Rola i zadania wojewody i administracji rządowej

Wzmocnienie funkcji wojewody w stosunku do administracji zespolonej i niezespolonej działającej w województwie, reprezentowanie rządu oraz większa odpowiedzialność za zarządzanie kryzysowe oraz bezpieczeństwo i porządek publiczny to cele, jakie, zdaniem rządu, ma realizować wchodząca w życie dziś ustawa z 23 stycznia 2009 r. o województwie i administracji rządowej w województwie (Dz.U. nr 31, poz. 206). Nowa ustawa uchyla ustawę z 5 czerwca 1998 r. o administracji rządowej w województwie (Dz.U. z 2001 r. nr 80, poz. 872 ze zm.). Część dotychczasowych przepisów znalazła się w nowej ustawie i są one doprecyzowane. Nowa ustawa o wojewodzie i administracji rządowej w województwie stanowi element reformy administracji publicznej. Według rządu nastąpi wzmocnienie funkcji kontrolnych wojewody. Wojewoda będzie mógł żądać od organów administracji rządowej informacji i wyjaśnień o ich działalności. Ponadto kierownicy zespolonych służb, inspekcji i straży mają informować wojewodę o wynikach kontroli w ich jednostkach.

Wojewoda będzie mógł wydawać polecenia obowiązujące wszystkie organy administracji rządowej w województwie, a w sytuacjach nadzwyczajnych także organy samorządu terytorialnego. W ściśle określonych przypadkach podobnie jak dotychczas będzie mógł także wstrzymać egzekucję administracyjną poprzez wydanie decyzji administracyjnej.

Wojewoda jest zwierzchnikiem zespolonej administracji rządowej, czyli służb, inspekcji i straży. Oznacza to, że oprócz kierowania jej działalnością będzie ją kontrolował i odpowiadał za rezultaty pracy. Ponadto zadania administracji rządowej w województwie będą realizowane przez organy rządowej administracji niezespolonej oraz jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli tak wynika z ustaw lub porozumienia. Dodatkowo organy administracji niezespolonej będą zobowiązane do składania wojewodom sprawozdań ze swej działalności, a w szczególnych sytuacjach wojewodowie będą mogli je kontrolować.

Nie zlikwidowano, jak planował to wcześniej rząd, delegatur urzędów wojewódzkich. Tak jak dotychczas wojewodowie będą mogli określić w zarządzeniach zakres kompetencji oraz zadań wicewojewodów.

Wojewodę powołuje i odwołuje prezes Rady Ministrów na wniosek ministra spraw wewnętrznych i administracji. Wojewoda wykonuje zadania przy pomocy wicewojewody albo I i II wicewojewody. Wicewojewodę powołuje i odwołuje prezes Rady Ministrów na wniosek wojewody.

Na stanowisko wojewody i wicewojewody może być powołana osoba, która:

● ma obywatelstwo polskie;

● ma tytuł zawodowy magistra lub tytuł równorzędny;

● ma trzyletni staż pracy w zakresie kierowania zespołami ludzkimi;

● nie była skazana prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe;

● korzysta z pełni praw publicznych;

● cieszy się nieposzlakowaną opinią.

Wojewoda określa, w formie zarządzenia, zakres kompetencji i zadań wykonywanych przez wicewojewodów. Jeżeli wojewoda nie pełni obowiązków służbowych, zakres zastępstwa wicewojewody, a w przypadku powołania dwóch wicewojewodów - I wicewojewody, rozciąga się na wszystkie kompetencje wojewody.

Prezes Rady Ministrów kieruje działalnością wojewody, w szczególności wydając w tym zakresie wytyczne i polecenia, żądając przekazania sprawozdań z działalności wojewody oraz dokonując okresowej oceny jego pracy. Premier sprawuje nadzór nad działalnością wojewody na podstawie kryterium zgodności jego działania z polityką Rady Ministrów. Z kolei minister spraw wewnętrznych i administracji sprawuje nadzór nad działalnością wojewody na podstawie kryterium zgodności jego działania z powszechnie obowiązującym prawem, a także pod względem rzetelności i gospodarności.

Inni ministrowie wykonują swoje uprawnienia wobec wojewody w zakresie i na zasadach określonych w odrębnych ustawach. Wojewoda ma obowiązek udzielania właściwemu ministrowi lub centralnemu organowi administracji rządowej, w wyznaczonym terminie, żądanych przez niego informacji i wyjaśnień.

Spory między wojewodami oraz między wojewodą a ministrem lub centralnym organem administracji rządowej rozstrzyga premier. Prezes Rady Ministrów może upoważnić ministra spraw wewnętrznych i administracji do wykonywania, w jego imieniu, przysługujących mu wobec wojewody uprawnień, z wyjątkiem powoływania i odwoływania wojewody oraz rozstrzygania sporów między wojewodą a członkiem Rady Ministrów lub centralnym organem administracji rządowej. Wojewoda sprawuje nadzór nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego i ich związków na zasadach określonych w ustawach samorządowych.

Wojewoda wykonuje zadania przy pomocy urzędu wojewódzkiego oraz organów rządowej administracji zespolonej w województwie. Prawidłowe funkcjonowanie urzędu wojewódzkiego zapewnia dyrektor generalny. Aby usprawnić działania organów rządowej administracji zespolonej w województwie, wojewoda może tworzyć delegatury urzędu wojewódzkiego.

Wojewoda nadaje urzędowi wojewódzkiemu statut podlegający zatwierdzeniu przez prezesa Rady Ministrów. Statut jest ogłaszany w wojewódzkim Dzienniku Urzędowym. Statuty urzędów wojewódzkich wydane na podstawie uchylonej ustawy z 5 czerwca 1998 r. o administracji rządowej w województwie (Dz.U. z 2001 r. nr 80, poz. 872 ze zm.) zachowują moc do czasu wejścia w życie nowych statutów, nie dłużej jednak niż przez trzy miesiące, licząc od 1 kwietnia tego roku.

W skład urzędu wojewódzkiego wchodzą komórki organizacyjne:

● wydziały - do realizacji merytorycznych zadań urzędu;

● biura - do realizacji zadań w zakresie obsługi urzędu;

● oddziały jako komórki organizacyjne wewnątrz wydziałów i biur.

Statut urzędu wojewódzkiego określa m.in.: nazwę i siedzibę urzędu, nazwy stanowisk dyrektorów wydziałów, nazwy wydziałów oraz innych komórek organizacyjnych urzędu, zakresy działania wydziałów i innych komórek organizacyjnych urzędu oraz, jeżeli odrębne ustawy tak stanowią, zakres kompetencji przypisanych określonym w ustawach stanowiskom lub funkcjom urzędowym. Wykaz jednostek organizacyjnych podporządkowanych wojewodzie lub przez niego nadzorowanych stanowi załącznik do statutu urzędu wojewódzkiego. Zmiana statutu urzędu wojewódzkiego polegająca na aktualizacji wykazu jednostek podporządkowanych wojewodzie lub przez niego nadzorowanych nie wymaga zatwierdzenia przez prezesa Rady Ministrów.

Szczegółową organizację oraz tryb pracy urzędu wojewódzkiego określa regulamin ustalony przez wojewodę w drodze zarządzenia. Również poprzez zarządzenia wojewoda realizuje powierzone mu zadania. W przypadkach uzasadnionych szczególnymi potrzebami wojewoda może ustanowić, na czas oznaczony, swojego pełnomocnika do prowadzenia spraw w zakresie określonym w pełnomocnictwie. Wojewoda może również tworzyć zespoły doradcze.

Na podstawie pisemnego upoważnienia wojewody pracownicy urzędu wojewódzkiego, niezatrudnieni w urzędach obsługujących inne organy rządowej administracji zespolonej w województwie, mogą załatwiać określone sprawy w imieniu wojewody i na jego odpowiedzialność. Chodzi w szczególności o wydawanie decyzji administracyjnych, postanowień i zaświadczeń, z tym że upoważnienie wojewody nie może dotyczyć wstrzymania egzekucji administracyjnej.

Wojewoda może powierzyć prowadzenie, w jego imieniu, niektórych zadań z zakresu swojej właściwości jednostkom samorządu terytorialnego lub organom innych samorządów działających na obszarze województwa, kierownikom państwowych i samorządowych osób prawnych oraz innych państwowych jednostek organizacyjnych funkcjonujących w województwie. Powierzenie zadań, o którym mowa, następuje na podstawie porozumienia wojewody odpowiednio z organem wykonawczym jednostki samorządu terytorialnego, właściwym organem innego samorządu lub kierownikiem państwowej i samorządowej osoby prawnej albo innej państwowej jednostki organizacyjnej. Porozumienie, wraz ze stanowiącymi jego integralną część załącznikami, podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym.

W porozumieniu określa się zasady sprawowania przez wojewodę kontroli nad prawidłowym wykonywaniem powierzonych zadań.

Wojewoda reprezentuje w swoich wystąpieniach stanowisko zgodne z ustaleniami przyjętymi przez Radę Ministrów.

Wojewoda odpowiada za wykonywanie polityki Rady Ministrów w województwie, a w szczególności:

● dostosowuje do miejscowych warunków cele polityki Rady Ministrów oraz, w zakresie i na zasadach określonych w odrębnych ustawach, koordynuje i kontroluje wykonanie wynikających stąd zadań;

● zapewnia współdziałanie wszystkich organów administracji rządowej i samorządowej działających w województwie i kieruje ich działalnością w zakresie zapobiegania zagrożeniu życia, zdrowia lub mienia oraz zagrożeniom środowiska, bezpieczeństwa państwa i utrzymania porządku publicznego, ochrony praw obywatelskich, a także zapobiegania klęskom żywiołowym i innym nadzwyczajnym zagrożeniom oraz zwalczania i usuwania ich skutków, na zasadach określonych w odrębnych ustawach;

● dokonuje oceny stanu zabezpieczenia przeciwpowodziowego województwa, opracowuje plan operacyjny ochrony przed powodzią oraz ogłasza i odwołuje pogotowie i alarm przeciwpowodziowy;

● wykonuje i koordynuje zadania w zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa oraz zarządzania kryzysowego, wynikające z odrębnych ustaw;

● przedstawia Radzie Ministrów, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw administracji publicznej, projekty dokumentów rządowych w sprawach dotyczących województwa;

● wykonuje inne zadania określone w odrębnych ustawach oraz ustalone przez Radę Ministrów i prezesa Rady Ministrów.

Wojewoda może wydawać polecenia obowiązujące wszystkie organy administracji rządowej działające w województwie, a w sytuacjach nadzwyczajnych (np. klęsk żywiołowych) obowiązujące również organy samorządu terytorialnego. O wydanych poleceniach wojewoda powinien informować właściwego ministra. Polecenia, o których mowa, nie mogą dotyczyć rozstrzygnięć co do istoty sprawy załatwianej w drodze decyzji administracyjnej, a także nie mogą dotyczyć czynności operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo-śledczych oraz czynności z zakresu ścigania wykroczeń.

Właściwy minister może wstrzymać wykonanie poleceń wydanych przez wojewodę, organom niezespolonej administracji rządowej i wystąpić z wnioskiem do prezesa Rady Ministrów o rozstrzygnięcie sporu, przedstawiając jednocześnie stanowisko w sprawie.

Wojewoda w zakresie zadań administracji rządowej realizowanych w województwie ma prawo żądania od organów administracji rządowej działających w województwie bieżących informacji i wyjaśnień o ich działalności. Mając na uwadze przepisy o ochronie informacji niejawnych lub innych tajemnic prawnie chronionych wojewoda ma prawo wglądu w tok każdej sprawy prowadzonej w województwie przez organy administracji rządowej, a także przez organy samorządu terytorialnego w zakresie zadań przejętych na podstawie porozumienia lub zadań zleconych.

Wojewoda może, w drodze decyzji administracyjnej, wstrzymać egzekucję administracyjną. Wstrzymanie egzekucji administracyjnej może nastąpić w szczególnie uzasadnionych przypadkach, na czas określony, i może dotyczyć czynności każdego organu prowadzącego egzekucję administracyjną. O wstrzymaniu egzekucji administracyjnej wojewoda informuje ministra właściwego w sprawie postępowania, w związku z którym toczy się egzekucja administracyjna. Wstrzymanie przez wojewodę egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze pieniężnym może być dokonane w odniesieniu do tej samej należności tylko jednorazowo, na okres nie dłuższy niż 30 dni. O wstrzymaniu egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze pieniężnym, wojewoda niezwłocznie zawiadamia również ministra właściwego do spraw finansów publicznych, z podaniem przyczyny jej wstrzymania.

Wojewoda kontroluje wykonywanie przez organy rządowej administracji zespolonej w województwie zadań wynikających z ustaw i innych aktów prawnych wydanych na podstawie upoważnień w nich zawartych, ustaleń Rady Ministrów oraz wytycznych i poleceń prezesa Rady Ministrów. Kontrola wojewody obejmuje również wykonywanie przez organy samorządu terytorialnego i inne podmioty zadań z zakresu administracji rządowej, realizowanych przez nie na podstawie ustawy lub porozumienia z organami administracji rządowej. Wojewoda w szczególnie uzasadnionych przypadkach może kontrolować sposób wykonywania przez organy niezespolonej administracji rządowej działające w województwie zadań wynikających z ustaw i innych aktów prawnych wydanych na podstawie upoważnień w nich zawartych.

Kontrola, o której mowa, ma na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie działalności organów poddanych kontroli, rzetelne jego udokumentowanie i dokonanie oceny wykonywanej działalności pod względem:

● legalności, gospodarności, celowości i rzetelności - w odniesieniu do działalności organów administracji rządowej oraz innych podmiotów;

● legalności, gospodarności i rzetelności - w odniesieniu do działalności organów samorządu terytorialnego.

Kontrolę zarządza wojewoda lub upoważniony przez niego do zarządzenia kontroli kierownik komórki organizacyjnej właściwej do spraw kontroli urzędu wojewódzkiego.

Kontrola może być prowadzona jako:

● kompleksowa, która obejmuje całą działalność podmiotu kontrolowanego;

● problemowa, która obejmuje wybrane zagadnienia z działalności podmiotu kontrolowanego;

● sprawdzająca, która obejmuje sprawdzenie sposobu wykorzystania uwag i wykonania wniosków z wcześniejszych kontroli;

● doraźna, która obejmuje zbadanie zagadnień wskazanych przez zarządzającego kontrolę;

● koordynowana, która obejmuje te same zagadnienia w kilku podmiotach kontrolowanych.

Wojewoda może również przeprowadzać kontrolę w trybie uproszczonym. Tryb uproszczony może być stosowany w szczególności w razie potrzeby: sporządzenia informacji dla wojewody, zbadania spraw wynikających ze skarg, wniosków lub listów obywateli oraz dokonania analizy dokumentów i innych materiałów otrzymanych z jednostek organizacyjnych.

Wojewoda prowadzi kontrolę na podstawie rocznych planów kontroli (nie dotyczy to kontroli prowadzonej wobec organów niezespolonej administracji rządowej).

Roczny plan kontroli sporządza komórka organizacyjna właściwa do spraw kontroli urzędu wojewódzkiego. Plan kontroli zatwierdza wojewoda. Plan ten powinien określać: temat kontroli, nazwę podmiotu kontrolowanego, rodzaj kontroli, a także przewidywany termin kontroli.

Przed rozpoczęciem kontroli zarządzający kontrolę mogą zażądać udostępnienia dokumentów i materiałów dotyczących jego działalności.

Kontrolujący posiadający legitymację służbową oraz imienne upoważnienie określające przedmiot i zakres kontroli, wydanego przez wojewodę lub osobę upoważnioną do działania w jego imieniu, upoważniony jest do swobodnego poruszania się na terenie podmiotu kontrolowanego, bez obowiązku uzyskiwania przepustki.

W ramach udzielonego upoważnienia kontrolujący ma prawo do:

● swobodnego wstępu do obiektów i pomieszczeń podmiotu kontrolowanego;

● wglądu do wszelkich dokumentów i innych materiałów związanych z działalnością podmiotu kontrolowanego, z uwzględnieniem przepisów o ochronie informacji niejawnych;

● przeprowadzania oględzin majątku należącego do podmiotu kontrolowanego;

● sprawdzania przebiegu określonych czynności;

● żądania od kierownika i pracowników podmiotu kontrolowanego ustnych i pisemnych wyjaśnień;

● zabezpieczania dowodów.

Pracownicy podmiotu kontrolowanego są obowiązani udzielać, w wyznaczonym przez kontrolującego terminie, ustnych lub pisemnych wyjaśnień w sprawach dotyczących przedmiotu kontroli. Z ustnych wyjaśnień kontrolujący sporządza protokół.

W przypadku ujawnienia w toku kontroli okoliczności wskazujących na uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia, przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego, lub naruszenia dyscypliny finansów publicznych kontrolujący niezwłocznie zawiadamia o tym wojewodę na piśmie, za pośrednictwem kierownika komórki do spraw kontroli.

Z ustaleń dokonanych w postępowaniu kontrolnym sporządza się protokół kontroli. Protokół kontroli podpisują i parafują na każdej stronie kontrolujący i kierownik podmiotu kontrolowanego. Kierownik podmiotu kontrolowanego podpisuje protokół kontroli w terminie siedmiu dni od dnia jego otrzymania. Kierownik podmiotu kontrolowanego może odmówić podpisania protokołu kontroli, składając, w terminie siedmiu dni od dnia jego otrzymania, wyjaśnienie przyczyn tej odmowy. Kierownikowi podmiotu kontrolowanego przysługuje prawo zgłoszenia, przed podpisaniem protokołu kontroli, umotywowanych zastrzeżeń do ustaleń zawartych w protokole kontroli.

Na podstawie protokołu kontroli sporządzana jest informacja o wynikach kontroli. Po zakończeniu postępowania kontrolnego sporządzany jest także projekt wystąpienia pokontrolnego.

Kierownik podmiotu kontrolowanego, któremu przekazano wystąpienie pokontrolne, w terminie określonym w wystąpieniu, nie krótszym niż 14 dni, informuje wojewodę o sposobie wykorzystania uwag i wniosków oraz wykonania zaleceń, a także o podjętych działaniach lub przyczynach niepodjęcia działań.

Wojewoda jako zwierzchnik rządowej administracji zespolonej w województwie: kieruje nią i koordynuje oraz kontroluje jej działalność; zapewnia warunki skutecznego jej działania a także ponosi odpowiedzialność za rezultaty jej działania.

Organy rządowej administracji zespolonej w województwie wykonują swoje zadania i kompetencje przy pomocy urzędu wojewódzkiego, chyba że odrębna ustawa stanowi inaczej. Szczegółową organizację rządowej administracji zespolonej w województwie określa statut urzędu wojewódzkiego. Do obsługi zadań organów rządowej administracji zespolonej nieposiadających własnego aparatu pomocniczego tworzy się w urzędzie wojewódzkim wydzielone komórki organizacyjne. Regulaminy urzędów obsługujących organy rządowej administracji zespolonej są zatwierdzane przez wojewodę. W celu usprawnienia działania organów rządowej administracji zespolonej w województwie wojewoda może tworzyć delegatury urzędów je obsługujących.

Z kolej ustanowienie organów niezespolonej administracji rządowej może następować wyłącznie w drodze ustawy, jeżeli jest to uzasadnione ogólnopaństwowym charakterem wykonywanych zadań lub terytorialnym zasięgiem działania przekraczającym obszar jednego województwa. Organy niezespolonej administracji rządowej działające w województwie są obowiązane do składania wojewodzie rocznych informacji o swojej działalności w województwie, do końca lutego każdego roku. W przypadku gdy obszar działalności organu przekracza obszar jednego województwa, informację, o której mowa, składa się wszystkim właściwym wojewodom.

Na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawach wojewoda oraz organy niezespolonej administracji rządowej stanowią akty prawa miejscowego obowiązujące w województwie lub jego części. Organy niezespolonej administracji rządowej działające w województwie są obowiązane do uzgadniania z wojewodą projektów aktów prawa miejscowego stanowionych przez te organy.

W zakresie nieuregulowanym w przepisach powszechnie obowiązujących wojewoda może wydawać rozporządzenia porządkowe, jeżeli jest to niezbędne do ochrony życia, zdrowia lub mienia oraz do zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego. Rozporządzenia porządkowe mogą przewidywać, za naruszenie ich przepisów, kary grzywny. Rozporządzenie porządkowe wojewoda przekazuje niezwłocznie prezesowi Rady Ministrów, marszałkowi województwa, starostom, prezydentom miast, burmistrzom i wójtom, na których terenie rozporządzenie ma być stosowane.

Premier uchyla, w trybie nadzoru, akty prawa miejscowego, w tym rozporządzenia porządkowe, ustanowione przez wojewodę lub organy niezespolonej administracji rządowej, jeżeli są one niezgodne z ustawami lub aktami wydanymi w celu ich wykonania, a także może je uchylać z powodu niezgodności z polityką Rady Ministrów lub naruszenia zasad rzetelności i gospodarności.

Każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone przepisem aktu prawa miejscowego, wydanym przez wojewodę lub organ niezespolonej administracji rządowej, w sprawie z zakresu administracji publicznej, może, po bezskutecznym wezwaniu organu, który wydał przepis, lub organu upoważnionego do uchylenia przepisu w trybie nadzoru do usunięcia naruszenia, zaskarżyć przepis do sądu administracyjnego.Rozwiązanie takie nie ma zastosowania, jeżeli w sprawie orzekał już sąd administracyjny i skargę oddalił.

Skarga do sądu administracyjnego przysługuje również, gdy wojewoda lub organy niezespolonej administracji rządowej nie wykonują czynności nakazanych prawem albo przez podejmowane czynności prawne lub faktyczne naruszają prawa osób trzecich. W takiej sytuacji sąd administracyjny może nakazać organowi nadzoru wykonanie niezbędnych czynności na rzecz skarżącego.

Organami nadzoru nad działalnością gminny są prezes Rady Ministrów i wojewoda, a w zakresie spraw finansowych - regionalna izba obrachunkowa. Organy nadzoru mogą wkraczać w działalność gminną tylko w przypadkach określonych ustawami. Organy nadzoru mają prawo żądania informacji i danych, dotyczących organizacji i funkcjonowania gminy, niezbędnych do wykonywania przysługujących im uprawnień nadzorczych. Sprawy nadzoru nad działalnością gmin uregulowane są w rozdziale 10 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 ze zm.).

Jeżeli przepisy prawa uzależnią ważność rozstrzygnięcia organu gminy od jego zatwierdzenia, uzgodnienia lub zaopiniowania przez inny organ, zajęcie stanowiska przez ten organ powinno nastąpić nie później niż w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego rozstrzygnięcia lub jego projektu. Termin, o którym mowa, wynosi 30 dni, jeżeli zatwierdzenie, uzgodnienie lub zaopiniowanie wymagane jest od organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego.

Jeżeli określony organ nie zajmie w terminie stanowiska w sprawie, rozstrzygnięcie uważa się za przyjęte w brzmieniu przedłożonym przez gminę.

Wójt obowiązany jest do przedłożenia wojewodzie uchwał rady gminy w ciągu siedmiu dni od dnia ich podjęcia. Akty ustanawiające przepisy porządkowe wójt przekazuje w ciągu dwóch dni od ich ustanowienia. Regionalnej izbie obrachunkowej wójt przedkłada uchwałę budżetową, uchwałę w sprawie absolutorium oraz inne uchwały rady gminy i zarządzenia wójta objęte zakresem nadzoru regionalnej izby obrachunkowej.

Uchwała lub zarządzenie organu gminy sprzeczne z prawem są nieważne. O nieważności uchwały lub zarządzenia w całości lub w części orzeka organ nadzoru w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia doręczenia uchwały lub zarządzenia. Po upływie terminu, o którym mowa, organ nadzoru nie może we własnym zakresie stwierdzić nieważności uchwały lub zarządzenia organu gminy. W tym przypadku organ nadzoru może zaskarżyć uchwałę lub zarządzenie do sądu administracyjnego. W takim przypadku wydanie postanowienia o wstrzymaniu wykonania uchwały lub zarządzenia należy do sądu. Organ nadzoru, wszczynając postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności uchwały lub zarządzenia albo w toku tego postępowania, może wstrzymać ich wykonanie. Rozstrzygnięcie nadzorcze powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne oraz pouczenie o dopuszczalności wniesienia skargi do sądu administracyjnego. W przypadku nieistotnego naruszenia prawa organ nadzoru nie stwierdza nieważności uchwały lub zarządzenia, ograniczając się do wskazania, iż uchwałę lub zarządzenie wydano z naruszeniem prawa. Stwierdzenie przez organ nadzoru nieważności uchwały lub zarządzenia organu gminy wstrzymuje ich wykonanie z mocy prawa w zakresie objętym stwierdzeniem nieważności, z dniem doręczenia rozstrzygnięcia nadzorczego. W przypadku złożenia przez organ gminy skargi na rozstrzygnięcie nadzorcze sąd administracyjny wyznacza rozprawę nie później niż w ciągu 30 dni od dnia wpłynięcia skargi do sądu.

Nie stwierdza się nieważności uchwały lub zarządzenia organu gminy po upływie jednego roku od dnia ich podjęcia, chyba że uchybiono obowiązkowi przedłożenia uchwały lub zarządzenia albo jeżeli są one aktem prawa miejscowego.

Jeżeli nie stwierdzono nieważności uchwały lub zarządzenia z powodu upływu terminu, a istnieją przesłanki stwierdzenia nieważności, sąd administracyjny orzeka o ich niezgodności z prawem. Uchwała lub zarządzenie tracą moc prawną z dniem orzeczenia o ich niezgodności z prawem.

W razie powtarzającego się naruszenia przez radę gminy konstytucji lub ustaw Sejm, na wniosek prezesa Rady Ministrów, może w drodze uchwały rozwiązać radę gminy. W przypadku rozwiązania rady gminy prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra spraw wewnętrznych i administracji, wyznacza osobę, która do czasu wyboru rady gminy pełni jej funkcję. Jeżeli powtarzającego się naruszenia konstytucji lub ustaw dopuszcza się wójt, wojewoda wzywa wójta do zaprzestania naruszeń, a jeżeli wezwanie to nie odnosi skutku - występuje z wnioskiem do prezesa Rady Ministrów o odwołanie wójta. W przypadku odwołania wójta prezes Rady Ministrów wyznacza osobę, która do czasu wyboru wójta pełni jego funkcję.

Ponadto w razie nierokującego nadziei na szybką poprawę i przedłużającego się braku skuteczności w wykonywaniu zadań publicznych przez organy gminy prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej, może zawiesić organy gminy i ustanowić zarząd komisaryczny na okres do dwóch lat, nie dłużej jednak niż do wyboru rady oraz wójta na kolejną kadencję. Ustanowienie zarządu komisarycznego może nastąpić po uprzednim przedstawieniu zarzutów organom gminy i wezwaniu ich do niezwłocznego przedłożenia programu poprawy sytuacji gminy. Komisarza rządowego powołuje prezes Rady Ministrów na wniosek wojewody, zgłoszony za pośrednictwem MSWiA.

Rozstrzygnięcia organu nadzorczego dotyczące gminy podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od dnia ich doręczenia. Dotyczy to również odpowiednio do rozstrzygnięć dotyczących organów związków i porozumień międzygminnych.

Do złożenia skargi uprawniona jest gmina lub związek międzygminny, których interes prawny, uprawnienie albo kompetencja zostały naruszone. Rozstrzygnięcia nadzorcze stają się prawomocne z upływem terminu do wniesienia skargi bądź z datą oddalenia lub odrzucenia skargi przez sąd.

Każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą lub zarządzeniem podjętymi przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej, może - po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia - zaskarżyć uchwałę do sądu administracyjnego. Rozwiązanie takie nie ma zastosowania, jeżeli w sprawie orzekał już sąd administracyjny i skargę oddalił.

Podobnie jak to jest w przypadku gmin, również nad działalnością powiatów nadzór sprawują prezes Rady Ministrów oraz wojewoda, a w zakresie spraw finansowych - regionalna izba obrachunkowa. I tak np. starosta zobowiązany jest do przedłożenia wojewodzie uchwał rady w ciągu siedmiu dni od dnia ich podjęcia. Uchwały organów powiatu w sprawie wydania przepisów porządkowych podlegają przekazaniu w ciągu dwóch dni od ich podjęcia. Starosta przedkłada regionalnej izbie obrachunkowej uchwałę budżetową, uchwałę w sprawie absolutorium dla zarządu oraz inne uchwały objęte zakresem nadzoru izby. Uchwała organu powiatu sprzeczna z prawem jest nieważna. O nieważności uchwały w całości lub w części orzeka organ nadzoru w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia jej doręczenia organowi nadzoru. Stwierdzenie przez organ nadzoru nieważności uchwały organu powiatu wstrzymuje jej wykonanie z mocy prawa w zakresie objętym stwierdzeniem nieważności, z dniem doręczenia rozstrzygnięcia nadzorczego. W przypadku złożenia przez organ powiatu skargi na rozstrzygnięcie nadzorcze sąd administracyjny wyznacza rozprawę nie później niż w ciągu 30 dni od dnia wpłynięcia skargi do sądu.

Również marszałek województwa przedstawia wojewodzie uchwały sejmiku województwa oraz uchwały zarządu województwa podlegające nadzorowi w ciągu siedmiu dni od dnia ich podjęcia. Nadzór nad działalnością samorządu województwa wygląda podobnie jak w przypadku gmin i powiatów.