Ubezpieczony zwróci świadczenie, nawet gdy nie wiedział, że dowody były fałszywe

Zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń określają przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa). W myśl art. 84 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Zbliżona regulacja zawarta jest w art. 138 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zaznaczyć należy, że nienależnie pobrane świadczenie podlega zwrotowi w kwocie brutto, czyli obejmuje kwotę świadczenia faktycznie wypłaconego osobie pobierającej świadczenie, zwiększoną o kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych odprowadzaną przez organ rentowy.

Osoba, która świadomie wprowadziła w błąd organ rentowy (np. przedstawiając fałszywe zeznania świadków, zaświadczenia, świadectwa pracy, czy składając sfałszowane zaświadczenia lekarskie), zobowiązana jest do zwrotu świadczenia przyznanego lub wypłaconego w związku z tym błędem. Przykładem takiej sytuacji będzie złożenie fałszywych zeznań co do okresu zatrudnienia lub posłużenie się oświadczeniami świadków, które były nieprawdziwe.

Podobnie wypowiadał się w tym zakresie Sąd Najwyższy w wyroku z 14 kwietnia 2000 r. (sygn. akt II UKN 500/99, OSNP 2001/20/623). W praktyce wątpliwości budzi, czy osoba posługująca się w celu uzyskania świadczenia z ZUS nieprawdziwymi zeznaniami lub fałszywymi dokumentami musi mieć świadomość, że są one niezgodne z prawdą.

Rozstrzygając tę kwestię na gruncie obowiązku zwrotu rent i emerytur, Sąd Najwyższy w wyroku z 2 lutego 2011 r. (sygn. akt I UK 300/10, OSNP 2012/7-8/96) stwierdził wyraźnie, że przyznanie i wypłacenie świadczenia na podstawie fałszywych dokumentów jest traktowane odrębnie od świadomego wprowadzenia organu rentowego w błąd przez osobę pobierającą świadczenia, więc przyznanie lub wypłacenie świadczenia na podstawie fałszywych dokumentów rodzi obowiązek zwrotu pobranego świadczenia także w razie braku świadomości świadczeniobiorcy co do fałszywości tych dokumentów.

Zatem dla powstania obowiązku zwrotu w przypadku złożenia nieprawdziwych zeznań lub przedłożenia fałszywych dokumentów wystarczające jest samo ich wypłacenie na tej podstawie, nawet bez wiedzy i świadomości osoby pobierającej świadczenia, że w ten sposób ZUS zostaje wprowadzony w błąd. Tak samo wskazywał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 6 lutego 2014 r. (sygn. akt III AUa 754/13). Pogląd ten można zastosować także do innych świadczeń, np. zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego. Oznacza to, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ma szeroki zakres i nawet brak świadomości świadczeniobiorcy, że posłużył się fałszywymi dowodami, nie uchroni go od obowiązku zwrotu do ZUS nienależnie otrzymanych kwot.

Istotne jest także, że ubezpieczony, któremu przyznano i wypłacono świadczenie z ubezpieczenia społecznego na podstawie fałszywych dokumentów lub w efekcie świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego, nie może skutecznie bronić się zarzutem, że to płatnik składek spowodował wypłatę tego świadczenia. Tak wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 17 stycznia 2012 r. (sygn. akt I UK 194/11).

Możliwość żądania przez ZUS zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń jest ograniczona czasowo. Wskazuje na to art. 84 ust. 3 ustawy systemowej, według którego nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. Przepis nie precyzuje jednak, od kiedy liczyć te terminy, co wywołuje wątpliwości. W orzecznictwie sądowym ostatecznie przyjęto jednak, że okresy te należy liczyć od daty wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu tego świadczenia.

@RY1@i02/2014/113/i02.2014.113.03300010a.803.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 84 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Art. 138 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

(t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.).