Czy fiskus może ustalać istnienie stosunku prawnego

MIROSŁAWA PRZEWOŹNIK-KURZYCA

radca prawny

Pojawia się pytanie o dopuszczalność podejmowania takich działań przez organy podatkowe, w szczególności w kontekście art. 199a par. 3 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym jeżeli z dowodów zgromadzonych w toku postępowania wynikają wątpliwości co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, z którym związane są skutki podatkowe, organ podatkowy występuje do sądu powszechnego o ustalenie istnienia lub nieistnienia tego stosunku prawnego lub prawa.

Analiza tego przepisu wskazuje, że istotną kwestią jest to, czy dowody zgromadzone w toku postępowania prowadzą do powstania wątpliwości odnoszących się do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Jeżeli wątpliwości te nie występują, organ podatkowy może - na potrzeby postępowania podatkowego - samodzielnie dokonać ustaleń w zakresie istnienia/nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Taką wykładnię Ordynacji podatkowej przyjął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 14 czerwca 2006 r. (sygn. akt K 53/05). Trybunał stwierdził, że obowiązek wystąpienia do sądu powstaje dopiero wtedy, gdy zgromadzony materiał dowodowy pozostawia wątpliwości co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa.

Nie oznacza to jednak dowolności działania organu podatkowego w zakresie decyzji, czy wystąpić czy też nie występować do sądu powszechnego z wnioskiem o ustalenie istnienia/nieistnienia stosunku prawnego lub prawa.

W orzecznictwie podkreśla się, że zaistnienie wątpliwości, o których mowa w art. 199a par. 3 Ordynacji podatkowej, ma naturę obiektywną. Nie może to być subiektywne przekonanie organu o wystąpieniu bądź nie, wątpliwości w zakresie istnienia/nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Decydujące znaczenie ma tu analiza materiału dowodowego zgromadzonego przez organ podatkowy. Jeśli np. twierdzenia stron co do istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa nie znajdują odzwierciedlenia w zgromadzonym materiale dowodowym, strony umowy składają sprzeczne zeznania odnoszące się do jej zawarcia, celu, zakresu itp., to prowadzi to do powstania wątpliwości co do istnienia/nieistnienia takiej umowy (stosunku prawnego) i wówczas organ podatkowy zobowiązany jest wystąpić do sądu powszechnego z powództwem o ustalenie.

Na istnienie takiego obowiązku wskazuje imperatywne brzmienie art. 199a par. 3 Ordynacji podatkowej: organ występuje do sądu powszechnego, jeżeli z dowodów zgromadzonych w sprawie wynikają wątpliwości. Taką interpretację potwierdza wyrok NSA z 22 stycznia 2008 r. (sygn. akt II FSK 1611/06), zgodnie z którym organ podatkowy ma obowiązek wystąpienia z powództwem o ustalenie, jeżeli w wyniku przeprowadzonego postępowania podatkowego pozostały niedające się usunąć wątpliwości, co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, z którym związane są skutki podatkowe. Podobny pogląd zaprezentował m.in. WSA w Krakowie w wyroku z 9 sierpnia 2007 r. (sygn. akt I SA/Kr 296/2006), odnosząc się do rozbieżnych twierdzeń stron umowy dotyczących fikcyjności tej umowy.

Sąd powszechny, rozpoznając powództwo o ustalenie wytoczone przez organ podatkowy, bada wyłącznie istnienie stosunku prawnego lub prawa i to w zakresie podlegającej kognicji tego sądu zgodnie z art. 1 kodeksu postępowania cywilnego, tj. zasadniczo w sprawach z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Konsekwencje podatkowe ustaleń co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa pozostają nadal w gestii organów podatkowych.