Policjanci mają już prawo do pełnej rekompensaty nadgodzin

23 lutego 2010 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis ograniczający wypłatę rekompensaty pieniężnej za ponadnormatywny czas służby policjantów (potocznie zwany godzinami nadliczbowymi) jest niezgodny z konstytucją.

Z dniem opublikowania wyroku, czyli 8 marca 2010 r,. przestało zatem obowiązywać wprowadzone 20 września 2006 r. ograniczenie, zgodnie z którym zwalniany policjant, któremu nie udzielono czasu wolnego za godziny ponadnormatywnej służby, otrzymywał ekwiwalent pieniężny za godziny nadliczbowe tylko za trzy lata wstecz. Od tego dnia policjanci decydujący się na odejście ze służby mogą więc liczyć na rekompensatę za wszystkie wypracowane i niezrekompensowane czasem wolnym nadgodziny.

Ustawa o Policji choć nie posługuje się pojęciem godzin nadliczbowych, ustala jednak maksymalne normy czasu służby dla policjantów. Zgodnie z nią czas pełnienia służby policjanta jest określony wymiarem jego obowiązków, z uwzględnieniem prawa do wypoczynku. Z tym że zadania służbowe policjanta powinny być ustalane w sposób pozwalający na ich wykonanie w ramach 40-godzinnego tygodnia służby, w trzymiesięcznym okresie rozliczeniowym. Oznacza to, iż czas służby policjanta został określony podobnie jak w kodeksie pracy czas pracy pracowników.

Do czasu służby nie wlicza się czasu niezbędnego - nie dłuższego jednak niż 30 minut - do bezpośredniego przygotowania do służby i jej zdania, a w szczególności przyjęcia lub zdania dokumentacji z przebiegu służby, uzbrojenia i wyposażenia.

Za czas służby przekraczający wspomnianą normę (40-godzinną) policjantom udzielany jest czas wolny w tym samym wymiarze. Ale nie wszystkim. Do czasu wolnego za dłuższy czas służby nie mają bowiem prawa policjanci:

● otrzymujący dodatek funkcyjny - wykaz tych osób określa załącznik nr 4 do rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad otrzymywania i wysokości uposażenia zasadniczego policjantów, dodatków do uposażenia oraz ustalania wysługi lat, od której jest uzależniony wzrost uposażenia zasadniczego,

● otrzymujący rekompensatę pieniężną za wykonywanie w ponadnormatywnym czasie służby zadań prewencyjnych w związku z porozumieniem zawartym między zarządem powiatu lub gminy a właściwym komendantem powiatowym/miejskim policji. Z tym, że tego rodzaju zadania nie powinny zajmować policjantom więcej niż 10 godzin w tygodniu w trzymiesięcznym okresie rozliczeniowym.

Tygodniowy oraz dzienny wymiar czasu służby, zmianowy i podstawowy rozkład czasu służby, przypadki przedłużania czasu służby ponad ustaloną normę, sposób pełnienia dyżurów domowych oraz warunki i tryb udzielania policjantom czasu wolnego od służby lub przyznawania im rekompensaty pieniężnej określa rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 18 października 2001 r. w sprawie rozkładu czasu służby policjantów.

Zgodnie z nim w ramach 40-godzinnej normy czasu służby w jednostkach organizacyjnych policji np., komendzie, komisariacie czy oddziale prewencji, może być wprowadzony zmianowy (na stanowiskach służbowych, na których wymaga się pełnienia służby w systemie zmianowym lub w sposób ciągły) lub podstawowy rozkład czasu służby.

W zmianowym - policjant pełni służbę na zmiany trwające po 8 godzin. W szczególnie uzasadnionych przypadkach czas służby na jednej zmianie może zostać wydłużony do 12 godzin. Godziny rozpoczęcia i zakończenia służby w zmianowym rozkładzie czasu służby ustala przełożony właściwy w sprawach osobowych.

Policjanci mają też zagwarantowane okresy odpoczynku. I tak policjantowi po 8-godzinnej służbie należy się co najmniej 10 godzin czasu wolnego. Po pięciu kolejnych służbach pełnionych w porze nocnej powinien odpoczywać 48 godzin. Jeśli jego zmiana trwa 12 godzin, po każdej służbie należą mu się 24 godziny czasu wolnego, a jeżeli pełnił służbę w porze nocnej, odpoczywać może 48 godzin.

Policjant, do którego obowiązków należy kierowanie pojazdem samochodowym, może pełnić służbę do 12 godzin na dobę, w tym kierować pojazdem nie więcej niż 10 godzin.

W trakcie pełnienia służby policjant ma także prawo do jednej przerwy, wliczanej do czasu służby. Jej długość zależy od czasu pełnienia służby. I tak przy służbie trwającej 8 godzin policjantowi przysługuje 20, a przy służbie 12-godzinnej 45 minut przerwy. Jeżeli jednak policjant zmuszony jest pełnić służbę w niekorzystnych warunkach atmosferycznych, np. na mrozie lub deszczu, czas przerw może zostać przedłużony odpowiednio do 45 lub 60 minut. Czas przerw ustala policjant nadzorujący pełnienie służby.

W podstawowym rozkładzie czasu służby policjant pełni służbę po 8 godzin dziennie od poniedziałku do piątku, w godzinach od 8.15 do 16.15. Jeżeli jest to uzasadnione warunkami lokalnymi lub wymaga tego szczególny charakter wykonywanych zadań, przełożony właściwy w sprawach osobowych może wprowadzić inne godziny rozpoczęcia i zakończenia służby (w całej jednostce organizacyjnej policji, poszczególnych komórkach lub na wybranych stanowiskach służbowych).

Do czasu służby wlicza się 20 minut przerwy. Podobnie jak przy zmianowym rozkładzie czasu służby również i w tym przypadku policjantowi pełniącemu służbę w niekorzystnych warunkach atmosferycznych można wydłużyć czas przerwy przy służbie trwającej 8 godzin - do 45 minut.

W szczególnie uzasadnionych przypadkach przełożony właściwy w sprawach osobowych lub upoważniony przez niego kierownik komórki organizacyjnej może ustalić indywidualny rozkład czasu służby policjanta. Oczywiście w ramach obowiązujących funkcjonariusza norm czasu służby. Sytuacje, które uzasadniają ustalenie indywidualnego czasu służby dla policjanta, mogą wynikać z potrzeb danej jednostki lub też z przyczyn leżących po stronie policjanta, np. jego sytuacji rodzinnej.

W niektórych sytuacjach policjant zobowiązany jest pełnić służbę dłużej niż przewidują to normy określone w ustawie. I tak czas służby policjanta może zostać przedłużony m.in. ze względu na konieczność:

● wykonywania rozpoczętych czynności: dochodzeniowo-śledczych, operacyjno-rozpoznawczych oraz administracyjno-porządkowych, jeżeli nie mogą one zostać przerwane,

● zapewnienia ciągłości służby na stanowiskach, na których wymagane jest utrzymanie pełnienia służby w sposób ciągły,

● realizacji spraw niecierpiących zwłoki.

Przedłużenie czasu służby następuje na polecenie kierownika komórki organizacyjnej, w której policjant pełni służbę. O wydanym poleceniu kierownik ma obowiązek zawiadomienia przełożonego właściwego w sprawach osobowych.

Wymiar czasu służby ulega zmniejszeniu o liczbę godzin usprawiedliwionej nieobecności policjanta w służbie w trzymiesięcznym okresie rozliczeniowym. Po okresie usprawiedliwionej nieobecności w służbie policjant podejmuje służbę w pierwszym dniu, który zgodnie z harmonogramem jest jego dniem służby, chyba że kierownik komórki organizacyjnej zarządzi inaczej.

W zamian za dłuższą służbę policjant ma prawo do dni wolnych. Do rozliczenia czasu służby przyjęto, że każde 8 godzin przekraczające normę określoną w art. 33 ust. 2 ustawy o Policji (40 godzin w tygodniu w trzymiesięcznym okresie rozliczeniowym) odpowiada jednemu dniu wolnemu.

Na wniosek policjanta czas wolny może być udzielony w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu. W zamian za służbę pełnioną w dniu wolnym od służby policjant powinien otrzymać dzień wolny w innym dniu tygodnia. Od reguły, że za ponadnormatywny czas służby policjantowi przysługuje tylko czas wolny, są jednak wyjątki.

Dodatkowe wynagrodzenie zamiast czasu wolnego otrzyma policjant wykonujący w ponadnormatywnym czasie służby zadania z zakresu służby prewencyjnej w związku z porozumieniem zawartym między zarządem powiatu lub gminy a właściwym komendantem powiatowym (miejskim) policji. Takiemu policjantowi przysługuje bowiem rekompensata pieniężna za każdą godzinę takiej służby. Stawkę godzinową rekompensaty, jeżeli nie określa jej porozumienie, ustala się dzieląc łączną kwotę środków finansowych przewidzianych na rekompensaty przez łączną liczbę godzin służby, do pełnienia której zobowiązuje to porozumienie. Rekompensatę taką wypłaca się z dołu, w ciągu 20 dni od terminu przekazania środków finansowych na ten cel przez zarząd powiatu lub gminy, na podstawie wykazu dodatkowych należności, zatwierdzonego przez właściwego komendanta policji określonego w porozumieniu.

Rekompensatę pieniężną za tzw. godziny nadliczbowe otrzyma też policjant, który do dnia zwolnienia nie odbierze za nie czasu wolnego. Zgodnie z ustawą czas wolny w zamian za służbę pełnioną poza rozkładem czasu służby policjant jest obowiązany wykorzystać do dnia zwolnienia ze służby, a przełożony ma obowiązek mu to zapewnić. Jeżeli jednak policjant nie wykorzysta wspomnianego czasu wolnego, to przy zwolnieniu ze służby otrzyma ekwiwalent pieniężny za każde 8 godzin niewykorzystanego czasu wolnego w wysokości 1/30 części miesięcznego uposażenia zasadniczego wraz z dodatkami o charakterze stałym należnego na ostatnio zajmowanym stanowisku służbowym (art. 114 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 115a ustawy o Policji).

Do 8 marca 2010 r. obowiązywała zasada, że ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany czas wolny (podobnie zresztą jak ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy) wypłacano policjantom tylko za ostatnie trzy lata kalendarzowe. 23 lutego 2010 r. Trybunał Konstytucyjny uznał jednak, że art. 114 ust. 1 pkt 2 w części obejmującej słowa "nie więcej jednak niż za ostatnie 3 lata kalendarzowe" jest niezgodny z art. 66 ust. 2 w związku z art. 2 konstytucji (sygn. akt K 1/08), Dz.U. nr 34, poz. 190).

Oznacza to, że policjant odchodzący ze służby powinien otrzymać ekwiwalent za cały niewykorzystany czas wolny przysługujący mu za przedłużony czas służby. Powstaje pytanie, co z policjantami, którzy odeszli ze służby w okresie między 20 września 2006 r. a 8 marca 2010 r,. czyli między dniem, od kiedy zaczęło obowiązywać to ograniczenie, a dniem, kiedy utraciło ono swoją moc.

Wydaje się, że w kontekście orzeczenia TK policjanci, którym w związku ze zwolnieniem ze służby we wskazanym przedziale czasowym nie wypłacono ekwiwalentu za czas służby dłuższy niż za ostatnie trzy lata, nie stracili prawa do tego ekwiwalentu. W świetle charakteru tego świadczenia, formy i trybu ustalania jego wysokości oraz wypłaty (nie w formie decyzji, a jako czynność materialnotechniczna - por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 12 marca 2009 r., II SA/Ke 134/09 www.nsa.gov.pl) nie jest możliwe zastosowanie wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie o art. 145a kodeksu postępowania administracyjnego. Mając na uwadze, że w stosunku służbowym prawo do czasu wolnego (analogicznie jak do urlopu wypoczynkowego) nie ulega przedawnieniu (inaczej niż w stosunku pracy) to od dnia utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu ograniczającego wypłatę rekompensaty pieniężnej za niewykorzystany czas wolny od służby lub urlop wypoczynkowy roszczenie to stało się wymagalne.

Biorąc pod uwagę, że roszczenie o ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany czas wolny od służby (jak inne roszczenia pieniężne ze stosunku służbowego) przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym stało się wymagalne (art. 107 ustawy o Policji), funkcjonariusze zwolnieni między 20 września 2006 r. a 8 marca 2010 r., którzy nie otrzymali należnego im ekwiwalentu, powinni mieć to niezwłocznie wyrównane z urzędu.

● - to dla policjanta odpowiednio (w zależności od jednostki, w której pełni służbę) komendant główny policji, komendanci wojewódzcy i powiatowi (miejscy) policji oraz komendanci szkół policyjnych.

● - to komenda, komisariat, komisariat specjalistyczny, oddział prewencji i pododdział antyterrorystyczny, Wyższa Szkoła Policji, szkoła policyjna i ośrodek szkolenia policji,

● - to dyrektor biura (inspektoratu, laboratorium), naczelnik zarządu, naczelnik wydziału (inspektoratu, laboratorium), naczelnik sekcji, kierownik sekcji, kierownik izby dziecka, kierownik referatu, kierownik ogniwa, kierownik posterunku policji, kierownik rewiru dzielnicowych, dyrektor instytutu, kierownik zakładu, redaktor naczelny, kierownik studium, dyrektor biblioteki, kierownik biblioteki, dowódca kompanii, dowódca plutonu

Jeżeli wymagają tego potrzeby służby, policjant może zostać wyznaczony do pełnienia dyżuru domowego. Nie może to mieć jednak miejsca więcej niż cztery razy w miesiącu i nie więcej niż raz w niedzielę lub święto. W jego trakcie zobowiązany jest przebywać w miejscu zamieszkania lub w innym miejscu uzgodnionym z przełożonym. Czas trwania jednego dyżuru nie może przekroczyć 16 godzin, a czas trwania wszystkich dyżurów w miesiącu łącznie 48 godzin. Za czas dyżuru policjantowi przysługuje czas wolny. Pod warunkiem jednak, iż w tym czasie wykonywał on zlecone mu przez przełożonego czynności.

Małgorzata Jankowska

malgorzata.jankowska@infor.pl

Art.33, art. 114, art. 115 a ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 43, poz. 277 z póżn. zm.).

Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 18 października 2001 r. w sprawie rozkładu czasu służby policjantów (Dz.U. nr 131, poz. 1471).

Rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 6 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad otrzymywania i wysokości uposażenia zasadniczego policjantów, dodatków do uposażenia oraz ustalania wysługi lat, od której jest uzależniony wzrost uposażenia zasadniczego (Dz.U. nr 152, poz. 1732 z późn. zm.).