Jak rozliczyć dziedziczone akcje, obligacje i jednostki funduszy

Prawa majątkowe wynikające z własności instrumentów finansowych mogą być przedmiotem dziedziczenia. Do instrumentów finansowych zalicza się papiery wartościowe, niebędące papierami wartościowymi: tytuły uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych, instrumenty rynku pieniężnego, finansowe kontrakty terminowe, opcje kupna lub sprzedaży instrumentów, pochodne instrumenty towarowe.

Jednak bezpłatne otrzymanie akcji, obligacji czy jednostek funduszy wywołuje określone konsekwencje podatkowe wynikające z ustawy o podatku od spadków i darowizn. Natomiast dochód uzyskany ze sprzedaży tak nabytych instrumentów lub realizacji praw z nich wynikających podlega opodatkowaniu 19-proc. stawką podatku dochodowego określoną w ustawie o PIT.

Nabycie instrumentów finansowych w drodze spadku nie jest obciążone podatkiem dochodowym. Natomiast odziedziczenie akcji, obligacji czy jednostek funduszy przez osoby fizyczne w tzw. zerowej grupie podatkowej nie podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, pod warunkiem że podatnik zawiadomi o tym właściwy urząd skarbowy we właściwym terminie i we właściwej formie. Z kolei dochód uzyskany ze zbycia tak otrzymanych instrumentów jest zwolniony z 19-proc. podatku dochodowego, ale tylko w części odpowiadającej kwocie zapłaconego podatku od spadków i darowizn.

W przypadku rozliczenia podatku dochodowego ze sprzedaży akcji, obligacji czy jednostek funduszy nabytych w drodze spadku często jednak pojawiają się spory związane z ustaleniem podstawy opodatkowania. W niektórych przypadkach organy podatkowe uważają, z niekorzyścią dla podatników, że podatnik spadkobierca musi zapłacić podatek od całego otrzymanego przychodu bez rozpoznawania go o koszty.

Córka odziedziczyła akcje kilku spółek zapisanych na rachunku maklerskim swojego ojca. Po kilku miesiącach od odziedziczenia akcji i przeniesienia przez dom maklerski papierów na rachunek córki postanowiła sprzedać odziedziczone akcje. Czy dom maklerski postąpił prawidłowo, wystawiając PIT-8C, w którym dochód wskazany do opodatkowania 19-proc. stawką nie został pomniejszony o koszty nabycia akcji?

Tak. Dom maklerski, wystawiając PIT-8C dla podatnika sprzedające akcje, nie uwzględnia cen nabycia przez spadkodawcę. Oznacza to, że w druku PIT-8C koszt nabycia odziedziczonych akcji jest wykazany jako zerowy. Przychód (cena uzyskana ze sprzedaży akcji) będzie pomniejszony tylko o zapłaconą prowizję maklerską od sprzedaży. Nieuwzględnienie kosztów nabycia akcji przez spadkodawcę jest oczywiście niekorzystne dla spadkobiercy, ale taki sposób rozliczenia wynika z ustawy o PIT, a organy podatkowe konsekwentnie stosują zasadę, że podatnik - spadkobierca faktycznie nie poniósł kosztów nabycia akcji.

Córka mogłaby uniknąć zapłaty wyższego podatku gdyby zamiast akcji w spadku otrzymała gotówkę. Wymagałoby to jednak spieniężenia posiadanych papierów wartościowych przez spadkodawcę przed jego śmiercią. Innym rozwiązaniem jest również spieniężenie przed śmiercią posiadanych akcji i przekazanie w drodze darowizny uzyskanych ze sprzedaży środków pieniężnych. Darowizna między osobami najbliższymi jest zwolniona od podatku, pod warunkiem jej zgłoszenia w urzędzie skarbowym. Wymaga to jednak dużej zapobiegliwości podatników.

Podatnik, który odziedziczył określone instrumenty finansowe, aby dysponować określonymi instrumentami finansowymi, powinien udać się do instytucji, która zarządzała rachunkiem papierów wartościowych czy rejestrem funduszy klienta - spadkodawcy i przedstawić prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Jeśli spadkobierców jest kilku, to muszą oni przedstawić takie dokumenty, jak: prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku; prawomocne postanowienie sądu o dziale spadku lub też umowny dział spadku, zawierający oświadczenia wszystkich spadkobierców o podziale rzeczy i praw majątkowych należących do spadku.

Zgodnie z ustawą o podatku od spadków i darowizn to spadkobierca jako nabywca praw majątkowych ma obowiązek zapłaty podatku. Opodatkowaniu podlega wartość spadku przekraczająca limity przysporzeń od jednej osoby w ramach określonej grupy podatkowej. Jeżeli w spadkobraniu podatnik otrzymał inne przysporzenie niż pieniądze, np. instrumenty finansowe, to wartość spadku ustala się według wartości rynkowej nabywanych praw majątkowych.

Opodatkowaniu podlega nabycie przez spadkobiercę od jednej osoby własności rzeczy i praw majątkowych, w tym instrumentów finansowych o wartości przekraczającej:

● 9637 zł - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do I grupy podatkowej,

● 7276 zł - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do II grupy podatkowej,

● 4902 zł - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do III grupy podatkowej.

Wolne od podatku jest spadkobranie dokonane między osobami, które łączą szczególne więzy rodzinne, tj. dla małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo ojczyma i macochy. Warunkiem skorzystania ze zwolnienia jest jednak zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie sześciu miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku. W tym celu złożyć trzeba formularz SD-Z2.

Obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie pięciu lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, nie przekracza kwoty 9637 zł lub gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

Do I grupy podatkowej zaliczone są osoby z zerowej grupy oraz zięć, synowa i teściowie. Do II grupy - zstępni rodzeństwa, rodzeństwa rodziców, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonkowie rodzeństwa małżonków, małżonkowie innych zstępnych. III grupę podatkową tworzą pozostałe osoby.

Zgodnie z przepisami ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych preferencją objęte są wyłącznie dochody ze sprzedaży akcji (udziałów) otrzymanych w drodze spadku. Spadkobierca, może rozliczając roczny PIT, odliczyć zapłacony podatek od spadków i darowizn. W przypadku innych niż akcje instrumentów finansowych taka ulga nie funkcjonuje. Spadkobiercy nie mogą też zmniejszyć kwoty należnego podatku dochodowego do zapłaty, zaliczając kwotę zapłaconego podatku od spadków i darowizn w ciężar kosztów uzyskania przychodów.

W przypadku przychodu, którego źródłem są transakcje na instrumentach finansowych, dochód do opodatkowania powstaje dopiero w momencie odpłatnego zbycia tych instrumentów. 19-proc. podatek płaci się od dochodu obliczonego jako różnica między przychodem ze sprzedaży a kosztem jego uzyskania. Przychodem jest uzyskana ze sprzedaży cena akcji, natomiast kosztem jest cena nabycia akcji. Do kosztów zaliczyć można również ponoszone przez podatnika wydatki pośrednie, inne niż cena nabycia, tj. takie, których poniesienie przez podatnika było uzasadnione i związane z uzyskanym przychodem.

Podatnik otrzymał w spadku po zmarłej żonie jednostki uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym. Czy fundusz przy obliczaniu dochodu podatnika spadkobiercy uwzględni połowę wydatków na nabycie tych jednostek przez małżonkę i zaliczy to do kosztów uzyskania przychodów spadkobiercy?

Tak, w przypadku gdy małżonkowie byli w tzw. wspólnocie majątkowej, to podatnik dziedziczący jednostki uczestnictwa funduszu inwestycyjnego po zmarłej żonie ma prawo do rozliczenia co najmniej 50 proc. kosztów poniesionych przy ich nabyciu. Podatnik będący w związku małżeńskim poniósł bowiem wydatki na nabycie wszystkich jednostek uczestnictwa równe połowie kosztów ich nabycia. Wynika to z art. 31 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz.U z 1964 r., nr 9 poz. 59 z późn. zm.) oraz z art. 8 i art. 30a ustawy o PIT.

W przypadku jednak ustalenia dochodu do opodatkowania ze sprzedaży akcji, które zostały nabyte przez podatnika w drodze spadku, uwzględnienie kosztów uzyskania przychodu jest ograniczone.

Według organów podatkowych w przypadku akcji nabytych w drodze spadku lub darowizny to nie podatnik zbywający akcje poniósł wydatek na ich nabycie, lecz spadkodawca lub darczyńca. Oznacza to, że do kosztów uzyskania przychodu ze zbywanych akcji nie można zaliczyć wydatków na ich nabycie poniesionych przez ich wcześniejszego posiadacza. W związku z tym zbywający akcje zapłaci 19-proc. podatek od całego przychodu uzyskanego z ich sprzedaży bez pomniejszania go o koszty. Będzie mógł jedynie odliczyć zapłacony wcześniej podatek od spadków i darowizn.

Podatnik odziedziczył po przyjacielu obligacje. Czy może odliczyć w rozliczeniu PIT zapłacony podatek od spadków i darowizn?

Nie. Możliwość zmniejszenia PIT o podatek od spadków i darowizn dopuszczalna jest jedynie w przypadku sprzedaży akcji. Prawo to nie przysługuje, gdy podatnik sprzeda obligacje czy jednostki albo certyfikaty funduszy inwestycyjnych. W przypadku obligacji przepisy określają jednak, że spadkobierca, przedstawiając obligacje z dyskontem do wykupu, w swoim rozliczeniu podatkowym może uwzględnić cenę nabycia obligacji zapłaconą przez spadkodawcę.

Definicja dyskonta określona jest jako różnica między kwotą uzyskaną z wykupu papieru wartościowego przez emitenta a ceną zakupu papieru wartościowego na rynku pierwotnym lub wtórnym, a w przypadku nabycia papierów wartościowych w drodze spadku różnica pomiędzy ceną wykupu a ceną zakupu tych papierów przez spadkodawcę.

Przepisy podatkowe określają wprawdzie przejście praw podatkowych na spadkobiercę, ale organy podatkowe nie biorą jednak tego pod uwagę. Ordynacja podatkowa przewiduje bowiem sukcesję podatkową. Zasada ta określa, że spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Zgodnie więc z tą zasadą podatnikowi - spadkobiercy zbywającemu np. akcje powinno przysługiwać prawo do pomniejszenia uzyskanego w ten sposób przychodu o wydatki, które na ich nabycie poniósł właśnie spadkodawca.

Niekorzystne stanowisko fiskusa powoduje, że spadkobierca płaci podatek od całości przychodu, co może w niektórych przypadkach doprowadzić do sytuacji, że zapłaci podatek od realnej straty z danego instrumentu. Tak będzie, jeśli cena zbycia danego instrumentu jest niższa od ceny jego nabycia.

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Art. 4a, art. 5, art. 8, art. 9, art. 15 ust. 1, art. 17a, art. 18 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Art. 2 ust. 1 pkt, 3 art. 5a pkt 12, art. 17 ust. pkt 3, art. 21 ust. 1 pkt 105, art. 23 ust. 1 pkt 12 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 97 par. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).