Rozszerza się krąg osób korzystających z odroczenia zapłaty

Uczestnictwo w pracowniczych planach akcyjnych umożliwia obejmowanie (nabywanie) akcji spółki przez uprawnione osoby po innej (niższej) cenie niż rynkowa. Zrealizowanie opcji na akcje skutkuje nabyciem akcji, które następnie mogą zostać sprzedane przez pracownika. Niewątpliwie sprzedaż akcji z zyskiem skutkuje tym, że po stronie podatnika pojawia się dochód podlegający opodatkowaniu. Wątpliwości jednak dotyczą przede wszystkim tego, czy przychód po stronie pracownika powstaje już na wcześniejszym etapie, w szczególności w momencie nabycia akcji.

Co to jest przychód...

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o PIT ,,przychodami, z zastrzeżeniem art. 14-15, art. 17 ust. 1 pkt 6, 9 i 10 w zakresie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych, art. 19 i art. 20 ust. 3, są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń". W doktrynie i orzecznictwie wskazuje się, że przychodem jest trwałe, definitywne i bezzwrotne przysporzenie majątkowe o konkretnym wymiarze finansowym.

Zgodnie z tą definicją do przychodów zaliczane są nieodpłatne świadczenia. Ustawa o PIT nie zawiera definicji nieodpłatnego świadczenia, niemniej doktryna oraz orzecznictwo wypracowały stosowną definicję. Zgodnie z uchwałami NSA z 18 listopada 2002 r. (sygn. akt FPS 9/02) oraz z 16 października 2006 r. (sygn. akt II FPS 1/06) pojęcie nieodpłatnego świadczenia obejmuje "(...) wszystkie zjawiska gospodarcze i zdarzenia prawne, których następstwem jest uzyskanie korzyści kosztem innego podmiotu, lub te wszystkie zdarzenia prawne i gospodarcze w działalności gospodarczej osób prawnych, których skutkiem jest nieodpłatne, tj. niezwiązane z kosztami lub inną formą ekwiwalentu, przysporzenie majątku tej osobie, mające konkretny wymiar finansowy". W świetle tych uregulowań należałoby uznać, że na gruncie przepisów ustawy o PIT opodatkowaniu podlega każde nieodpłatne świadczenie, chyba że expressis verbis wymienione jest w katalogu świadczeń zwolnionych z podatku.

...z jakiego źródła pochodzi

Na gruncie omawianej ustawy sposób opodatkowania przychodu zależy od przesądzenia, z jakiego źródła on pochodzi. Źródłami przychodów są m.in. stosunek pracy, działalność wykonywana osobiście (w tym na podstawie kontraktów menedżerskich i umów podobnych) oraz tzw. inne źródła, do których zaliczamy przychody niemieszczące się w katalogu źródeł wymienionych w art. 10 ust. 1 pkt 1 - 8 ustawy o PIT.

Mając na względzie to, że realizacja opcji na akcje zwykle prowadzi do nabycia akcji spółki po cenie preferencyjnej (tj. niższej od rynkowej), zasadne jest pytanie, czy wartość akcji przekazanych osobom uprawnionym stanowi dla nich nieodpłatne świadczenie stanowiące przychód podlegający opodatkowaniu PIT.

Różne stanowiska

W ocenie organów podatkowych w takiej sytuacji pracownik uzyskuje przychód, realizując bowiem opcje na akcje, nabywa akcje za ceną niższą niż aktualna cena rynkowa. Taki pogląd zaprezentował minister finansów w interpretacji z 18 listopada 2011 r. (nr ITPB2/4160-5/12/IB). Stanowisko takie jest obecnie powielane w interpretacjach wydanych na tle omawianego problemu.

Odmienny pogląd prezentują sądy administracyjne, w ocenie których nabycie akcji po cenie niższej od rynkowej nie skutkuje powstaniem przychodu po stronie osoby nabywającej akcje.

Przykładowo WSA w Warszawie w prawomocnym wyroku z 15 kwietnia 2010 r. (sygn. akt III SA/Wa 568/09) stwierdził, że: "Akcje są papierami wartościowymi inkorporującymi zarówno prawa, jak i obowiązki wobec spółki będącej emitentem akcji. W momencie otrzymania akcji na preferencyjnych warunkach przysporzenie, jakie z tego tytułu uzyskuje dana osoba, niezależnie od źródła i przyczyny uzyskania tego przysporzenia, jest jedynie potencjalne. Cechą akcji jest to, iż generują one przychód dopiero w przyszłości w postaci dywidendy lub też w przypadku odpłatnego ich zbycia - w postaci różnicy między przychodem ze sprzedaży a kosztami poniesionymi na ich nabycie". Analogiczne stanowisko wyraził też WSA w Poznaniu w wyroku z 7 grudnia 2011 r. (sygn. akt I SA/Po 756/11).

Podobny wniosek wynika także z wyroku WSA w Warszawie z 29 sierpnia 2011 r. (sygn. akt III SA/Wa 522/11), w którym sąd uznał, iż: "(...) za uprawnione należy uznać stwierdzenie, że wszelkie korzyści ekonomiczne związane z nabyciem akcji, w tym nabyciem nieodpłatnym lub częściowo odpłatnym, poddane zostaną opodatkowaniu w momencie uzyskania przychodów wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy o PIT. Wynika to z ekonomicznych cech akcji jako składnika majątku podatnika. Uzyskanie tego składnika samo w sobie nie rodzi korzyści po stronie podatnika, dopiero inne zdarzenia związane z akcjami (sprzedaż akcji, prawa poboru, dywidenda, udział w majątku likwidowanej spółki) dają podatnikowi przychód w sensie ekonomicznym. Zdaniem sądu, mając na względzie te właściwości akcji, należało stwierdzić, że nie należy ustalać przychodu z nieodpłatnego świadczenia na dzień nabycia akcji przez skarżącą w ramach programu motywacyjnego".

Powyższy pogląd prezentowany przez sądy administracyjne jest o tyle istotny, że zbycie akcji podlega opodatkowaniu.

Niezależnie od powyższej dominującej w orzecznictwie sądów administracyjnych linii orzeczniczej należy wskazać, że sama ustawa o PIT zawiera regulacje, które dotyczą kwestii opodatkowania dochodu w momencie realizacji opcji na akcje.

Na jakich zasadach

Tym przepisem jest art. 24 ust. 11 ustawy o PIT, dotyczący odroczenia momentu opodatkowania dochodu stanowiącego różnicę między ceną rynkową akcji nabytych (objętych) na podstawie uchwały walnego zgromadzenia a wydatkami poniesionymi na ich objęcie (nabycie). Jednocześnie art. 24 ust. 12 ustawy o PIT stanowi, że powyższa zasada nie ma zastosowania do dochodu osiągniętego ze zbycia akcji przez osoby uprawnione na podstawie uchwały walnego zgromadzenia spółki będącej emitentem akcji.

Powołany przepis wskazuje, że dochód uzyskany z otrzymania akcji przez osoby uprawnione na podstawie uchwały walnego zgromadzenia jest opodatkowany dopiero w momencie zbycia akcji (nie podlega opodatkowaniu w momencie objęcia czy nabycia).

Na tle omawianego przepisu pojawiły się wątpliwości, czy stosuje się go, w przypadku gdy pracownicy uprawnieni do preferencyjnego nabycia akcji wskazani zostali wprawdzie na podstawie uchwały walnego zgromadzenia, ale nie jest to uchwała spółki emitującej akcje. Innymi słowy, czy odroczenie opodatkowania dochodu, o którym mowa w art. 24 ust. 11 zd. 1 ustawy o PIT, stosuje się także w sytuacji, gdy pracownicy w ramach pracowniczego programu akcyjnego nabywają akcje innej spółki niż spółka będącą ich pracodawcą.

W ocenie ministra finansów, wyrażonej w interpretacji z 18 listopada 2011 r. (nr ITPB 2/4160-5/12/IB), art. 24 ust. 11 zd. 1 ustawy o PIT stosuje się jedynie wówczas, gdy akcje nabywane są przez osoby uprawnione na podstawie uchwały walnego zgromadzenia spółki emitującej akcje. Oznaczałoby to znaczne zawężenie katalogu osób, które mogą korzystać z odroczenia momentu opodatkowania dochodu do czasu zbycia akcji. Należy wskazać, że tak dokonana wykładnia przepisu art. 24 ust. 11 zd. 1 ustawy o PIT jest sprzeczna z jego literalnym brzmieniem, nie ma bowiem podstaw do zawężania stosowania art. 24 ust. 11 zd. 1 ustawy o PIT jedynie do programów motywacyjnych, w ramach których przekazywane akcje są akcjami własnymi spółki. Wskazuje na to z resztą zastrzeżenie w treści analizowanego przepisu, iż dotyczy on zarówno akcji objętych, jak i nabytych przez osoby uprawnione, a więc akcji znajdujących się w obrocie wtórnym.

Podkreślić wypada, że powyższa interpretacja została uchylona wyrokiem WSA w Gdańsku z 24 kwietnia 2012 r. (sygn. akt I SA/Gd 237/12), w którym sąd stwierdził, że: "Kierując się wnioskami wynikającymi z literalnego brzmienia przepisu art. 24 ust. 11 ustawy o PIT, należy stwierdzić, że gdyby ustawodawca miał zamiar zawęzić stosowanie powyższego przepisu jedynie do sytuacji, w której krąg osób uprawnionych do otrzymania akcji został wskazany w uchwale walnego zgromadzenia akcjonariuszy spółki będącej ich emitentem, dałby temu wyraz poprzez wyraźne określenie, o jaką uchwałę walnego zgromadzenia chodzi. Dla poparcia powyższej argumentacji wystarczy podać przykład art. 24 ust. 11 zd. 2 ustawy, który odnosi się do sytuacji nabycia od tzw. subemitenta usługowego, gdzie wyraźnie wskazano, iż chodzi o osoby uprawnione na podstawie uchwały walnego zgromadzenia spółki będącej emitentem nabywanych akcji".

Powyższy wyrok jest nieprawomocny i nie można wykluczyć, że minister finansów będzie kwestionował prezentowany w wyroku pogląd na temat wykładni art. 24 ust. 11 zd. 1 ustawy o PIT. Niewątpliwie jednak dokonana przez sąd wykładnia pozwoliłaby na szersze stosowanie powołanego przepisu, również wobec osób, których prawo do uczestnictwa w planie akcyjnym wynika z uchwały spółki niebędącej emitentem akcji.

@RY1@i02/2012/190/i02.2012.190.07100080h.802.jpg@RY2@

Dominika Dragan-Berestecka, doradca podatkowy w Kancelarii Ożóg i Wspólnicy

Podstawa prawna

Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 z późn. zm.).

Dominika Dragan-Berestecka

doradca podatkowy w Kancelarii Ożóg i Wspólnicy