Nienależnego świadczenia dochodzimy od ubezpieczonego, a dopiero gdy to niemożliwe - od płatnika

ZUS powinien żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia od osoby, której świadczenie to wypłacono. Płatnik składek nie może bowiem być zobowiązany do zwrotu kwot świadczeń pobranych nienależnie przez inną osobę, w sytuacji gdy obowiązujące przepisy umożliwiają ZUS dochodzenie zwrotu od tej osoby.

ZUS może żądać od osoby, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jego zwrotu na zasadach określonych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.) lub w przepisach regulujących prawo do określonych świadczeń, np. do rent lub emerytur.

W sytuacji gdy pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot (art. 84 ust. 6 u.s.u.s.). Jeśli więc to pracodawca podał nieprawdziwe dane w dokumentach dotyczących swego pracownika, czego skutkiem było przyznanie nienależnego świadczenia, to wówczas może być on zobowiązany do zwrotu kwoty tego świadczenia. Przy czym nieprawdziwe dane są to podane przez pracodawcę informacje niezgodne ze stanem faktycznym. Może to dotyczyć np. podania nieprawdziwych danych w zaświadczeniu o zatrudnieniu i wynagrodzeniu lub w świadectwie pracy pracownika, dotyczących czasu pracy, wynagrodzenia czy okresów korzystania z urlopów bezpłatnych. Tak też wskazywał Sąd Apelacyjny w Białymstoku. W wyroku z 21 września 2000 r. (sygn. akt III AUa 499/00) stwierdził, że świadectwo pracy wydane sprzecznie z art. 97 par. 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.) powoduje obowiązek pracodawcy wyrównania nienależnie pobranego świadczenia ubezpieczeniowego przez pracownika zgodnie z art. 84 ust. 6 u.s.u.s.

Odpowiedzialność płatnika lub innego podmiotu przekazującego obiektywnie nieprawdziwe dane nie jest uzależniona od jego winy. Podobnie wskazał Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 3 grudnia 2003 r. (sygn. akt III AUa 2325/02). Stwierdził, że art. 84 ust. 6 u.s.u.s. jest skonstruowany w taki sposób, że nie wymaga ustalania winy za przekazanie nieprawdziwych danych organowi rentowemu. Nie mają również znaczenia przyczyny, dla których pracodawca podał nieprawdziwe dane dotyczące swego pracownika. Bez znaczenia jest więc, czy będzie to wynikało z chęci stworzenia fikcyjnych uprawnień dla pracownika, czy też z niewiedzy pracodawcy lub braku odpowiedniego zapoznania się z pouczeniami dotyczącymi wypełniania świadectw pracy. W każdym z tych przypadków, jeśli podane dane były faktycznie nieprawdziwe i spowodowały powstanie nienależnej wypłaty na rzecz pracownika, pracodawca może być zobowiązany do zwrotu tych kwot na rzecz ZUS. W praktyce mogą to być znaczne kwoty, tym bardziej że ZUS może żądać zwrotu za okres trzech lat. Ponadto obowiązek zwrotu obejmuje wypłaconą nienależnie kwotę wraz z odsetkami ustawowymi, co istotnie zwiększa wysokość zobowiązania.

Zauważyć jednak należy, że Sąd Najwyższy konsekwentnie w kilku wyrokach (np. z 6 sierpnia 2013 r., sygn. akt II UK 110/13, LEX nr 1451524, oraz z 17 stycznia 2012 r., sygn. akt I UK 194/11, LEX nr 1227962) podkreślał, że ZUS powinien przede wszystkich żądać zwrotu od osoby, która pobrała nienależne świadczenie. SN stwierdzał wyraźnie, że obowiązek zwrotu wypłaconych nienależnie świadczeń z ubezpieczeń społecznych obciąża płatnika składek w myśl art. 84 ust. 6 u.s.u.s. tylko wówczas, gdy ich pobranie spowodowane zostało przekazaniem przez niego nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, a jednocześnie brak jest podstaw do żądania takiego zwrotu od osoby, której faktycznie świadczenia te wypłacono, nie można bowiem uznać, że pobrała je nienależnie w rozumieniu art. 84 ust. 2 tej ustawy. Zasadą wynikającą z art. 84 ust. 1 u.s.u.s. jest więc obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia przez osobę, która je pobrała. Jedynie gdy brak jest podstaw jej odpowiedzialności, ZUS może dochodzić zapłaty od płatnika składek. Celem takiej regulacji jest bowiem umożliwienie odzyskania przez ZUS świadczeń, które bez jego winy zostały wypłacone bądź zawyżone. Jednocześnie nie ma przy tym podstaw, aby uznać, że osoba, która je pobrała, jest zobowiązana do ich zwrotu w myśl zasad wynikających z art. 84 ust. 1 i 2 u.s.u.s. Natomiast w innych przypadkach ZUS nie może żądać zwrotu nadpłaconych kwot od płatnika, mimo że pochodzące od niego nieprawdziwe informacje doprowadziły do wypłacenia nienależnych świadczeń.

@RY1@i02/2014/181/i02.2014.181.03300030f.802.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 84 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).