Obywatel nie może płacić za cudze błędy

Połowa Polaków nie ma zaufania do sądów. Ten obraz mogą zmienić media, ale sytuacja wymaga również - a może przede wszystkim - innego nastawienia samych sędziów. Zaufanie związane jest z poczuciem sprawiedliwości i słuszności. Automatycznie powielane rozwiązania i brak refleksji nad rolą sędziego w ich kształtowaniu mogą powodować, że obywatel - mimo pogodzenia się z przegraną - czuje się skrzywdzony. Jedną z przyczyn może być usprawiedliwiony opór przed płaceniem za błędy innych. Podstawą demokratycznego państwa jest ponoszenie odpowiedzialności wyłącznie za własne błędy.

Ta zasada powinna mieć także zastosowanie w przypadku problemu ponoszenia kosztów postępowania kasacyjnego. W artykule "Za błędy sądu płaci obywatel, który nie ma na nie wpływu" (DGP 196/2014) sędzia Janusz Drachal słusznie zwraca uwagę na istnienie w prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przepisów, które pozwalają na rozłożenie kosztów procesu odpowiadające kryteriom słuszności i sprawiedliwości. Nie mogę się jednak zgodzić z tym, że to od strony oczekuje się "choćby minimalnej aktywności (...) nakierowanej na ochronę jej własnego interesu". Wypowiedź ta padła w kontekście sprawy, w której Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok sądu I instancji z powodów określonych w art. 141 par. 4 p.p.s.a, a więc w przypadku błędów w uzasadnieniu wyroku, na co strona postępowania nie ma wpływu. NSA powinien częściej korzystać z przepisu art. 207 par. 2 p.p.s.a., pozwalającego na odstąpienie w szczególnie uzasadnionych przypadkach od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego od strony przegranej. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że powinien robić to z urzędu, a nie na jej wniosek. NSA z takich rozstrzygnięć korzysta incydentalnie. W jednym z orzeczeń wskazano, że w przypadku gdy wyłączną przyczyną sprawiającą, że "doszło do postępowania kasacyjnego, było wadliwe orzeczenie sądu I instancji (...) uznać należało, że zasądzenie w niej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. pozostawałoby w opozycji wobec obowiązku urzeczywistniania zasad sprawiedliwości społecznej, wynikającego z art. 2 konstytucji (...). Nie ulega zaś wątpliwości, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może zastosować art. 207 par. 2 p.p.s.a. ze względów słusznościowych" (II GSK 673/13). Wskazane jest, by NSA brał te rozważania pod uwagę. To na sąd nałożono obowiązek poszukiwania wartości słuszności i sprawiedliwości postępowania. Nie można oczekiwać od obywateli, że będą podejmować wysiłki na rzecz uprawdopodobnienia tezy, że nie płaci się za cudze błędy.

Krzysztof Izdebski

 prawnik Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska