E-składka to kolejny powód dla PFRON, by kwestionować dopłaty do wynagrodzeń

Niejasne regulacje i widmo zwrotu pieniędzy

Dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) jest jedną z form wsparcia pracodawców zatrudniających osoby z różnymi niepełnosprawnościami, zarówno na chronionym (ZPChr), jak i otwartym rynku pracy (OR). Przesłanki jego uzyskania szczegółowo reguluje ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2046; dalej: ustawa o rehabilitacji lub ustawa), biorąc pod uwagę zasady pomocy publicznej wskazane w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 651/2014 z 17 czerwca 2014 r. uznającym niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz.Urz. UE z 2014 r. L 187, s. 1). Uzyskanie takiego dofinansowania nie jest bynajmniej łatwe. Po pierwsze ze względu na skomplikowanie przepisów określających warunki ich uzyskania.

Warunki ubiegania się o dofinansowanie do pensji

Pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Dofinansowanie nie przysługuje na osoby, z którymi zawarto umowy cywilnoprawne (o dzieło, umowa-zlecenie). Dofinansowanie nie przysługuje również na pracownika, który ma ustalone prawo do emerytury i został zaliczony do umiarkowanego lub lekkiego stopnia niepełnosprawności.

W przypadku zatrudniania co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełne etaty, żeby ubiegać się o dofinansowanie, trzeba zatrudniać co najmniej 6 proc. osób niepełnosprawnych.

Osobą niepełnosprawną w rozumieniu ustawy o rehabilitacji jest osoba, której niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności lub orzeczeniem równoważnym

W przypadku pracowników, których niepełnosprawność powstała w trakcie zatrudnienia, o dofinansowanie do ich wynagrodzenia można ubiegać się od dnia otrzymania pierwszego orzeczenia, ale nie wcześniej niż od okresu sprawozdawczego 07/2016 r., pod warunkiem terminowego złożenia wniosku.

Efekt zachęty trzeba wykazać na każdego pracownika zatrudnionego jako osoba niepełnosprawna od 1 stycznia 2009 r. Należy zwrócić uwagę, że warunkiem zatrudnienia pracownika jako osoby niepełnosprawnej jest przedstawienie przez pracownika ważnego orzeczenia potwierdzającego jego niepełnosprawność najpóźniej w dniu zatrudnienia.

Co do zasady efekt zachęty jest spełniony w przypadku, gdy zatrudnienie pracownika niepełnosprawnego powoduje w miesiącu podpisania umowy o pracę wzrost zatrudnienia ogółem w stosunku do średniego stanu zatrudnienia z 12 miesięcy poprzedzających ten miesiąc (metoda ilościowa). Istnieje wyjątek, kiedy efekt zachęty można wykazać mimo braku wzrostu zatrudnienia. Będzie nim przypadek, gdy zatrudniono pracownika niepełnosprawnego na wakat zwolniony w wyniku rozwiązania umowy o pracę z innym pracownikiem (metoda jakościowa):

● z przyczyn określonych w art. 52 par. 1 pkt 1 kodeksu pracy,

● za wypowiedzeniem złożonym przez pracownika,

● na mocy porozumienia stron,

● wskutek przejścia pracownika na rentę z tytułu niezdolności do pracy,

● z upływem czasu, na który została zawarta,

● z dniem ukończenia pracy, dla której wykonania była zawarta,

● wygaśnięcia umowy o pracę,

● zmniejszenia wymiaru czasu pracy pracownika - na jego wniosek.

Jeżeli dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika niepełnosprawnego nie stanowi dla danego pracodawcy pomocy publicznej, to nie ma obowiązku wykazywania efektu zachęty.

Terminy ponoszenia kosztów płacy określają odrębne przepisy:

● wynagrodzenie - kodeks pracy,

● składki na ubezpieczenia społeczne - ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.),

● zaliczki na podatek dochodowy od wypłaconych wynagrodzeń - ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 200 ze zm.).

Od 1 lipca 2016 r. można złożyć wniosek o dofinansowanie pracownika niepełnosprawnego dopiero po wypłacie wynagrodzenia tego pracownika (tj. z chwilą, gdy pracownik dysponuje wypłacona kwotą) - z zachowaniem wszystkich terminów określonych w ustawie i aktach wykonawczych.

Wyjątek stanowi przypadek, gdy wynagrodzenie pracownika niepełnosprawnego sfinansowane zostało ze środków z prowadzonej działalności lub z dochodów publicznych, o których mowa w ustawie z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2077).

Jeżeli pracodawca ma zaległości w zobowiązaniach wobec funduszu przekraczające ogółem powyższą kwotę, prezes zarządu funduszu wydaje decyzję o wstrzymaniu miesięcznego dofinansowania do czasu uregulowania zaległości przez pracodawcę. Decyzja podlega wykonaniu z dniem wydania. W przypadku nieuregulowania przez pracodawcę zaległości wobec PFRON do 31 stycznia roku następującego po roku, za który pracodawcy przysługuje miesięczne dofinansowanie, prezes zarządu funduszu wydaje decyzję o odmowie wypłaty miesięcznego dofinansowania za okres wskazany w decyzji o wstrzymaniu dofinansowania.

ⒸⓅ

PiSZ

A po drugie z uwagi na obowiązujące regulacje, które pozwalają PFRON odmawiać przyznania dofinansowania w określonych przypadkach. Mimo że przepisy obowiązują już kilka lat (większość z nich weszła w życie 1 grudnia 2012 r.), to nadal są problemy z ich interpretacją. W konsekwencji do dziś się zdarza, że przez to fundusz domaga się zwrotu wypłaconych dofinansowań - czasami nawet wbrew poglądom wynikającym z orzecznictwa sądowego czy stanowisk ministerialnych. Do tych problemów od 1 stycznia 2018 r. dołącza nowy - w związku z wprowadzeniem jednej e-składki na wszystkie ubezpieczenia społeczne pracodawcy korzystający z dopłat do płac pracowników niepełnosprawnych muszą jeszcze uważniej weryfikować prawidłowość zaliczania wpłaty na poszczególne ubezpieczenia. W przeciwnym razie również muszą się liczyć z obowiązkiem zwrotu dofinansowań.

SKUTKI JEDNEJ WPŁATY DO ZUS

Od 1 stycznia 2018 r. wskutek zmiany przepisów płatnik składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dokonuje wpłat do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jednym przelewem na indywidualny numer rachunku (tzw. e-składka). Następnie ZUS księguje i rozlicza te wpłaty proporcjonalnie na wszystkie ubezpieczenia oraz fundusze, przy czym w pierwszej kolejności pieniądze służą spłacie najstarszego zadłużenia. Tym samym w przypadku, gdy płatnik ma zaległości w ZUS, zastosowanie zasady pokrywania najstarszej należności może skutkować powstaniem zadłużenia za bieżący okres. Zmiana sposobu opłacania składek ZUS może spowodować, że pracodawcy oraz prowadzący działalność gospodarczą będą mieli zaległości w bieżących składkach. To zaś może ich pozbawić dofinansowania z PFRON.

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w komunikacie z 14 grudnia 2017 r., opublikowanym na swojej stronie internetowej (http://www.pfron.org.pl/aktualnosci/szczegoly-aktualnosci/news/zmiany-w-oplacaniu-skladek-zus-od-2018-r/), zwrócił uwagę, że taka sytuacja może wpływać na możliwość ubiegania się przez pracodawców o dofinansowania do wynagrodzeń zatrudnionych pracowników. Zgodnie bowiem z ustawą o rehabilitacji zarówno zwrot składek ZUS, jak i dopłata do wynagrodzenia nie przysługują, jeśli składki zostały opłacone z uchybieniem terminom określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, przekraczającym 14 dni. Dlatego niespełnienie tego wymogu w miesiącu wskazanym we wniosku składanym do PFRON uniemożliwi wypłatę pomocy. Może też być przyczyną wezwania do zwrotu przyznanych już dofinansowań lub refundacji. W związku z tym fundusz sugeruje osobom niepełnosprawnym oraz pracodawcom sprawdzenie w ZUS, czy na ich koncie nie zarejestrowano zaległości w opłacaniu składek. Dodaje, że można to zrobić poprzez złożenie do ZUS wniosku o ustalenie salda na koncie lub sprawdzenie jego stanu na Platformie Usług Elektronicznych ZUS. Gdyby okazało się, że takie zaległości istnieją, to należy je niezwłocznie uregulować, aby w kolejnych miesiącach wpłaty do organu rentowego pokrywały ubezpieczenia i fundusze za bieżące miesiące.

PROBLEMATYCZNE PRZESŁANKI ODMOWY

Jak wspomniano, 1 grudnia 2012 r. weszły w życie przepisy, które rozszerzyły przesłanki odmowy udzielenia dofinansowania do wynagrodzeń pracodawcom, którzy zatrudniają osoby niepełnosprawne. Kluczowa zmiana dotyczyła możliwości pozbawienia refundacji przedsiębiorcy, który dokonał rozliczenia składek ZUS z przekroczeniem ustawowego terminu, z ewentualnym opóźnieniem do 14 dni. Mimo upływu pięciu lat od tej nowelizacji pracodawcy nadal mają problemy w jej stosowaniem. Warto więc podsumować dotychczasowe problemy prawne i wątpliwości interpretacyjne wynikające ze stosowania przepisu, szczególnie w zakresie terminowego opłacania składek ZUS przed 1 stycznia 2018 r., czyli wejściem w życie e-składki.

Warto przy tym nadmienić, że przepisy dotyczące prawa do odmowy udzielenia dofinansowania do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych ulegały rozszerzeniu już w latach poprzednich. Po instytucjonalnych zmianach związanych z nowym systemem dofinansowań do wynagrodzeń, który zaczął obowiązywać od 1 stycznia 2009 r. (SODiR), już 1 marca 2011 r. zaczął obowiązywać przepis, który odmawiał dofinansowania na osoby z lekkim lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, które mają ustalone prawo do emerytury. Jednakże dopiero przepisy ustawy z 28 czerwca 2012 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r. poz. 986; dalej: nowelizacja) spowodowały prawdziwą rewolucję w tym zakresie.

RAMKA 1

Kiedy pracodawcy nie przysługuje dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych

Miesięczne dofinansowanie nie przysługuje:

1) na pracowników zaliczonych do umiarkowanego lub lekkiego stopnia niepełnosprawności, którzy mają ustalone prawo do emerytury;

1a) do wynagrodzeń wypłaconych po dniu złożenia wniosku, o którym mowa w art. 26c ust. 1 pkt 2;

2) jeżeli wynagrodzenie pracownika niepełnosprawnego nie zostało przekazane na jego rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo na adres zamieszkania tego pracownika, za pośrednictwem osób prawnych prowadzących działalność w zakresie doręczania kwot pieniężnych;

3) jeżeli miesięczne koszty płacy zostały poniesione przez pracodawcę z uchybieniem terminów, wynikających z odrębnych przepisów, przekraczającym 14 dni.

● przedsiębiorca znajduje się w trudnej sytuacji ekonomicznej według kryteriów określonych w przepisach prawa Unii Europejskiej dotyczących udzielania pomocy publicznej;

● na przedsiębiorcy ciąży obowiązek zwrotu pomocy, wynikający z wcześniejszych decyzji Komisji Europejskiej, uznających pomoc za niezgodną z prawem oraz ze wspólnym rynkiem;

● udzielenie pomocy przedsiębiorcy w formie miesięcznego dofinansowania do wynagrodzenia skutkowałoby przekroczeniem kwoty 10 mln euro rocznej pomocy na zatrudnienie pracowników niepełnosprawnych.

ⒸⓅ

Nowelizacja wprowadziła od 1 grudnia 2012 r. kilka nowych zasad związanych z uzyskiwaniem przez przedsiębiorców dofinansowania do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych. Jej celem było przede wszystkim uszczelnienie systemu wsparcia pomocy dla takich pracowników. Jedna ze zmian dotyczyła przypadków, gdy PFRON nie wypłaci pracodawcy dofinansowania do wynagrodzenia.

WAŻNE

Kwota wsparcia otrzymana przez pracodawcę, który nie prowadzi działalności gospodarczej, nie może przekroczyć 90 proc. faktycznie i terminowo poniesionych kosztów płacy, a w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej - 75 proc. kosztów płacy.

NALEŻNOŚCI W TERMINIE

Od 1 grudnia 2012 r. obowiązuje art. 26a ust. 1a¹ pkt 3 ustawy o rehabilitacji, w myśl którego dofinansowanie do wynagrodzeń nie przysługuje, jeżeli miesięczne koszty płacy zostały poniesione przez pracodawcę z uchybieniem terminom wynikającym z odrębnych przepisów, przekraczającym 14 dni.

Oznacza to, że ustawodawca uzależnił prawo do miesięcznego dofinansowania od tego, czy przedsiębiorca zapłaci w terminie przede wszystkim:

● zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych,

● finansowane przez pracodawcę obowiązkowe składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe naliczone od tego wynagrodzenia oraz obowiązkowe składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także

● wynagrodzenie pracownika.

Przy czym przepis dopuszcza możliwość opóźnienia w tym zakresie o 14 dni.

PRZYKŁAD 1

Trzydniowe opóźnienie

Terminy odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne określone zostały wprost w art. 47 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1778). Termin zapłaty składek dla większości płatników określony został na 15. dzień następnego miesiąca po miesiącu wypłaty wynagrodzenia. Jeżeli więc pracodawca za wynagrodzenie za styczeń, wypłacone 10 lutego, zapłaci składki do ZUS 18 marca, to mimo trzydniowego spóźnienia w płatności składek nie spowoduje to uchybienia w zakresie terminowości opłacenia kosztów płacy na gruncie ustawy o rehabilitacji. Tym samym dofinansowanie do wynagrodzeń będzie należne, ponieważ w myśl art. 26a ust. 1a¹ pkt 3 ustawy o rehabilitacji płatnik może się spóźnić w tym zakresie o 14 dni.

Aby w pełni zrozumieć istotę zmiany, należy wyjaśnić ważne pojęcie związane z uzyskiwanym dofinansowaniem. Są nim koszty płacy, które nie zostały odrębnie zdefiniowane w tym przepisie. Jednak pojęcie to dla całej ustawy o rehabilitacji definiuje art. 2 pkt 4a. Zgodnie z nim termin "koszty płacy" oznacza wynagrodzenie brutto oraz finansowane przez pracodawcę obowiązkowe składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe naliczone od tego wynagrodzenia i obowiązkowe składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Pojęcie to dotyczy więc sposobu wyliczania prawidłowej i należnej wysokości dofinansowania do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych z PFRON, biorąc pod uwagę kwoty należnych składek i podatków. Przy czym kwota wsparcia otrzymana przez pracodawcę, który nie prowadzi działalności gospodarczej, nie może przekroczyć 90 proc. faktycznie i terminowo poniesionych kosztów płacy, a w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej - 75 proc. kosztów płacy.

PRZYKŁAD 2

Przekroczenie kwoty maksymalnej

Pracodawca z otwartego rynku zatrudnił pracownika, który legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności (bez schorzeń specjalnych). Uzyskuje na niego dofinansowanie do wynagrodzeń. Płaca pracownika w styczniu 2018 r. wyniosła 3000 zł. Jeżeli przyjmiemy, że składki od tego wynagrodzenia finansowane przez pracodawcę, tj:

● składki na ubezpieczenia społeczne, w tym: emerytalne, rentowe i wypadkowe,

● składka na FP,

● składka na FGŚP

- wyniosły 618,30 zł, to koszty płacy wyniosą 3618,30 zł, tj. 3000 zł + 618,30 zł.

Pracodawca prowadzi działalność gospodarczą, w związku z czym kwota miesięcznego dofinansowania nie może przekroczyć 75 proc. tych kosztów, czyli 2713,73 zł. Kwota stanowiąca 75 proc. kosztów płacy przekracza jednak wysokość miesięcznego maksymalnego dofinansowania (1125 zł). Pracodawca otrzyma zatem dofinansowanie do wynagrodzenia w wysokości 1125 zł.

ⒸⓅ

PFRON, zgodnie z art. 49c pkt 3 ustawy o rehabilitacji, jest uprawniony do nieodpłatnego korzystania z danych zgromadzonych przez ZUS. Dane te są udostępniane z kompleksowego systemu informatycznego zakładu (KSI ZUS). Tym samym w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w wyniku kontroli albo analizy dokumentów zgromadzonych przez fundusz lub danych, o których mowa w art. 49c, prezes zarządu PFRON wydaje decyzję nakazującą zwrot wypłaconego dofinansowania w zakresie stwierdzonych nieprawidłowości.

Jak się jednak okazuje, weryfikacja terminowości opłacania składek ZUS na potrzeby regulacji wskazanych w ustawie powoduje liczne komplikacje. Dla pracodawcy jest to tym bardziej istotne, że potencjalnie każde naruszenie przepisu, czyli także opłacenie składek do ZUS po terminie 14-dniowym w stosunku do terminu ustawowego, może skutkować koniecznością zwrotu już uzyskanego dofinansowania oraz bieżącym wstrzymaniem pomocy wskutek posiadania zaległości w wysokości powyżej 100 zł.

PROBLEM 1. Kłopotliwa procedura

Weryfikacja prawidłowości przekazywania kosztów płacy (czyli przede wszystkim składek do ZUS) w terminie wskazanym przepisami ustawy o rehabilitacji przebiega dla wszystkich pracodawców podobnie. Najpierw otrzymuje on z funduszu pismo wzywające do zwrotu uzyskanego już dofinansowania do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych za dany okres sprawozdawczy (termin zwrotu - 3 miesiące), wraz z informacją, że na podstawie art. 49c pkt 3 ustawy o rehabilitacji PFRON uzyskał z KSI ZUS informację, iż dany podmiot nie opłacił składek z obowiązującym terminie, wynikającym z art. 47 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W przypadku braku zwrotu środków PFRON wszczyna postępowanie administracyjne, które w bardzo wielu przypadkach może skutkować wydaniem decyzji administracyjnej określającej kwotę zwrotu środków. Biorąc pod uwagę wysokość zaległości, w pierwszej kolejności dla pracodawcy pojawia się ryzyko wstrzymania na bieżąco uzyskiwanego dofinansowania do wynagrodzeń - biorąc po uwagę posiadanie zaległości w wysokości powyżej 100 zł (mimo że decyzja PFRON jako decyzja organu I instancji nie jest decyzją ostateczną). Jednakże największy problem związany jest z tym, że pracodawca ma na etapie trwania postępowania bardzo duże trudności z udowodnieniem, iż opłacił składki do ZUS w ustawowym terminie. Z jednej strony w trakcie postępowania administracyjnego PFRON bazuje tylko i wyłącznie na ogólnej informacji uzyskanej z ZUS o nieterminowym opłaceniu składek, bez wskazania, czy chodzi o termin ustawowy zapłaty składek do ZUS, czy o przekroczenie 14-dniowego dodatkowego terminu, który wynika z ustawy o rehabilitacji. Z drugiej jednak strony pojawia się wątpliwość, czy każde opłacenie składek po terminie powinno być kwalifikowane jednolicie.

Pracodawcy opłacają składki ZUS w wielu przypadkach nie tylko od pracowników, lecz także od osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych (np. na podstawie zlecenia). Ponadto składki opłacane są w takim samym zakresie za pracowników pełno- i niepełnosprawnych. Wielokrotnie wpłaty dokonywane są w kilku transzach, z uwzględnieniem ewentualnej nadpłaty składki z poprzedniego miesiąca. Często za poszczególne opłacone już miesiące dokonywane są także korekty wpłat.

Zgodnie z ogólnymi przepisami za terminowo poniesione składki na ubezpieczenia społeczne uznaje się te, które zostały poniesione w terminach wynikających z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Należy również wyraźnie podkreślić, że ustawa o rehabilitacji, posługując się pojęciem składek należnych od pracodawcy na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe, odnosi je do kosztów osobowych poniesionych w związku z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych, a nie pracowników pełnosprawnych. Zatem badając, czy wystąpiła przesłanka terminowego poniesienia składek, ZUS oraz organy prowadzące postępowanie powinny ustalić, czy pracodawca poniósł w całości koszty osobowe związane z zatrudnianiem pracowników niepełnosprawnych. Na taką interpretację wskazuje Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych (BON). PFRON jest jednak innego zdania.

RAMKA 2

BON wyjaśnia

"Warunek, o którym mowa w art. 26a ust. 1a1 pkt 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (...), dotyczy terminowości poniesienia kosztów płacy definiowanych w art. 2 pkt 4a ustawy dotyczących pracownika, na którego pracodawca wnioskuje o dofinansowanie, o którym mowa w art. 26a ustawy. Natomiast nieterminowość ponoszenia kosztów płacy pracodawcy w pozostałym zakresie (a więc np. dotyczącym pracowników sprawnych) może być analizowana jako przesłanka odmowy wypłaty dofinansowania na podstawie art. 26a ust. 9a pkt 1 ustawy, w związku z trudną sytuacją ekonomiczną wnioskodawcy."

Stanowisko BON z 6 listopada 2014 r. (znak: BON-I-52311-328-2-LK/2014)

"Wyłączenie dofinansowania, o którym mowa w art. 26a ust. 1a1 pkt 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (...), dotyczy wyłącznie niespełnienia warunków dotyczących kosztów płacy osób, na które pracodawca zamierza uzyskać dofinansowanie. Wyłączenie to skutkuje utratą prawa do dofinansowania do wynagrodzeń tych osób, których koszty płacy zostały poniesione z powyżej 14-dniowym uchybieniem. Natomiast nieprawidłowości dotyczące kosztów płacy innych osób mogą, choć nie muszą, świadczyć o trudnej sytuacji ekonomicznej, która wyłącza prawo do dofinansowania na wszystkich pracowników niepełnosprawnych."

Stanowisko BON z 2 grudnia 2014 r. (znak: BON-I-52311-357-2-LK/2014)

ⒸⓅ

Stanowisko PFRON z 1 marca 2018 r.

Tryb opisany w komunikacie zamieszczonym na stronie internetowej PFRON (https://www.pfron.org.pl/aktualnosci/szczegoly-aktualnosci/news/nieprawidlowosci-w-oplacaniu-skladek-zus/) dotyczy jedynie pracodawców, wobec których stwierdzono nieprawidłowości w opłacaniu składek ZUS na podstawie danych uzyskanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (KSI ZUS).

Nie dotyczy natomiast pracodawców, wobec których stwierdzono takie niezgodności w trakcie kontroli przeprowadzanej przez PFRON, przeprowadzanych postępowań sprawdzających, czy też w toku przeprowadzanych postępowań administracyjnych, w toku których wszelkie ustalenia czynione są w oparciu o dokumentację przekazywaną przez pracodawcę.

Pracodawca składając do ZUS miesięczną deklarację rozliczeniową, nie składa odrębnych deklaracji w zakresie pracowników pełnosprawnych, niepełnosprawnych czy też osób, które współpracują z nim na podstawie umów cywilnoprawnych. Zatem zgodnie z obowiązującymi przepisami (ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych oraz wydane na jej podstawie akty wykonawcze) wszelkie niedopłaty dotyczą wszystkich zgłoszonych ubezpieczonych bez względu na ich status.

ⒸⓅ

Przygotowanie Michalina Topolewska

Można domniemywać, że ZUS, ustalając terminowość opłacenia składek za okres przed 1 stycznia 2018 r., przyjmuje proporcjonalne rozliczenie składek w odniesieniu do wszystkich ubezpieczonych - zgodnie z rozliczeniami wynikającymi z deklaracji za dany miesiąc. Późniejsze uzupełnienie wpłaty na ubezpieczenie społeczne za dany miesiąc skutkowałoby tym samym niezachowaniem terminu wynikającego z art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nawet wtedy, gdy wcześniejsza wpłacona w wymaganym terminie część składki przekraczałaby wysokość składek emerytalnych, rentowych i chorobowych za pracowników niepełnosprawnych, ujętych we wniosku o wypłatę refundacji za dany miesiąc. Stąd niejednokrotnie może wynikać pojawianie się w systemie KSI ZUS informacji wskazujących, że beneficjent dofinansowań nie opłacił składek w terminie, co skutkuje wszczęciem postępowań administracyjnych. Jednak w tej materii regulacja prawna powinna być maksymalnie precyzyjna i jednolita. Jest to tym bardziej kłopotliwe, że z powodu braku precyzyjnej informacji z ZUS fundusz musi ustalić, z jednej strony, czy pracodawca przekazujący składki przekroczył dodatkowy, 14-dniowy termin opóźnienia, a z drugiej, czy w tym terminie zostały opłacone składki od osób niepełnosprawnych. W praktyce nie jest to łatwe. Pracodawcy, co prawda, starają się uzyskać z ZUS zaświadczenia, że składki zostały terminowo opłacone od pracowników niepełnosprawnych, ale często mają z tym duże trudności. Zakład nie ma bowiem obowiązku wydawania takich dokumentów (a jeśli już je wyda, nie zawsze są one wystarczające). Często też ZUS sam nie jest w stanie ustalić, także na potrzeby postępowania w PFRON, czy składki zostały terminowo opłacone.

PROBLEM 2. Informacja o nieprawidłowościach... w zawieszeniu

W związku z tym, że część pracodawców nie wie o nieprawidłowościach w opłacaniu należności na ZUS, PFRON - wychodząc naprzeciw ich oczekiwaniom oraz praktycznym problemom ze stosowaniem przepisu - miał zacząć indywidualnie informować o wystąpieniu takich uchybień. Firma miałaby więc otrzymywać pismo o poczynionych przez fundusz ustaleniach, a dane pozyskane z KSI ZUS miałyby być jednocześnie weryfikowane we właściwym miejscowo oddziale zakładu. Takie rozwiązanie umożliwiłoby wcześniejsze wyjaśnienie potencjalnych nieprawidłowości w rozliczaniu składek. Uzyskanie informacji odpowiednio wcześniej pozwala szybciej zareagować na informacje o rzekomych nieprawidłowościach i dowieść, że nie miały one miejsca, a składki zostały opłacone terminowo. Co przy tym istotne, do wymiany pism między PFRON i pracodawcą nie mają zastosowania procedury wynikające z kodeksu postępowania administracyjnego, bo te przepisy zaczynają działać dopiero w momencie wszczęcia postępowania o zwrot nienależnych dopłat.

Pracodawcy twierdzą jednak, że PFRON nie stosuje opisanej procedury. W praktyce więc pierwszym pismem w sprawie, które pracodawca otrzymuje, jest nadal wezwanie do zapłaty, w którym PFRON za wymienione w nim miesiące zobowiązuje do oddania dofinansowań do wynagrodzeń w ciągu trzech miesięcy od daty jego doręczenia. PFRON tłumaczy, że procedurę stosuje tylko do części firm.

PROBLEM 3. Pechowe dwa miesiące

Poszczególne przepisy nowelizacji ustawy o rehabilitacji z 28 czerwca 2012 r. wchodziły w życie w różnych okresach, tj. 1 października 2012 r. oraz 1 grudnia 2012 r. Z tego powodu pojawiła się kolejna wątpliwość dotycząca interpretacji regulacji ustawy.

Już 1 października 2012 r. wszedł w życie przepis modyfikujący definicję kosztów płacy w art. 26a ust. 4 ustawy o rehabilitacji. Do przepisu wskazującego na obowiązek poniesienia kosztów płacy dodano słowo "terminowo". Tym samym zgodnie z nowym brzmieniem kwota miesięcznego dofinansowania nie mogła przekroczyć 90 proc. faktycznie, ale i terminowo poniesionych miesięcznych kosztów płacy, a w przypadku pracodawcy wykonującego działalność gospodarczą (w rozumieniu przepisów o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej) - 75 proc. tych kosztów.

Jednocześnie zmiana przepisu dotycząca obowiązku terminowości opłacania kosztów płacy (z ewentualnym opóźnieniem do 14 dni) zaczęła obowiązywać od 1 grudnia 2012 r. Tym samym pojawiła się wątpliwość, czy za okres od 1 października do 31 listopada 2012 r. w zakresie opłacania składek ZUS pracodawcę obowiązuje także możliwość 14-dniowego spóźnienia z jej zapłatą. Z literalnego punktu widzenia w tym okresie koszty płacy powinny być opłacone terminowo, czyli tylko zgodnie z terminem uregulowanym w tym przypadku w art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z innej jednak strony BON w stanowisku z 25 września 2012 r. (znak: BON-I-52311-322-3-PM/12) wskazało, że art. 26a ust. 1a¹ pkt 3 ustawy o rehabilitacji w zw. z ust. 4 należy czytać łącznie. Terminowe sfinansowanie kosztów płacy oznacza poniesienie ich w terminach określonych w przepisach odrębnych lub z opóźnieniem nieprzekraczającym 14 dni. Czy także w okresie 1 października - 31 listopada 2012 r.? Informacje z systemu ZUS przesyłane do PFRON nie precyzują podstawy twierdzenia, że składki opłacone zostały nieterminowo. Dlatego pracodawcy mogą tylko domniemywać, że jeśli podstawą zwrotu środków jest okres między październikiem a grudniem 2012 r., to związane jest to z odmiennym brzmieniem ustawy w tym okresie. A takie przypadki zdarzają się do dziś.

RACHUNEK BANKOWY I USTALONE PRAWO DO EMERYTURY

W związku z wejściem w życie 1 grudnia 2012 r. przepisów wskazujących na przesłanki odmowy dofinansowania do wynagrodzeń pojawiły się także pytania związane z definicją ustalonego prawa do emerytury osoby z niepełnosprawnością oraz rachunku bankowego, na który powinna zostać przekazana pensja niepełnosprawnego.

PROBLEM 1. Wynagrodzenie na konto niepełnosprawnego

Na podstawie nowelizacji miesięczne dofinansowanie nie przysługuje także wtedy, gdy wynagrodzenie pracownika niepełnosprawnego nie zostało przekazane na jego rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo na adres zamieszkania tego pracownika za pośrednictwem osób prawnych prowadzących działalność w zakresie doręczania kwot pieniężnych.

Szczegółowe wytyczne w tym zakresie zostały przedstawione w stanowisku BON z 16 października 2012 r. (znak: BON-I-52311-375-2-PM/12). Stwierdzono w nim, że pod pojęciem "jego rachunek bankowy" należy rozumieć przede wszystkim rachunek osobisty osoby niepełnosprawnej. Współwłasność rachunku jako forma własności również wydaje się dopuszczalna. W wyjątkowych przypadkach może to być również rachunek innej osoby (np. opiekuna, pełnomocnika), zarówno spokrewnionej, jak i niespokrewnionej z pracownikiem. Przy czym pełnomocnictwo udzielone przez pracownika osobie trzeciej do odebrania wynagrodzenia nie może być uznane za przeniesienie prawa do wynagrodzenia na tę osobę. Powinno ono jednak zostać udzielone na piśmie.

PROBLEM 2. Nie ma dopłaty do pensji bez względu na rodzaj emerytury

Przepis niepozwalający uzyskiwać dofinansowania do wynagrodzenia niektórych pracowników niepełnosprawnych z ustalonym prawem do emerytury obowiązuje z kolei już od 1 marca 2011 r. Na jego gruncie również pojawiło się kilka wątpliwości, które mogą w praktyce utrudniać uzyskiwanie dofinansowania. Mogą one także być przyczyną wszczęcia postępowania administracyjnego przez PFRON na podstawie informacji przesłanych przez ZUS w zakresie legitymowania się ustalonym prawem do emerytury przez pracownika z niepełnosprawnością, na którego było pobierane dofinansowanie.

Zgodnie z art. 26a ust. 1a¹ pkt 1 ustawy o rehabilitacji miesięczne dofinansowanie nie przysługuje na pracowników zaliczonych do umiarkowanego lub lekkiego stopnia niepełnosprawności, którzy mają ustalone prawo do emerytury. Dlatego pracodawca, zatrudniając niepełnosprawnych, musi każdorazowo weryfikować, czy mają oni już prawo do emerytury. W praktyce ma z tym problem, gdyż decyzję o ustalonym prawie emerytalnym otrzymuje indywidualnie pracownik, a nie pracodawca, który w bardzo wielu przypadkach nawet nie ma świadomości, że od pewnego momentu na zatrudnioną osobę z niepełnosprawnością refundacja pensji już nie przysługuje.

W stanowisku BON z 4 marca 2011 r. (znak: BON-I-5232-26-IKW/11) wskazano, że ustalone prawo do emerytury ma każda osoba, która uzyskała decyzję organu ubezpieczeniowego dotyczącą przyznania świadczenia emerytalnego. Artykuł 26a ustawy o rehabilitacji ma zastosowanie do osób mających ustalone prawo do emerytury niezależnie od podstawy prawnej jej uzyskania. Jednocześnie należy podkreślić, że decyzja wydana przez organ emerytalny funkcjonuje w obrocie prawnym mimo zawieszenia pobierania świadczenia emerytalnego.

RAMKA 3

Z orzecznictwa NSA

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 7 grudnia 2016 r. (sygn. akt II GSK 998/15) wskazał, że termin "ustalone prawo do emerytury", o którym mowa w art. 26a ust. 1a¹ ustawy o rehabilitacji, obejmuje swoim zakresem każde świadczenie emerytalne.

Skarżący w skardze kasacyjnej argumentował, że PFRON błędnie zinterpretował ten przepis i w przypadku jego podwładnego nie ma on zastosowania. Pracownik nie osiągnął bowiem wieku emerytalnego. Świadczenie z ZUS otrzymuje zaś z tytułu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i zostało mu przyznane na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. nr 28 poz. 149 ze zm.). NSA nie uwzględnił jednak skargi pracodawcy. W uzasadnieniu podkreślił, że art. 26a ust. 1¹ pkt 1 ustawy o rehabilitacji obejmuje swoim zastosowaniem wszystkie osoby, które mają ustalone prawo do emerytury, niezależnie od jej rodzaju. Ponadto NSA powołał się na wykładnię historyczną, która przemawiała za wprowadzeniem powyższego przepisu. Sejm uznał wtedy, że przyznawanie dopłat do pensji osób ze świadczeniami emerytalnymi godzi w zasady konkurencyjności na rynku zatrudnienia i dlatego zdecydował się na ograniczenia w tym zakresie.

ⒸⓅ

Inny problem dotyczy grup zawodowych (np. żołnierze, policjanci, funkcjonariusze wywiadu), które mają prawo do emerytur i rent na podstawie odrębnych przepisów i jednocześnie są osobami niepełnosprawnymi. Na podstawie ustawy z 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. nr 10, poz. 36) w ramach zaopatrzenia emerytalnego na zasadach określonych w ustawie przysługują m.in. takie świadczenia pieniężne, jak emerytura wojskowa i wojskowa renta inwalidzka. Z kolei ustawa z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. nr 53, poz. 214) reguluje odrębnie kwestie emerytur i rent inwalidzkich.

W przepisach ustawy z 10 grudnia 1999 r. ustala się np. trzy grupy inwalidztwa żołnierzy całkowicie niezdolnych do służby:

1) I grupę - obejmującą całkowicie niezdolnych do pracy,

2) II grupę - obejmującą częściowo niezdolnych do pracy,

3) III grupę - obejmującą zdolnych do pracy.

Renta inwalidzka przysługuje żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej, który stał się inwalidą wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu. Z kolei emerytura wojskowa przysługuje żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej, który w dniu zwolnienia z tej służby ma 15 lat służby wojskowej w Wojsku Polskim. Pojawiła się więc wątpliwość, czy pracownik, wobec którego wydano decyzję o ustaleniu prawa do emerytury, a następnie wydano decyzję o ustaleniu prawa do renty inwalidzkiej (na wniosek pracownika w związku z ustaloną grupą inwalidzką), ma nadal "ustalone prawo do emerytury", biorąc pod uwagę art. 26a ust. 1a¹ ustawy o rehabilitacji?

W stanowisku BON z 7 września 2015 r. (znak: BON-I-52312.2072015.WK) wskazano, że ustalone raz prawo do emerytury - mimo niepobierania świadczenia emerytalnego oraz wydania decyzji o ustaleniu prawa do renty inwalidzkiej i pobierania świadczenia rentowego - nadal obowiązuje. Tak więc wydanie decyzji o ustaleniu prawa do renty inwalidzkiej nie uchyla wydanej wcześniej decyzji o ustaleniu prawa do emerytury. Dlatego pracodawca zatrudniający takiego pracownika (osobę niepełnosprawną z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, która ma ustalone prawo do emerytury i pobiera świadczenie rentowe) nie będzie mógł skorzystać z dofinansowania do jego wynagrodzenia.

ⒸⓅ

PODSUMOWANIE

@RY1@i02/2018/044/i02.2018.044.18300160a.101(c).jpg@RY2@

Mateusz Brząkowski

radca prawny, zarządzający działem prawa pracy w kancelarii TGC Corporate Lawyers