Jakie obowiązki na samorządy nakłada kodeks wyborczy

Obowiązujący już kodeks wyborczy ma uporządkować i ujednolicić polskie prawo wyborcze. Nowe przepisy zastępują dotychczasowych pięć ustaw związanych z wyborami prezydenta, przedstawicieli do Sejmu i Senatu, Parlamentu Europejskiego oraz organów samorządu terytorialnego.

Kodeksowe regulacje wprowadzają nie tylko wspólne zasady tworzenia rejestrów i spisów wyborczych, ale również określają reguły przeprowadzenia głosowania, organizowania kampanii wyborczych oraz zasady ich finansowania. To jednak nie koniec zmian. Wyborców czekają ułatwienia w głosowania. Nie tylko będzie można oddać głos przez pełnomocnika, ale obywatele zamieszkali za granicą zagłosują korespondencyjnie. Z kolei niewidomi będą mogli wykorzystywać nakładki przygotowane w alfabecie Braille’a. Samo głosowanie w wyborach do samorządu terytorialnego oraz do parlamentu europejskiego będzie można przeprowadzić w ciągu dwóch dni. Analogiczne rozwiązania w stosunku do wyboru głowy państwa i przedstawicieli w parlamencie zakwestionował Trybunał Konstytucyjny (wyrok z 20 lipca 2011 r., sygn. akt K 9/11). Bez względu jednak na to, czy wybory będą trwać jeden, czy dwa dni, zawsze odbywać się będą w tych samych godzinach pomiędzy godziną 7 a 21.

W wyniku zmian radnych gminnych w kolejnych wyborach wybierzemy w okręgach jednomandatowych. Oznacza to, że w jednym okręgu wybierzemy tylko jednego radnego, a nie jak dotychczas nawet kilku. Ta zmiana spowoduje, że łatwiej będzie rozliczyć urzędującego radnego z zapowiadanego w kampanii wyborczej programu i efektów jego wykonania.

Nowe przepisy nie będą stosowane w przypadku każdej gminy. W dalszym ciągu tak jak obecnie wybory w największych miastach - miastach na prawach powiatu - będą proporcjonalne. W ocenie samych samorządowców rezygnacja z jednomandatowych okręgów w miastach na prawach powiatu to kompletne nieporozumienie. Taka sytuacja oznacza, że w dalszym ciągu w dużych miastach listy będzie układał aparat partyjny. Udział w wyborach z pewnością ułatwi możliwość głosowania w ciągu dwóch dni. Niestety, nie będzie to zasada stała. O tym, czy wybory będą jednodniowe, czy dwudniowe, każdorazowo decydować będzie organ je zarządzający. W przypadku wyborów samorządowych będzie to premier.

Przepisy wprowadzające kodeks wyborczy zobowiązują radę gminy do przeprowadzenia podziału jednostki na okręgi wyborcze w wyborach do rady w terminie 15 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy. Oznacza to, że gminy mają na to czas do 1 listopada 2012 r. Nie wyklucza to jednak wprowadzenia nowych zasady już w zbliżających się wyborach parlamentarnych.

Przy ustalaniu podziału gminy na okręgi wyborcze samorządy będą musiały uwzględnić liczbę mieszkańców ujętych w stałym rejestrze wyborców danej gminy na koniec kwartału poprzedzającego okres, w którym organ stanowiący przeprowadzi podział na okręgi wyborcze. Dodatkowo rada gminy musi przeprowadzić podział gminy na stałe obwody głosowania oraz ustalić ich numery, granice oraz siedziby obwodowych komisji wyborczych w terminie trzech miesięcy od dnia podziału gminy na okręgi wyborcze. Gdy gmina nie wprowadzi nowych zasad, głosowanie w wyborach parlamentarnych zostanie przeprowadzone w stałych obwodach głosowania utworzonych na podstawie przepisów dotychczasowych.

Kodeks wyborczy przewiduje, że w wyborach głosowanie przeprowadza się w stałych i odrębnych obwodach głosowania utworzonych na obszarze gminy. Podział gminy na stałe obwody głosowania przeprowadza rada gminy na wniosek wójta.

Stały obwód głosowania powinien obejmować od 500 do 3000 mieszkańców. Wyjątkowo w przypadkach uzasadnionych miejscowymi warunkami obwód może obejmować mniejszą liczbę mieszkańców. Dodatkowo rada gminy, w drodze uchwały, na wniosek wójta, tworzy odrębny obwód głosowania w zakładzie opieki zdrowotnej, domu pomocy społecznej, zakładzie karnym i areszcie śledczym oraz w oddziale zewnętrznym takiego zakładu i aresztu, jeżeli w dniu wyborów będzie w nim przebywać co najmniej 15 wyborców. Nieutworzenie obwodu jest możliwe wyłącznie w uzasadnionych przypadkach na wniosek osoby kierującej daną jednostką. Podobne zasady będą obowiązywać w przypadku wyborów samorządowych, z tym że jeżeli w dniu wyborów we wskazanych wyżej jednostach będzie przebywać mniej niż 15 wyborców, można w niej utworzyć odrębny obwód głosowania po zasięgnięciu opinii osoby kierującej daną jednostką. Alternatywnie można utworzyć odrębny obwód głosowania w domu studenckim lub zespołach domów studenckich prowadzonych przez uczelnie lub inne podmioty na podstawie umów zawartych z uczelniami, jeżeli co najmniej 50 osób uprawnionych do udziału w wyborach poinformuje na piśmie rektora uczelni prowadzącej dom studencki o zamiarze przebywania w domu studenckim w dniu głosowania. Ostatnia ze wskazanych wyżej możliwości nie będzie stosowana w wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz w wyborach wójta.

Rada gminy, tworząc obwody głosowania, ustala ich numery, granice oraz siedziby obwodowych komisji wyborczych. Uchwałę rady gminy o utworzeniu obwodów głosowania ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Po jednym egzemplarzu uchwały przekazuje się niezwłocznie wojewodzie i komisarzowi wyborczemu. Na uchwały w sprawie obwodów głosowania wyborcom w liczbie co najmniej 15 będzie przysługiwało prawo wniesienia skargi do komisarza wyborczego, w terminie pięciu dni od daty podania ich do publicznej wiadomości. W takiej sytuacji komisarz wyborczy rozpozna sprawę w ciągu pięciu dni i wyda odpowiednie postanowienie. Od wydanego rozstrzygnięcia nie będzie przysługiwał środek prawny.

Zgodnie z nowymi przepisami wójt będzie musiał przedłożyć radzie gminy wnioski w sprawie zmian w podziale na stałe obwody głosowania, jeżeli konieczność taka wynika ze zmian granic gminy, zmiany liczby mieszkańców w gminie lub w obwodzie głosowania. Same zmiany w podziale na stałe obwody głosowania przeprowadza się najpóźniej w 45. dniu przed dniem wyborów.

W celu przeprowadzenia wyborów do Sejmu i do Senatu, wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej oraz wyborów do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej dodatkowo tworzy się stałe obwody głosowania dla obywateli polskich przebywających za granicą, jeżeli na terenie obwodu przebywa co najmniej 15 wyborców i jeżeli istnieje możliwość przekazania właściwej komisji wyborczej wyników głosowania niezwłocznie po jego zakończeniu. Obwody te tworzy, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw zagranicznych, po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej, określając ich liczbę oraz siedziby obwodowych komisji wyborczych. Obwody te wchodzą w skład okręgu wyborczego właściwego dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy. Tak jak dotychczas istnieje również możliwość utworzenia obwodów głosowania dla wyborców przebywających na polskich statkach morskich, które znajdują się w podróży w okresie obejmującym dzień wyborów. Podobnie jak w przypadku obwodów za granicą musi przebywać na nich co najmniej 15 wyborców i musi istnieć możliwość przekazania właściwej komisji wyborczej wyników głosowania niezwłocznie po jego zakończeniu. Obwody te tworzy, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw gospodarki morskiej, po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej, na wniosek armatora zgłoszony najpóźniej w 30. dniu przed dniem wyborów.

Obowiązkiem wójta tak jak dotychczas będzie podanie, w formie obwieszczenia, do wiadomości wyborców najpóźniej w 30. dniu przed dniem wyborów informacji o:

● numerach oraz granicach stałych i odrębnych obwodów głosowania,

● wyznaczonych siedzibach obwodowych komisji wyborczych dla danych wyborów,

● lokalach obwodowych komisji wyborczych dostosowanych do potrzeb wyborców niepełnosprawnych.

Jeden egzemplarz obwieszczenia trafi niezwłocznie do komisarza wyborczego. Dodatkowo obwieszczenie to wójt zamieści najpóźniej w 30. dniu przed dniem wyborów w Biuletynie Informacji Publicznej.

Kodeks wyborczy wprowadza nowe rozwiązania, w sytuacji niewykonywania wskazanych powyżej zadań przez gminy. Zgodnie z jego przepisami, jeżeli właściwe organy gminy nie wykonają w terminie lub w sposób zgodny z prawem zadań dotyczących utworzenia obwodów głosowania lub ich zmiany, powołania lub zmian w składach komisji obwodowych, właściwy komisarz wyborczy wezwie je do wykonania zadań w sposób zgodny z prawem w wyznaczonym terminie. W razie bezskutecznego upływu terminu komisarz niezwłocznie wykona te zadania i powiadomi o tym Państwową Komisję Wyborczą.

W wyroku z 24 lutego 2010 r., (II OSK 2001/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że uchwała w sprawie podziału gminy na obwody wyborcze jest adresowana nie tylko do komisji wyborczych, ale w równym stopniu do wyborców przez określenie miejsca wykonywania przez nich czynnego prawa wyborczego.

Zdaniem NSA wyborcy nie są określeni imiennie, lecz ogólnie. Oznacza to, że każdy mieszkaniec gminy chcący skorzystać ze swego czynnego prawa wyborczego musi się dostosować do ustaleń zawartych w takiej uchwale. Abstrakcyjność dyrektywy postępowania potwierdzana jest wykorzystywaniem tych samych obwodów do przeprowadzenia kolejnych wyborów. Ustalenia zawarte w uchwale są sankcjonowane w szczególności przez przepisy gwarantujące prawidłowość procesu głosowania i obliczenia wyników wyborów. W konsekwencji NSA uznał uchwałę o podziale gminy na obwody jako akt prawa miejscowego w ścisłym tego słowa znaczeniu. Co więcej, ani kodeks wyborczy, ani przepisy samorządowej czy parlamentarnej ordynacji wyborczej nie ustalają terminu wejścia w życie uchwały w sprawie obwodów do głosowania, lecz określają dwa równoległe tryby publikowania uchwały. Zgodnie z kodeksem wyborczym ogłasza się je w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Dodatkowo po jednym egzemplarzu uchwały przekazuje się niezwłocznie wojewodzie i komisarzowi wyborczemu. Zdaniem NSA nie ma zatem podstaw, aby z opublikowaniem w wojewódzkim dzienniku urzędowania nie łączyć 14-dniowego terminu wejścia w życie uchwały. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 17, poz. 95 z późn.zm.) akty normatywne, zawierające przepisy powszechnie obowiązujące, ogłaszane w dziennikach urzędowych, wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia, chyba że dany akt określi termin dłuższy.

Kolejnym obowiązkiem szefa gminy związanym ze zbliżającym się wyborami do Sejmu jest zorganizowanie miejsc do umieszczania plakatów. Zgodnie z art. 114 kodeksu wyborczego wójt niezwłocznie po rozpoczęciu kampanii wyborczej zapewni na obszarze gminy odpowiednią liczbę miejsc przeznaczonych na bezpłatne umieszczanie urzędowych obwieszczeń wyborczych i plakatów wszystkich komitetów wyborczych. Wykaz ten musi być podany do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty, np. na tablicy ogłoszeń urzędu oraz w BIP.

W praktyce sposób realizacji tego zadania w poszczególnych gminach był bardzo zróżnicowany. Wszystko zależało przede wszystkim od możliwości technicznych i organizacyjnych gminy, w tym szczególne od już istniejącej infrastruktury, należących do gminy urządzeń przeznaczonych do informacji wizualnej i reklamy. Alternatywą dla tego rozwiązania może być też wskazanie miejsc, wktórych komitety będą mogły bezpłatnie zamontować lub ustawić własne urządzenia (tymczasowe) i na nich zamieszczać plakaty swoich kandydatów. Dodatkowo wójt zgodnie z art. 110. Kodeksu wyborczego może wystąpić w swoim imieniu do właścicieli lub zarządców nieruchomości, obiektów albo urządzeń o wyrażenie zgody na umieszczanie plakatów na wybranych ścianach budynków, przystankach komunikacji publicznej, tablicach i słupach ogłoszeniowych, ogrodzeniach, latarniach, urządzeniach energetycznych, telekomunikacyjnych i udostępnić te miejsca nieodpłatnie komitetom wyborczym.

Wejście w życie kodeksu wyborczego nie zmienia dotychczasowych zasad wyboru radnych czy szefów gmin i miast. Z informacji uzyskanych w Państwowej Komisji Wyborczej wynika, że października wybory uzupełniające przedterminowe i ponowne zostały zarządzone w przypadku 42 jednostek samorządu terytorialnego. Zgodnie z przepisami wprowadzającym kodeks wyborczy do nowych, przedterminowych i uzupełniających wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego przeprowadzanych w trakcie kadencji, w czasie której kodeks wyborczy wszedł w życie, stosuje się przepisy dotychczasowe. Identyczne zasady odnoszą się do przedterminowych wyborów wójta (burmistrza, prezydenta miasta). W praktyce oznacza to, że kodeks wyborczy w całości będzie stosowany dopiero od nowej kadencji władz samorządowych. Do tego czasu wszelkie wybory w jednostkach samorządu terytorialnego będą organizowane na podstawie ustawy o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza miasta oraz ustawy - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw.

Wybory uzupełniające przeprowadza się w przypadku wygaśnięcia mandatu radnego w gminie liczącej do 20 tys. mieszkańców. Wybory te zarządza wojewoda. W zarządzeniu wojewoda podaje liczbę wybieranych radnych i datę wyborów uzupełniających, wyznaczonych na dzień wolny od pracy. Wojewoda ustala również kalendarz wyborczy dni, w których upływają terminy wykonania czynności wyborczych. Jeżeli w wyniku wyborów mandat pozostaje nadal nieobsadzony, wybory uzupełniające powtarza się między szóstym a dziewiątym dniem od daty wyborów, w wyniku których nie obsadzono brakującego mandatu.

W przypadku wygaśnięcia mandatu radnego wybranego w okręgu wyborczym dla wyboru rady w gminie liczącej powyżej 20 tys. mieszkańców oraz mandatu radnego powiatu lub województwa właściwa rada, po stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu radnego, podejmuje na następnej sesji uchwałę o wstąpieniu na jego miejsce kandydata z tej samej listy, który w wyborach uzyskał największą liczbę głosów, a nie utracił prawa wybieralności. W przypadku równej liczby głosów decyduje kolejność umieszczenia nazwiska kandydata na liście. Kandydat wybrany w taki sposób może się zrzec pierwszeństwa przy obsadzeniu mandatu na rzecz kandydata z tej samej listy, który uzyskał kolejno największą liczbę głosów. Takie oświadczenie powinno być zgłoszone właściwej radzie (sejmikowi województwa) na piśmie w ciągu trzech dni od daty doręczenia zawiadomienia o przysługującym mu mandacie. Jeżeli jednak nie można obsadzić mandatu radnych, a skład rady zmniejszył się o więcej niż 1/5, przeprowadza się wybory uzupełniające do danej rady na zasadach ogólnych, chyba że do zakończenia kadencji danej rady zostało mniej niż sześć miesięcy. W przypadku wyborów całego organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego przeprowadza się je w trybie ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw. Wybory te zarządza prezes Rady Ministrów w drodze rozporządzenia, w którym ustala kalendarz wyborczy.

W razie konieczności przeprowadzenia ponownych wyborów wójta, burmistrza, prezydenta miasta wybory zarządza w drodze rozporządzenia prezes Rady Ministrów w ciągu 60 dni od wystąpienia przyczyny ich zarządzenia. W rozporządzeniu zamieszczony jest kalendarz wyborczy, ustalany po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej. Kalendarz ten określa terminy wykonania czynności wyborczych. Terminy te w przypadku wyborów przedterminowych mogą być krótsze od przewidzianych w samorządowych ordynacjach wyborczych. Rozporządzenie prezesa Rady Ministrów wojewoda podaje niezwłocznie do publicznej wiadomości w formie obwieszczenia na terenie gminy, w której mają się odbyć wybory.

Prawo zgłaszania kandydatów na wójta, burmistrza, prezydenta miasta mają jedynie komitety wyborcze zarówno utworzone przez partie, i ich koalicje, stowarzyszenia i organizacje, jak i wyborców. Prawo zgłaszania kandydatów na radnych w gminach do 20 tys. mieszkańców przysługuje komitetom wyborców. Kandydaci zgłaszani są w formie list kandydatów. Każda zgłaszana lista powinna być poparta podpisami co najmniej 25 wyborców. Taka lista następnie przekazywana jest do komisji wyborczej. Jeżeli zgłoszenie jest zgodne z przepisami, komisja rejestruje kandydata na radnego. W przypadku wójta, burmistrza, prezydenta miasta, zgłaszając kandydata, komitet wyborczy musi uzyskać odpowiednie poparcie wyborców. Jest ono uzależnione od liczby mieszkańców danej miejscowości. Przykładowo w gminie liczącej do 5 tys. mieszkańców musi to być 150 wyborców, w gminie powyżej 100 tys. mieszkańców - 3 tys. wyborców. Do zgłoszenia dołącza się pisemne oświadczenie kandydata o wyrażeniu zgody na kandydowanie oraz o posiadaniu prawa wybieralności. Dodatkowym obowiązkiem w przypadku wyborów przedterminowych jest załączenie wykazu wyborców popierających kandydata. Jeżeli zgłoszenie spełnia warunki, gminna komisja wyborcza niezwłocznie rejestruje kandydata. Następnie zgodnie z ustalonym kalendarzem wyborczym przeprowadzana jest kampania wyborcza.

Jeżeli w okręgu wyborczym w wyborach do rad gminy, rady powiatu lub sejmiku województwa zarejestrowana liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w danym okręgu, głosowania nie przeprowadza się, a za wybranych na radnych komisja wyborcza uznaje zarejestrowanych kandydatów. W takim przypadku właściwa terytorialna komisja wyborcza niezwłocznie zawiadamia wyborców danego okręgu wyborczego o przyczynach obsadzenia mandatów bez głosowania w formie obwieszczenia.

@RY1@i02/2011/149/i02.2011.149.207.0004.001.jpg@RY2@

Wzór

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Ustawa z 5 stycznia 2011 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2011 r. nr 21, poz.113 z późn.zm.).

Ustawa z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2011 r., nr 21, poz. 112 z późn.zm.).

Ustawa z 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 176, poz. 1190 z późn.zm.).

Ustawa z 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 176, poz. 1191 z późn.zm.).