ZUS może zażądać zwrotu, ale dopiero po doręczeniu decyzji

ZUS może żądać od osoby, która pobrała nienależne jej świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jego zwrotu na zasadach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych lub w przepisach regulujących prawo do określonych świadczeń, np. prawo do emerytury lub renty. Jednak odsetek może żądać dopiero po doręczeniu decyzji zobowiązującej do zwrotu.

Wątpliwości z terminem

W praktyce powstają wątpliwości dotyczące określenia, od kiedy ZUS może żądać odsetek od nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. ZUS przyjmuje bowiem niekiedy, że odsetki te należy liczyć już od daty wypłaty nienależnego świadczenia. Często powoduje to, że kwota odsetek przewyższa nawet kwotę nienależnie pobranego świadczenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy upłynął znaczny okres od daty wypłaty nienależnego świadczenia. Pogląd ten nie jest jednak akceptowany przez sądy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie przyjmuje się bowiem, że określenia, od kiedy należą się odsetki od świadczeń z ubezpieczenia społecznego, także od świadczeń podlegających zwrotowi, należy poszukiwać w prawie ubezpieczeń społecznych, a nie w prawie cywilnym. Natomiast świadczenia z ubezpieczeń społecznych są przyznawane i wypłacane na podstawie decyzji administracyjnych. Z tego względu nie można przyjmować, że świadczenia wypłacane na podstawie istniejącej w obrocie prawnym decyzji podlegały zwrotowi już w dacie wypłaty, pomimo że przesłanki przyznania świadczenia w rzeczywistości nie istniały. Świadczenia uważane za nienależne podlegają zwrotowi dopiero wówczas, gdy organ rentowy wyda stosowną decyzję administracyjną o zwrocie. Tak podkreślano, w szczególności w wyrokach SN z 3 lutego 2010 r. (sygn. akt I UK 210/09, LEX nr 585713) i z 18 grudnia 2008 r. (sygn. akt I UK 154/08, OSNP 2010/11-12/148).

Zatem tylko po dacie doręczenia tej decyzji ZUS może żądać zapłaty odsetek od nienależnie wypłaconych kwot. Zwrot "żądać zwrotu" z art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa) należy bowiem rozumieć jako doręczenie decyzji w tym przedmiocie. Dopiero więc od momentu doręczenia można mówić o pozostawaniu przez dłużnika w opóźnieniu. Tak wyjaśniał również Sąd Apelacyjny w Łodzi w uzasadnieniu wyroku z 29 stycznia 2014 r. (sygn. akt III AUa 784/13). W tej konkretnej sprawie zaskarżona decyzja ZUS obejmowała odsetki za okres od 1 lipca 2001 r. do 27 listopada 2012 r., tj. do momentu jej wydania, a więc przed jej doręczeniem, dlatego też sąd uznał, że żądanie ZUS zapłaty tych odsetek było nieuprawnione. Odsetki od nienależnie pobranych świadczeń biegną bowiem od następnego dnia od doręczenia decyzji o obowiązku ich zwrotu do dnia ich zapłaty.

Warto też zauważyć, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń podlegają zwrotowi bez odsetek, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający te świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane (art. 84 ust. 11 ustawy systemowej).

Regulacja ustawowa

W myśl art. 84 ust. 1 ustawy systemowej osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Przy czym według ust. 2 ustawy tego artykułu - za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.

Zbliżona regulacja zawarta jest w art. 138 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.) i dotyczy nienależnie pobranych emerytur i rent.

Celem tych przepisów jest ochrona środków pieniężnych zgromadzonych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i odzyskanie świadczeń, które zostały wypłacone niezgodnie z przepisami prawa ubezpieczeń społecznych. Regulacja ta służy więc zrekompensowaniu Funduszowi Ubezpieczeń Społecznych straty, którą fundusz ten (a w istocie wszyscy ubezpieczeni) poniósł wskutek wypłaty świadczenia osobie do niego nieuprawnionej.

Ograniczenia czasowe

Możliwość żądania zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń jest ograniczona czasowo. Wskazuje na to art. 84 ust. 3 ustawy systemowej, według którego nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. Zasadniczo więc ZUS nie może żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 3 lata, a w przypadku gdy osoba pobierająca świadczenie powiadomiła go o okolicznościach uzasadniających ustanie prawa do świadczeń lub ich wstrzymanie, za okres roku.

@RY1@i02/2014/186/i02.2014.186.03300020e.802.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 84 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).