły, iż są one podstawą ustroju rolnego RP (art. 23 konstytucji), i o zapewnienie trwałości działalności produkcyjnej tych gospodarstw. W ocenie D.R. Kijowskiego świadczy o tym treść znacznej części wyłączeń nastawionych na to, aby na skutek objęcia egzekucją gospodarstwo rolne prowadzone przez rolnika nie stało się niezdolne do jej kontynuowania (ustawodawca nie limituje skali zapasów zboża i innych ziemiopłodów niezbędnych do najbliższych siewów lub zasadzenia, paliwa i części niezbędnych do maszyn rolniczych na okres do zakończenia cyklu produkcyjnego, nawozów na dany rok gospodarczy). Również z brzmienia art. 8a par. 4 u.p.e.a. przewidującego wyłączenie spod egzekucji zwierząt gospodarskich wpisanych do ksiąg zwierząt zarodowych albo uznanych za rozpłodniki odpowiednie do dalszej hodowli, "jeżeli nie mogą być sprzedane osobie, która wykaże, że posiada gospodarstwo rolne, w którym istnieją warunki do dalszej hodowli", wynika - zdaniem tego autora - iż ustawodawca wziął pod uwagę nie tylko indywidualny interes rolnika, ale interes gospodarki narodowej, czyli interes publiczny.

§ 1. Wynagrodzenie ze stosunku pracy podlega egzekucji w zakresie określonym w przepisach Kodeksu pracy.

§ 1¹. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do zasiłków dla bezrobotnych, dodatków aktywizacyjnych, stypendiów oraz dodatków szkoleniowych, wypłacanych na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

§ 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do należności członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i członków ich rodzin z tytułu pracy w spółdzielni oraz wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania.

§ 3. Przepisu § 1 nie stosuje się do wierzytelności członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych z tytułu udziału w dochodach spółdzielni przypadających im od wniesionych do spółdzielni wkładów.

§ 4. Dochody wymienione w § 1 i 2 oblicza się wraz ze wszystkimi dodatkami i wartością świadczeń w naturze, lecz po potrąceniu podatków należnych od tych dochodów.

●Pojęcie "wynagrodzenie" zostało użyte w art. 9 par. 1 u.p.e.a. w znaczeniu przyjętym w k.p., a nie w znaczeniu określonym w art. 1a pkt 17 u.p.e.a.²⁷. Przepisy k.p. nie zawierają jednak definicji wynagrodzenia za pracę. Doktryna, charakteryzując to pojęcie, wskazuje, że jest ono świadczeniem obowiązkowym pracodawcy o charakterze majątkowym i okresowym, należnym z tytułu faktycznego wykonywania pracy oraz wyjątkowo również za czas niewykonywania pracy, przypisanym wyłącznie do stosunku pracy²⁸.

●Wysokość dopuszczalnych potrąceń z wynagrodzenia za pracę została określona dwustopniowo. Po pierwsze art. 87 k.p. pomniejszył kwotę podlegającą potrąceniu o składki na ubezpieczenia społeczne, zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz kwoty wypłacone w poprzednim terminie płatności za okres nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Od tak obliczonego wynagrodzenia za pracę potrąceniu podlegają:

1) sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych (art. 87 par. 1 pkt 1 k.p.) - do wysokości 3/5 wynagrodzenia (art. 87 par. 4 k.p.), przy czym nagroda z zakładowego funduszu nagród, dodatkowe wynagrodzenie roczne oraz należności przysługujące pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej podlegają egzekucji na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do pełnej wysokości (art. 87 par. 5 k.p.);

2) sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne (art. 87 par. 1 pkt 2 k.p.) - do wysokości połowy wynagrodzenia (art. 87 par. 4 k.p.);

3) zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi (art. 87 par. 1 pkt 3 k.p.) - do wysokości połowy wynagrodzenia (art. 87 par. 4 k.p.);

4) kary pieniężne przewidziane w art. 108 k.p. (za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy) - do wysokości jednodniowego wynagrodzenia pracownika, nie więcej jednak niż dziesiąta część wynagrodzenia przypadającego pracownikowi do wypłaty, po dokonaniu potrąceń, o których mowa w art. 87 par. 1 pkt 1-3 k.p. (art. 108 par. 3 k.p.).

Zgodnie z art. 87 par. 2 k.p. potrąceń z wynagrodzenia za pracę dokonuje się w podanej wyżej kolejności, tzn. najpierw z tytułu świadczeń alimentacyjnych, następnie należności innych niż świadczenia alimentacyjne, zaliczek pieniężnych oraz kar pieniężnych. Natomiast art. 88 k.p. przewiduje możliwość dokonywania przez pracodawcę potrąceń na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych bez postępowania egzekucyjnego.

Drugie ograniczenie dokonywania potrąceń zostało przewidziane przez ustawodawcę w art. 87¹ k.p. Wolna od potrąceń jest:

1) kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych - przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne (art. 87¹ par. 1 pkt 1 k.p.);

2) 75 proc. minimalnego wynagrodzenia - przy potrącaniu zaliczek pieniężnych udzielonych pracownikowi (art. 87¹ par. 1 pkt 2 k.p.);

3) 90 proc. minimalnego wynagrodzenia - przy potrącaniu kar pieniężnych przewidzianych w art. 108 k.p. (art. 87¹ par. 1 pkt 3 k.p.).

Zgodnie z art. 87¹ par. 2 k.p., jeżeli pracownik jest zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, powyższe kwoty ulegają zmniejszeniu proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy²⁹. [przykład 3]

●Zgodnie z art. 9 par. 4 u.p.e.a. wynagrodzenie za pracę obliczane jest ze wszystkimi dodatkami oraz wartością świadczeń w naturze, lecz po potrąceniu podatków należnych od tych dochodów. Niestałe składniki wynagrodzenia za pracę w myśl art. 87 par. 8 k.p. doliczane są do stałego miesięcznego wynagrodzenia pracownika i w ten sposób od tak ustalonej kwoty dokonywane jest potrącenie z wynagrodzenia za pracę. Jeżeli natomiast niestałe składniki wynagrodzenia byłyby wypłacone pracownikowi w innym terminie aniżeli wynagrodzenie zasadnicze, wówczas od dodatkowych składników wynagrodzenia powinna zostać odjęta kwota potrącenia przy uwzględnieniu ogólnej wysokości wynagrodzenia, która przypadła pracownikowi w danym miesiącu. Zaległe wynagrodzenie za pracę podlega takim samym zasadom dokonywania potrąceń³⁰.

§ 1. Świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym podlegają egzekucji w zakresie określonym w tych przepisach.

§ 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do emerytur i rent otrzymywanych z zagranicy, po przeliczeniu ich przez dłużnika zajętej wierzytelności na złote według kursu banku z dnia wpłacenia do organu egzekucyjnego zajętych kwot.

§ 3. Do egzekucji z rent przysługujących z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej i z rent zasądzonych przez sąd lub ustalonych umową za utratę zdolności do pracy albo za śmierć żywiciela lub wypłacanych z dobrowolnego ubezpieczenia rentowego oraz do egzekucji ze świadczeń pieniężnych, przysługujących z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, stosuje się przepisy o egzekucji ze świadczeń przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

§ 4. Nie podlegają egzekucji świadczenia alimentacyjne, świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, świadczenia rodzinne, dodatki rodzinne, pielęgnacyjne, porodowe, dla sierot zupełnych, zasiłki dla opiekunów, świadczenia z pomocy społecznej, świadczenie wychowawcze oraz jednorazowe świadczenie, o którym mowa w art. 10 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem" (Dz.U. poz. 1860).

§ 5. Nie podlegają egzekucji świadczenia, dodatki i inne kwoty, o których mowa w art. 31 ust. 1, art. 80 ust. 1 i 1a, art. 81, art. 83 ust. 1 i 4, art. 84 pkt 2 i 3 i art. 140 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2015 r. poz. 332, 1045, 1199 i 1830 oraz z 2016 r. poz. 195), oraz środki finansowe na utrzymanie lokalu mieszkalnego w budynku wielorodzinnym lub domu jednorodzinnego, o których mowa w art. 83 ust. 2 i art. 84 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w części przysługującej na umieszczone w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka dzieci i osoby, które osiągnęły pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej.

●Artykuł 10 u.k.p.e., podobnie jak poprzedni, w sprawach egzekucji świadczeń pieniężnych przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym odsyła do przepisów odrębnych. Sprawy te zostały uregulowane przede wszystkim w art. 139-141 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 140 ust. 1 u.e.r.f.u.s. świadczenia pieniężne określone w niej podlegają potrąceniu na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do wysokości 60 proc., na zaspokojenie należności związanych z odpłatnością za pobyt w domach pomocy społecznej, za pobyt w zakładach opiekuńczo-leczniczych, za pobyt w zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych do wysokości 50 proc., z kolei pozostałe egzekwowane należności podlegają zaspokojeniu do wysokości 25 proc. świadczenia. Natomiast art. 141 ust. 1 u.e.r.f.u.s. stanowi, że emerytury i renty pozostają wolne od potrąceń w części odpowiadającej 50 proc. najniższej emerytury lub renty przy potrącaniu należności, o których stanowi art. 139 ust. 1 pkt 3, 4 i 5 u.e.r.f.u.s., 60 proc. najniższej emerytury lub renty po potrąceniu należności z art. 139 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz 6-9, bądź 20 proc. najniższej emerytury lub renty po potrąceniu należności z art. 139 ust. 1 pkt 10. Zgodnie z art. 141 ust. 2 u.e.r.f.u.s. kwoty emerytur i rent przyznanych z uwzględnieniem okresów ubezpieczenia za granicą, wolne od potrąceń i egzekucji, ustala się proporcjonalnie do wypłacanego świadczenia. Zgodnie z art. 141 ust. 3 u.e.r.f.u.s. kwoty wolne od potrąceń i egzekucji ustala się dla emerytur i rent wraz ze wszystkimi wzrostami, zwiększeniami, dodatkami oraz innymi świadczeniami wypłacanymi wraz z emeryturą lub rentą na podstawie odrębnych przepisów, z wyłączeniem świadczeń rodzinnych oraz dodatku dla sierot zupełnych i dodatku pielęgnacyjnego. Z kolei ust. 4 przywołanego przepisu stanowi, że w razie zbiegu uprawnień do dwóch lub więcej świadczeń pieniężnych, kwotę wolną od egzekucji i potrąceń ustala się od jednego - wyższego świadczenia³¹.

●Zgodnie z art. 10 par. 2 u.p.e.a. wskazane powyżej zasady wyznaczające zakres podlegania egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych określonych przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym mają odpowiednie zastosowanie do emerytur i rent otrzymywanych z zagranicy. Kwoty wolne od egzekucji oblicza się w tych przypadkach po przeliczeniu ich przez dłużnika zajętej wierzytelności na złote według kursu banku z dnia wpłacenia zajętych kwot do organu egzekucyjnego. Ponieważ ustawodawca nie sprecyzował, o jaki bank chodzi, należy przyjąć, że mowa jest o banku, za pośrednictwem którego następuje realizacja zagranicznej emerytury lub renty. Jeżeli świadczenia te realizowane są poza systemem bankowym, należy przyjąć, że komentowany przepis wymaga posłużenia się oficjalnym kursem NBP³².

●Egzekucji nie podlegają świadczenia alimentacyjne, zasiłki i dodatki określone w art. 10 par. 4 i 5 u.p.e.a. Na podstawie art. 3 ustawy z 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 40, poz. 229), który wszedł w życie 31 marca 2010 r., do zakresu świadczeń niepodlegających egzekucji dodane zostały świadczenia z pomocy społecznej. Rodzaje tych świadczeń zostały wymienione w art. 36 u.p.s. Natomiast obowiązek alimentacyjny został uregulowany w dziale III k.r.o. Zgodnie z art. 128 k.r.o. polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo³³.

●Jak stwierdził NSA w wyroku z 14 maja 2008 r. (sygn. akt I OSK 1195/07, Legalis nr 141055), obowiązek dostarczania w ramach obowiązku alimentacyjnego środków utrzymania i wychowania przez rodziców na rzecz dziecka nie obejmuje świadczeń zwyczajowo przyjętych i życiowo celowych, ale niesłużących zaspokajaniu bieżących usprawiedliwionych potrzeb usprawnionego. Stosunek alimentacyjny jako rodzaj stosunku cywilnoprawnego powoduje, że jeden podmiot ma prawo domagać się dostarczenia środków utrzymania, natomiast drugi z podmiotów zobowiązany jest żądanie to zaspokoić.

●Od 1 stycznia 2017 r. egzekucji nie podlega jednorazowe świadczenie, które jest przewidziane w art. 10 u.w.k.c. Przysługuje ono z tytułu urodzenia się żywego dziecka posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 u.w.k.c. Wydaje je lekarz ubezpieczenia zdrowotnego w rozumieniu ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych³⁴, posiadający specjalizację II stopnia lub tytuł specjalisty w dziedzinie: położnictwa i ginekologii, perinatologii lub neonatologii. Dokument ten poświadcza ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Świadczenie wynosi 4 tys. zł.

●Zdaniem WSA w Gliwicach wyrażonym w wyroku z 28 kwietnia 2015 r. (sygn. akt I SA/Gl 698/14, Legalis nr 1260961) nie można uznać, że świadczenia, o których mowa w art. 10 par. 4 u.p.e.a., tracą swój charakter bądź podlegają egzekucji z uwagi na miejsce ich gromadzenia lub przekazywania albo odbioru przez osobę do nich uprawnioną. [przykład 4]

●Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 15 października 2003 r. (sygn. akt III SA 1388/03, Legalis nr 63452) zauważył, że art. 8-10 u.p.e.a. wymieniają enumeratywnie składniki majątkowe, które nie podlegają egzekucji administracyjnej. Wśród tych składników ustawodawca nie wymienia zasiłku przedemerytalnego. Zasiłek ten jako świadczenie powtarzające się, którego celem jest zapewnienie utrzymania, podlega egzekucji administracyjnej z ograniczeniami przewidzianymi dla wynagrodzeń pracowniczych

W przypadku gdy w wyniku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej administracyjny organ egzekucyjny prowadzi obie egzekucje, przepisy art. 8-10 stosuje się również do należności podlegających egzekucji sądowej, chyba że określone w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego ograniczenia egzekucji są mniejsze.

●Przepis ustanowiono, aby rozwiązać problem wynikający z obowiązywania różnych zasad zwalniania spod egzekucji sądowej oraz spod egzekucji administracyjnej. Jeżeli nastąpi zbieg takich egzekucji w stosunku do majątku tej samej osoby, sąd może wyznaczyć do dalszego prowadzenia obu egzekucji jeden organ. Może to być również organ administracyjny. Wówczas do każdej dochodzonej należności mają zastosowanie przepisy u.p.e.a., w tym także przepisy o zwolnieniu spod egzekucji określone w art. 8-10 u.p.e.a. Jednak wówczas, gdy z przepisów regulujących egzekucję sądową wynika, że pozwalają one objąć postępowaniem egzekucyjnym jakiś składnik majątku w większym stopniu niż przepisy u.p.e.a., do egzekucji należności podlegającej przepisom k.p.c. stosować należy zwolnienia określone dla egzekucji sądowej. Chodzi tu o art. 829-837 k.p.c. Porównanie obu regulacji dostarcza wniosków, że w każdej z nich zdarzają się takie wyłączenia, jakich nie ma w drugiej. W odróżnieniu od przepisów u.p.e.a. regulacja k.p.c. posługuje się upoważnieniami do określenia szczegółów wyłączeń w drodze aktów wykonawczych (art. 830 i 831 par. 1 pkt 5 k.p.c.). Zasadniczo jednak skala i rodzaje wyłączeń są bardzo do siebie podobne³⁵.

●Artykuł 12 u.p.e.a. ma odpowiednik w art. 838 k.p.c., zgodnie z którym gdy w wypadku zbiegu egzekucji sądowej i egzekucji administracyjnej organ egzekucyjny sądowy prowadzi obie egzekucje, przepisy kodeksu w przedmiocie ograniczenia egzekucji stosuje się również do należności podlegających egzekucji administracyjnej, chyba że określone w przepisach ustawy o egzekucji administracyjnej ograniczenia egzekucyjne są mniejsze. W literaturze wskazuje się, że ograniczenia egzekucji przewidziane w k.p.c. oraz w u.p.e.a. jednak są podobne, co sprawia, iż art. 838 k.p.c. ma w praktyce małe zastosowanie³⁶.

Składniki niepodlegające egzekucji

●Porównanie u.p.e.a. oraz przepisów k.p.c. dotyczących zakresu składników majątku zobowiązanego niepodlegających egzekucji prowadzi do stwierdzenia, że spod egzekucji administracyjnej nie są zwolnione następujące składniki majątku zobowiązanego zwolnione spod egzekucji sądowej:

1) należności wypłacone w związku ze śmiercią z tytułu zapomogi lub jednorazowego zaopatrzenia pod jakąkolwiek nazwą albo z tytułu ubezpieczenia na pokrycie kosztów pogrzebu; należności te podlegają egzekucji sądowej tylko na zaspokojenie tych kosztów (art. 832 k.p.c.);

2) uposażenia posłów i senatorów (por. art. 833 par. 2 k.p.c.).

Natomiast spod egzekucji sądowej nie są zwolnione:

1) obrączki zobowiązanego i jego współmałżonka (por. art. 8 par. 1 pkt 9 u.p.e.a. i art. 829 pkt 6 k.p.c.);

2) środki pochodzące z dotacji przyznanej z budżetu państwa na określone cele i znajdujące się na wyodrębnionym rachunku bankowym prowadzonym dla obsługi bankowej dotacji;

3) rzeczy służące w kościołach i innych domach modlitwy do odprawiania nabożeństwa lub do wykonywania innych praktyk religijnych albo będące obiektami kultu religijnego, choćby były kosztownościami lub dziełami sztuki; rzeczy takie mogą być jednak w poszczególnych przypadkach uznawane za przedmioty służące do wykonywania praktyk religijnych w rozumieniu art. 829 pkt 6 k.p.c. i na tej podstawie nie mogą podlegać egzekucji;

4) kwoty otrzymane z tytułu zasiłku stałego, renty socjalnej, gwarantowanego zasiłku okresowego, pomocy pieniężnej dla rodzin zastępczych oraz pomocy dla uczących się i studiujących wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych i rodzin zastępczych; kwoty takie mogą być jednak w poszczególnych przypadkach uznane za sumy przyznane przez Skarb Państwa na specjalne cele i nie mogą podlegać egzekucji na podstawie art. 831 par. 1 pkt 2 k.p.c.;

5) rzeczy niezbędne ze względu na ułomność fizyczną zobowiązanego lub członków jego rodziny³⁷.

Określenie kwot

●W odmienny sposób określono w u.p.e.a. oraz w k.p.c. wysokość kwoty niepodlegającej egzekucji. Zgodnie z art. 8 par. 1 pkt 6 u.p.e.a. jest to 760 zł. Według zaś art. 829 pkt 5 k.p.c. nie podlegają egzekucji u dłużnika pobierającego periodyczną stałą płacę - pieniądze w kwocie, która odpowiada niepodlegającej egzekucji części płacy za czas do najbliższego terminu wypłaty, a u dłużnika nieotrzymującego stałej płacy - pieniądze niezbędne dla niego i jego rodziny na utrzymanie przez dwa tygodnie.

Przepisy u.p.e.a. zwalniają spod egzekucji jedynie kwoty otrzymane na pokrycie wydatków służbowych, w tym kosztów podróży i wyjazdów (art. 8 par. 1 pkt 10 u.p.e.a.), a przepisy k.p.c. także świadczenia w naturze wyasygnowane na pokrycie wydatków lub wyjazdów w sprawach służbowych (art. 831 par. 1 pkt 1 k.p.c.) oraz sumy i świadczenia w naturze już wypłacone lub wydane (art. 831 par. 2 k.p.c.).

Kwoty otrzymane jako stypendia nie podlegają egzekucji administracyjnej niezależnie od tego, przez kogo zostały przyznane i z jakiego tytułu (art. 8 par. 1 pkt 11 u.p.e.a.). Spod egzekucji sądowej są zwolnione sumy przyznane przez Skarb Państwa na specjalne cele (np. stypendia, wsparcia), chyba że wierzytelność egzekwowana powstała w związku z urzeczywistnieniem tych celów albo z tytułu obowiązku alimentacyjnego (art. 831 par. 1 pkt 2 k.p.c.). Ich zwolnienie spod egzekucji trwa również po ich wypłaceniu (art. 831 par. 2 k.p.c.).

Artykuł 8 par. 1 pkt 14 u.p.e.a. zwalnia spod egzekucji administracyjnej kwoty otrzymane z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń majątkowych, a z mocy art. 831 par. 1 pkt 5 k.p.c. nie podlegają egzekucji świadczenia z ubezpieczeń osobowych oraz odszkodowania z ubezpieczeń majątkowych, w granicach określonych w drodze rozporządzenia przez ministra finansów. Zwolnienie to nie dotyczy egzekucji mającej na celu zaspokojenie roszczeń z tytułu alimentów.

Emerytura i renta

●Do emerytur i rent otrzymywanych z zagranicy stosuje się odpowiednio ograniczenia egzekucji administracyjnej z emerytur i rent, po przeliczeniu otrzymywanych świadczeń przez dłużnika zajętej wierzytelności na złote według kursu banku z dnia wpłacenia do organu egzekucyjnego zajętych kwot. Ograniczenia egzekucji z tych świadczeń w ramach egzekucji sądowej nie są natomiast określone wprost w k.p.c. Mimo to należy przyjąć, że nie jest dopuszczalne prowadzenie egzekucji z tych świadczeń bez ograniczeń. Zatem emerytury i renty wypłacane przez polskie organy rentowe w imieniu zagranicznych instytucji rentowych podlegają egzekucji na takich samych zasadach, jak emerytury i renty przyznane przez polskie organy rentowe. Emerytury i renty przekazywane zobowiązanemu bezpośrednio przez zagraniczne instytucje rentowe są natomiast świadczeniami powtarzającymi się, których celem jest zapewnienie utrzymania (zob. art. 833 par. 2 k.p.c.).

Zróżnicowane są także unormowania dotyczące egzekucji z należności członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i członków ich rodzin z tytułu pracy w spółdzielni oraz wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania. Dochody te w przypadku egzekucji administracyjnej są obliczane wraz ze wszystkimi dodatkami i wartością świadczeń w naturze, lecz po potrąceniu zaliczki na podatek dochodowy oraz składek na ubezpieczenie społeczne. Natomiast w egzekucji sądowej obok podatków potrąca się również opłaty należne z mocy ustawy (art. 834 k.p.c.), co jest rozwiązaniem korzystniejszym dla zobowiązanego³⁸.

Rolnik zobowiązanym

●Zróżnicowany na gruncie obu postępowań egzekucyjnych pozostaje również zbiór przedmiotów wyłączonych spod egzekucji, gdy zobowiązanym bądź dłużnikiem pozostaje rolnik prowadzący gospodarstwo rolne. Katalog ten dla egzekucji administracyjnej został określony w art. 8a u.p.e.a. Jeśli zaś chodzi o egzekucję sadową został on zamieszczony w r.o.p.n.r. W ramach egzekucji administracyjnej egzekucji nie podlegają, zgodnie z art. 8a par. 1 pkt 1 u.p.e.a., jeden koń wraz z uprzężą, jednak krowa, dwie kozy, jeden tryk i dwie owce, jedna maciora oraz 10 sztuk drobiu. W egzekucji sądowej spośród przedstawionego wyliczenia zwierząt z egzekucji nie zostały wyłączone dwie kozy i dwie owce, natomiast wyłączeniu podlega, zgodnie z par. 1 pkt 3 r.o.p.n.r. 20, a nie 10 sztuk drobiu. Z kolei zgodnie z par. 1 pkt 1 r.o.p.n.r., w razie braku konia wyłączeniu podlega jeden źrebak lub inne zwierzę pociągowe wraz z uprzężą.

Egzekucji administracyjnej nie podlegają zgodnie z art. 8a par. 1 pkt 4 u.p.e.a. jeden pług, jeden zespół bron, jeden kultywator, jeden kierat, jedna sieczkarnia, jeden wóz, jedne sanie robocze. Ponadto zgodnie z art. 8a par. 1 pkt 9 u.p.e.a. egzekucji administracyjnej nie podlega jeden silnik elektryczny. Przedmioty te nie zostały zwolnione spod egzekucji sądowej. Odmiennie w obu regulacjach prawnych została również określona liczba ciągników wyłączonych spod egzekucji. Na obszarze egzekucji administracyjnej została ona w art. 8a par. 1 pkt 8 u.p.e.a. określona proporcjonalnie do powierzchni gospodarstwa rolnego, w myśl zasady jednego ciągnika na 25 ha powierzchni gruntów, nie mniej jednak niż jeden ciągnik na gospodarstwo rolne. Tymczasem w par. 1 pkt 8 r.o.p.n.r. mowa jest tylko o ciągniku w liczbie pojedynczej.

Oba analizowane akty prawne przewidują możliwość zwolnienia spod egzekucji nadwyżki inwentarza żywego ponad określone ilości, jeżeli kierownik urzędu rejonowego właściwego ze względu na miejsce położenia gospodarstwa rolnego dłużnika (zobowiązanego), po zasięgnięciu opinii wójta (burmistrza lub prezydenta miasta), uzna ją za niezbędną do prowadzenia tego gospodarstwa. W takim przypadku egzekucji nie podlegają także zapasy paszy i ściółki niezbędne dla tego inwentarza do najbliższych zbiorów. Dodatkowym wymogiem wyrażonym w art. 8a par. 2 u.p.e.a. jest zobowiązanie się przez dłużnika do spłacenia egzekwowanej należności w terminie lub w ratach określonych przez wierzyciela. W razie niedotrzymania przez zobowiązanego warunków spłaty należności podjęte zostaną dalsze czynności egzekucyjne.

W obu postępowaniach egzekucyjnych wyłączeniu spod egzekucji podlegają zaliczki kontraktacyjne. Jednak zgodnie z art. 8a par. 5 u.p.e.a. wierzytelność pieniężna przypadająca rolnikowi z tytułu umowy kontraktacji może być zajęta egzekucyjnie do wysokości 25 proc. należności za dostarczony towar, bez uwzględnienia ewentualnych potrąconych pożyczek i zaliczek kontraktacyjnych. Zasadę tę stosuje się zgodnie z art. 8a par. 6 u.p.e.a. odpowiednio do świadczeń w naturze przypadających rolnikowi z tytułu umowy kontraktacyjnej. Z kolei zgodnie z par. 5 r.o.p.n.r. przepisów rozporządzenia nie stosuje się w razie równoczesnego skierowania egzekucji do wszystkich nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego prowadzonego przez dłużnika. Egzekucja administracyjna może zostać skierowana do wszystkich nieruchomości zobowiązanego. W takiej sytuacji zobowiązany, powołując się na bezwzględnie obowiązujący art. 8a u.p.e.a., nie będzie miał i tak możliwości dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz zapewnienia godziwych warunków dla przechowywania zwierząt gospodarskich³⁹.

Jeżeli przedmiotowy zakres egzekucji administracyjnej pozostającej w zbiegu z egzekucją sądową obejmuje rzeczy lub prawa majątkowe wyłączone tylko spod egzekucji sądowej, to zajęcie tych rzeczy lub praw dokonane w egzekucji administracyjnej jest nadal skuteczne. Komornik prowadzący łącznie egzekucje pozostające w zbiegu może dokonać zajęcia rzeczy lub prawa majątkowego, które nie podlegają egzekucji sądowej, na zaspokojenie należności administracyjnej. Suma uzyskana ze sprzedaży takich składników majątkowych może być przeznaczona wyłącznie na pokrycie należności podlegających egzekucji administracyjnej⁴⁰.

Plan podziału

●Zaspokojenia się z przedmiotów, które według egzekucji administracyjnej podlegają egzekucji, a według k.p.c. nie podlegają, można dokonać tylko na zaspokojenie roszczeń egzekwowanych w trybie administracyjnym. Oznacza to, że po zakończeniu egzekucji komornik jest zobowiązany sporządzić dwa plany podziału sumy uzyskanej w egzekucji. Jeden, obejmujący wszystkie wierzytelności, w którym należy przedstawić do podziału kwoty uzyskane w egzekucji z zastosowaniem ograniczeń wynikających z k.p.c., oraz drugi - tylko dla roszczeń dochodzonych przed zbiegiem w postępowaniu administracyjnym; w ramach tego drugiego podziału dzielona będzie suma uzyskana z różnicy pomiędzy ograniczeniami zawartymi w k.p.c., a mniej korzystnymi w egzekucji administracyjnej⁴¹.

RAMKA 1

Wezwanie do złożenia oświadczenia

W treści wezwania zobowiązanego do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu wskazuje się:

● podstawę prawną wezwania;

● nazwę wierzyciela i adres jego siedziby lub jego jednostki organizacyjnej;

● datę wystawienia wezwania;

● nazwę albo imię i nazwisko zobowiązanego, do którego jest kierowane, adres jego siedziby albo miejsca zamieszkania oraz inne dane identyfikacyjne, o ile są znane wierzycielowi;

● wysokość i rodzaj należności pieniężnej, okres, którego należność dotyczy, wysokość odsetek z tytułu niezapłacenia w terminie należności pieniężnej naliczonych na dzień wystawienia wezwania, o ile są wymagane - w zakresie których wierzyciel zamierza odstąpić od czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych na podstawie art. 6 par. 1c u.p.e.a.;

● wezwanie do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu;

● termin do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku lub źródłach dochodu;

● imię i nazwisko, stanowisko służbowe oraz podpis osoby działającej z upoważnienia wierzyciela.

RAMKA 2

Treść oświadczenia

W oświadczeniu o posiadanym majątku lub źródłach dochodu wskazuje się:

● datę oświadczenia;

● nazwę albo imię i nazwisko zobowiązanego, adres jego siedziby albo miejsca zamieszkania oraz numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) lub numer identyfikacji podatkowej (NIP), jeżeli zobowiązany taki numer posiada;

● informację o posiadanych:

a) nieruchomościach, zawierającą miejsce położenia nieruchomości, w tym również mającej miejsce położenia na terytorium państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, powierzchnię, stan prawny, obciążenia tej nieruchomości, numer księgi wieczystej lub numer zbioru dokumentów, oznaczenie sądu właściwego do prowadzenia księgi wieczystej lub sądu, w którym znajduje się zbiór dokumentów, rodzaj współwłasności, wysokość udziału oraz dane współwłaścicieli, jeżeli występują;

b) rzeczach ruchomych, jeżeli przybliżona wartość rzeczy ruchomej wynosi ponad 1000 zł, zawierającą rodzaj i inne dane identyfikacyjne rzeczy ruchomej, obciążenia tej rzeczy ruchomej, miejsce, w którym się znajduje, w tym również na terytorium państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, oznaczenie podmiotu, w którego władaniu się znajduje (nazwy albo imienia i nazwiska oraz adresu siedziby albo miejsca zamieszkania, w tym również na terytorium państwa członkowskiego lub państwa trzeciego), rodzaj współwłasności, wysokość udziału oraz dane współwłaścicieli, jeżeli występują;

c) prawach majątkowych, w tym wierzytelnościach pieniężnych, zawierającą oznaczenie prawa majątkowego, obciążenia tego prawa, wskazanie podmiotu będącego dłużnikiem zobowiązanego (nazwy albo imienia i nazwiska oraz adresu siedziby albo miejsca zamieszkania, w tym również na terytorium państwa członkowskiego lub państwa trzeciego), oznaczenie właściwego rejestru, w którym zostało ujawnione prawo, rodzaj współposiadania, wysokość udziału i dane współposiadaczy, jeżeli występują, a także numer księgi wieczystej oraz oznaczenie sądu właściwego do prowadzenia tej księgi, jeżeli wierzytelność została zabezpieczona hipoteką;

d) środkach pieniężnych zawierającą określenie wysokości i waluty, miejsce, w którym się znajdują, w tym również na terytorium państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, oznaczenie podmiotu, w którego władaniu się znajdują, rodzaj współwłasności, wysokość udziału oraz dane współwłaścicieli, jeżeli występują;

● informację o źródłach dochodu zawierającą oznaczenie źródła dochodów, wysokość dochodów, wskazanie podmiotu zobowiązanego do świadczenia względem zobowiązanego (nazwy albo imienia i nazwiska oraz adresu siedziby albo miejsca zamieszkania, w tym również na terytorium państwa członkowskiego lub państwa trzeciego);

● podpis zobowiązanego.

PRZYKŁAD 1

Skarga na bezczynność wierzyciela

Stanisław E. zlikwidował na swojej działce rów odprowadzający wody opadowe z gruntów oraz przydrożnych domostw. W wyniku tych działań część rowu Jana M. pełniła z konieczności funkcję zbieracza wód opadowych dla sąsiednich działek oraz wód odprowadzanych z odcinka drogi gminnej. Wielokrotnie (bezskutecznie) zwracał się z prośbą o rozwiązanie problemu do urzędu gminy. W wyniku interwencji zorganizowano wizję lokalną. W rezultacie wójt decyzją nakazał Stanisławowi E. przywrócenie poprzedniego stanu rowu odwadniającego. Samorządowe kolegium odwoławcze utrzymało w mocy tę decyzję. Przez wiele lat nakaz nie został jednak wykonany ani wyegzekwowany. Jan M. wniósł skargę do samorządowego kolegium odwoławczego na bezczynność wójta. Kolegium ją oddaliło. Następnie Jan M. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. SKO utrzymało w mocy swoją decyzję. Jan M. złożył skargę do sądu administracyjnego na bezczynność wójta. Sąd ją uwzględnił. Wyrokiem zobowiązał wójta do zakończenia postępowania egzekucyjnego w terminie 60 dni od uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Ponadto stwierdził, że bezczynność wójta miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa i wymierzył mu grzywnę w wysokości 1000 zł. Sąd uznał, że analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego potwierdza w sposób niebudzący wątpliwości, iż wójt, będąc jednocześnie organem egzekucyjnym i wierzycielem, przez ponad 10 lat pozostawał bezczynny w podejmowaniu środków egzekucyjnych zmierzających do realizacji przez zobowiązanego Stanisława E. nakazu przywrócenia stanu poprzedniego rowu odwadniającego. Sąd uznał także, że bezczynność ta miała charakter rażący (na podstawie wyroku WSA w Łodzi z 26 września 2013 r., sygn. akt II SAB/Łd 93/13, LEX nr 1465670).

PRZYKŁAD 2

Wybór najmniej uciążliwego środka w egzekucji niepieniężnej

Wojewódzki inspektor nadzoru budowlanego (dalej: WINB), uchylając w całości decyzję powiatowego inspektora nadzoru budowlanego (dalej: PINB), orzekł o nałożeniu na Janinę J. obowiązku rozbiórki obiektu budowlanego - słupowej stacji transformatorowej. Z uwagi na niewykonanie przez nią obowiązku PINB przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego upomnieniem wezwał zobowiązaną do wykonania ciążącego na niej obowiązku dokonania rozbiórki obiektu budowlanego z zagrożeniem skierowania sprawy na drogę egzekucji administracyjnej. Następnie, po upływie ustawowego terminu od doręczenia upomnienia, PINB wystawił tytuł wykonawczy należności niepieniężnych, wszczynając postępowanie egzekucyjne. Jednocześnie zastosował środek egzekucyjny w postaci grzywny w celu przymuszenia w wysokości 10 tys. zł, orzekając postanowieniem o jej nałożeniu na Janinę J. Ta złożyła zarzuty do prowadzonego postępowania oraz odrębnie zażalenie na postanowienie nakładające grzywnę. WINB po rozpoznaniu zażalenia wydał postanowienie utrzymujące w mocy zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu wskazał, że postępowanie egzekucyjne dotyczy rozbiórki wybudowanego bez pozwolenia obiektu budowlanego w postaci słupowej stacji transformatorowej. Obowiązek powyższy nie został wykonany w całości. Organ uznał więc za słuszne podejmowanie działań egzekucyjnych. Mając na uwadze zasadę obowiązkowości wynikającą z art. 6 u.p.e.a., organ drugiej instancji stwierdził, że PINB, jako wierzyciel będący równocześnie organem egzekucyjnym obowiązku o charakterze niepieniężnym, zobowiązany jest w przypadku uchylania się zobowiązanego od wykonania czynności wynikających z ostatecznej decyzji nakazowej do podjęcia czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych wyliczonych w art. 1a pkt 12 lit. b u.p.e.a. WINB stwierdził, że spośród środków egzekucyjnych wymienionych w ww. przepisie grzywna w celu przymuszenia jest środkiem najmniej uciążliwym dla zobowiązanego. Organ podkreślił, że zgodnie z art. 125 u.p.e.a., w razie wykonania obowiązku określonego w tytule wykonawczym nałożone, a nieuiszczone lub nieściągnięte grzywny w celu przymuszenia podlegają umorzeniu. Natomiast zgodnie z art. 126 u.p.e.a. na wniosek zobowiązanego, który wykonał obowiązek, grzywny uiszczone lub ściągnięte w celu przymuszenia mogą być w uzasadnionych przypadkach zwrócone w całości lub w części. Zdaniem organu II instancji powyższe uwagi potwierdzają mniejszą uciążliwość grzywny w stosunku do wykonania zastępczego, tym bardziej że nałożenie grzywny w mniejszy sposób ingeruje w prawa i obowiązki zobowiązanego, niż czyni to zastosowanie wykonania zastępczego. Jako kolejny argument uzasadniający orzeczenie grzywny w celu przymuszenia organ odwoławczy wskazał, że art. 122 par. 2 pkt 2 u.p.e.a. wskazuje, iż skutkiem dalszego uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku pomimo nałożenia na niego grzywny w celu przymuszenia jest wykonanie zastępcze, co stanowi o kolejności stosowania tych środków egzekucyjnych i potwierdza, że skoro w u.p.e.a. mowa jest o zagrożeniu wykonaniem zastępczym, to jest to środek o większej dolegliwości niż grzywna. Skargi Janiny J. w obu instancjach w sądach administracyjnych zostały oddalone (na podstawie wyroku NSA z 7 września 2010 r., sygn. akt II OSK 1453/09, LEX nr 746553).

PRZYKŁAD 3

Mechanizm dokonywania potrąceń

Pracownik zarabia 4500 zł miesięcznie netto (po odliczeniu składek ubezpieczeniowych oraz zaliczki na podatek dochodowy).

Wynagrodzenie jego obciążają następujące należności:

- świadczenia alimentacyjne - 1000 zł,

- odszkodowanie egzekwowane na mocy tytułu wykonawczego na rzecz pracodawcy - 600 zł,

- nierozliczona zaliczka na poczet kosztów podróży służbowej - 400 zł,

- kara pieniężna - 400 zł.

W pierwszej kolejności potrąca się świadczenia alimentacyjne: 4500 zł - 1000 zł = 3500 zł.

W drugiej kolejności potrąca się sumę egzekwowaną na mocy tytułu wykonawczego na rzecz pracodawcy: 3500 zł - 600 zł = 2900 zł.

W trzeciej kolejności potrąca się 400 zł zaliczki: 2900 zł - 400 zł = 2500 zł.

Po potrąceniu zaliczki zarobek pracownika wynosi 2500 zł. Od sumy tej można potrącić karę pieniężną w kwocie nieprzekraczającej dziesiątej części wynagrodzenia przypadającej pracownikowi do wypłaty po dokonaniu wcześniej omówionych potrąceń (art. 108 par. 3 k.p.). 2500 zł - 400 zł = 2100 zł.

Przy potrąceniu kar pieniężnych wolna od potrąceń jest jednak kwota 90 proc. wynagrodzenia minimalnego, a więc 1800 zł, co stanowi 90 proc. wysokości minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w 2017 r. (2000 zł).

Pracodawca może zatem potrącić karę pieniężną tylko w wysokości 300 zł.

Wynagrodzenie przeznaczone do wypłaty wynosi 2200 zł (2500 zł - 300 zł).

PRZYKŁAD 4

Zasiłki na rachunku bankowym

W związku z zaległościami podatkowymi prezydent miasta, działając jako organ egzekucyjny, zajął rachunki bankowe Bogdana G. Ten złożył zażalenie na wydane postanowienie o zastosowanym środku egzekucyjnym, wskazując, że na konta te wpływają świadczenia z pomocy społecznej. Samorządowe kolegium odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie, wskazując, że organ egzekucyjny nie jest świadomy, jakie środki wpływają na konto zobowiązanego bądź też jakie mogą wpłynąć. Z kolei bank nie jest organem egzekucyjnym i nie musi wiedzieć, jakie świadczenia pieniężne nie podlegają egzekucji administracyjnej. SKO dodało, że zobowiązany musi się liczyć z tym, że niewykonanie obowiązku podatkowego może spowodować znaczną uciążliwość w postaci zajęcia rachunku bankowego, na który wpływają środki finansowe zobowiązanego. Bogdan G. złożył skargę do sądu administracyjnego. Ten uznał ją za zasadną, dlatego uchylił zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu wskazał, że zasiłki i alimenty nie podlegają egzekucji. Oznacza to, że z mocy ustawy tego rodzaju świadczenia są wyłączone spod egzekucji, co powoduje, iż w stosunku do tych świadczeń organ egzekucyjny nie może podejmować żadnych czynności egzekucyjnych, o których mowa w art. 1a pkt 2 u.p.e.a., a więc działań zmierzających do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego, i to niezależnie od miejsca lub podmiotu, u którego świadczenia te się znajdują. Jednocześnie sąd zauważył, że SKO wydało postanowienie w sprawie zwolnienia z egzekucji administracyjnej rachunków bankowych zobowiązanego, z powołaniem się na art. 13 par. 1 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub w części określone składniki majątku zobowiązanego. Zdaniem sądu przepis ten dotyczy wyłącznie sytuacji, w którym opisane w nim składniki majątku zobowiązanego podlegają egzekucji administracyjnej, czyli takich, które z woli ustawodawcy nie zostały z niej wyłączone w całości lub w części. Zwolnić spod egzekucji można jedynie to, co jej podlega. Stosowanie środka egzekucyjnego do prawa majątkowego niepodlegającego egzekucji pozostaje w sprzeczności z prawem i jest bezzasadne. Osoba, której prawo to przysługuje, może korzystać z dostępnych jej środków prawnych, w tym zarzutu z art. 33 u.p.e.a. lub skargi z art. 54 u.p.e.a. Z przyczyn oczywistych nie służy jej natomiast żądanie opisane w art. 13 u.p.e.a., skoro wyłączenie danego składnika spod egzekucji wynika wprost z tej ustawy, niezależnie od przesłanek wymienionych w tym przepisie. W stosunku do takiego składnika zobowiązany nie musi wykazywać m.in. swojego ważnego interesu. Zdaniem sądu, skoro w niniejszej sprawie bezsporne było, że w wyniku zajęcia rachunku bankowego egzekucji miały podlegać świadczenia spod niej wyłączone, to tym samym stosowanie przez organ odwoławczy art. 13 u.p.e.a. było bezpodstawne, zaś orzekanie w granicach tego przepisu naruszało prawo w sposób mogący mieć istotne znaczenie dla rozpoznania sprawy.

Przypisy

[1] M. Staniszewski, "Egzekucja obowiązków podatkowych", Warszawa 2010, s. 58.

[2] D. Jankowiak, "Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz", Unimex 2008, s. 84.

[3] J. Jendrośka, "Ogólne postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne", Kolonia Limited 2005, s. 156.

[4] R. Suwaj, "Praktyka administracyjnego postępowania egzekucyjnego", Wrocław 2008, s. 36-37.

[5] M. Szubiakowski, "Zasady ogólne administracyjnego postępowania administracyjnego" [w:] (red.) J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, "System egzekucji administracyjnej", Warszawa 2004, s. 124.

[6] M. Staniszewski, op. cit., s. 61-62. Więcej na ten temat zobacz: M. Miłosz, "Konstrukcja i rozpoznawanie środków zaskarżenia bezczynności w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji", Samorząd Terytorialny 2007/7, s. 130-139.

[7] P.M. Przybysz, "Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz", LEX 2015, wersja elektroniczna, komentarz do art. 6 u.p.e.a., teza 2.

[8] D.R. Kijowski [w:] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna, W. Grześkiewicz, C. Kulesza, W. Łuczaj, P. Pietrasz, J. Radwanowicz-Wanczewska, P. Starzyński, R. Suwaj, "Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz", LEX 2015, wersja elektroniczna, komentarz do art. 6 u.p.e.a., tezy 4.3 i 4.4.

[9] A. Skoczylas [w:] R. Hauser, A. Sko- czylas, "Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz", LEX 2016, wersja elektroniczna, komentarz do art. 6 u.p.e.a., teza 4.

[10] Ibidem, teza 10.

[11] Więcej na temat nowelizacji u.p.e.a. ustawą z 10 lipca 2015 r. o administracji podatkowej zobacz: W. Piątek, "Obowiązkowe a odpowiedzialne wszczęcie administracyjnego postępowania egzekucyjnego", Przegląd Podatkowy 9/2016, s. 38-45.

[12] A. Skoczylas, op. cit., komentarz do art. 7 u.p.e.a., teza 2.

[13] M. Staniszewski, op. cit., s. 62.

[14] W. Grześkiewicz, "Egzekucja administracyjna - teoria i praktyka", Warszawa 2006, s. 54.

[15] D.R. Kijowski, op. cit., komentarz do art. 7 u.p.e.a., teza 2.3.

[16] J. Jendrośka, op. cit., s. 158.

[17] D. Jankowiak, op. cit., s. 92-93.

[18] M. Staniszewski, op. cit., s. 66-67.

[19] A. Skoczylas, op. cit., teza 6.

[20] P.M. Przybysz, op. cit., komentarz do art. 7 u.p.e.a., teza 5.

[21] Ibidem, teza 6.

[22] D. Jankowiak, op. cit., s. 96-97. Więcej na ten temat: W. Piątek, "Zakończenie administracyjnego postępowania egzekucyjnego", Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2016/1, s. 141-152.

[23] L. Klat-Wertelecka, "Ograniczenia egzekucji administracyjnej. Zarys problematyki" [w:] Prawo do dobrej administracji: materiały ze Zjazdu Katedr Prawa i Postępowania Administracyjnego, Warszawa-Dębe, 23-25 września 2002 r., pod red. Z. Niewiadomskiego i Z. Cieślaka, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2003, s. 423.

[24] Por. np. A. Skoczylas, op. cit., komentarz do art. 8 u.p.e.a., teza 2.

[24] D. Jankowiak, op. cit., s. 98-99.

[25] P.M. Przybysz, op. cit., komentarz do art. 8 u.p.e.a., teza 4.

[26] A. Skoczylas, op. cit., tezy 3 i 4.

[27] P.M. Przybysz, op. cit., komentarz do art. 9 u.p.e.a., teza 1.

[28] Por. A. Kosut, W. Perdeus, "Egzekucja administracyjna z wynagrodzenia za pracę" [w:] "System egzekucji administracyjnej", op. cit., s. 315-318 oraz podana tam literatura.

[29] A. Skoczylas, op. cit., komentarz do art. 9 u.p.e.a., teza 3. W 2017 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 2000 zł, por. par. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 9 września 2016 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2017 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1456).

[30] Ibidem, teza 5.

[31] Ibidem, komentarz do art. 10 u.p.e.a., teza 1. Więcej na ten temat zobacz: M. Gajda-Durlik, "Egzekucja administracyjna ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego" [w:] "System egzekucji administracyjnej", op. cit., s. 324-338.

[32] D.R. Kijowski, op. cit., komentarz do art. 10 u.p.e.a., teza 4.

[33] A. Skoczylas, op. cit., teza 3.

[34] T.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1793 ze zm.

[35] D.R. Kijowski, op. cit., komentarz do art. 12 u.p.e.a., teza 2.

[36] Por. T. Ereciński, H. Pietrzykowski, "Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Tom V. Postępowanie egzekucyjne", Lex 2016, wersja elektroniczna, komentarz do art. 838 k.p.c., teza 1, oraz A. Marciniak [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), A. Cudak, J. Jagieła, R. Kulski, I. Kunicki, M. Michalska-Marciniak, M. Sychowicz, T. Żyznowski, "Kodeks postępowania cywilnego. Tom III. Komentarz do art. 730-1088", Legalis 2015, wersja elektroniczna, komentarz do art. 838 k.p.c., teza 1.

[37] P.M. Przybysz, op. cit., komentarz do art. 12 u.p.e.a., teza 2.

[38] Ibidem.

[39] A. Skoczylas, op. cit., komentarz do art. 12 u.p.e.a., teza 3.

[40] A. Marciniak, op. cit., teza 4.

[41] T. Ereciński, H. Pietrzykowski, op. cit., teza 2.