Czy gotówka to zawsze gotówka

Co to są środki pieniężne, które należy ująć w sprawozdaniu? Wątpliwości mogą dotyczyć zarówno ujęcia zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej, jak i ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 152, poz. 1223 z późn. zm.).

Według międzynarodowych standardów środki pieniężne to te, które są w kasie, a także depozyty bankowe płatne na żądanie. Z kolei za ich ekwiwalenty uważane są krótkoterminowe inwestycje o dużej płynności, łatwo wymienialne i narażone na nieznaczące ryzyko zmiany wartości.

Polskie przepisy nie dostarczają ich definicji. Wskazówki można znaleźć w załączniku nr 1 ustawy o rachunkowości. Zgodnie z określonym w nim wzorze bilansu środki pieniężne muszą być wykazane w bilansie w aktywach w inwestycjach krótkoterminowych w pozycji B. III.1 Krótkoterminowe aktywa finansowe lit. c. Należy to uczynić w podziale na:

- środki pieniężne w kasie i na rachunkach bankowych,

- inne środki pieniężne, np. środki pieniężne w drodze,

- inne aktywa pieniężne (obejmują niekwalifikujące się do poprzednich pozycji środków pieniężnych, np. weksle i czeki obce o terminie płatności dłuższym niż trzy miesiące).

BŁĄD 1: Inwestycje w fundusze rynku pieniężnego

Spółka niebędąca instytucją finansową lokuje nadwyżki środków finansowych w fundusze rynku pieniężnego. Wpłaty i wypłaty z funduszu są dokonywane codziennie w miarę potrzeb gotówkowych spółki, a fundusz jest traktowany przez spółkę jako alternatywa depozytu krótkoterminowego. Profil funduszu zakłada ochronę kapitału i zapewnienie uczestnikom zwrotu na poziomie nieco wyższym niż lokata bankowa poprzez inwestowanie w instrumenty finansowe o wysokiej wiarygodności kredytowej i relatywnie krótkim terminie do wykupu. Dotychczas fundusz odnotowuje stały wzrost i nie ma problemów z realizacją wypłat. Spółka uważa, że posiadane jednostki w funduszu są w istocie ekwiwalentami środków pieniężnych, i tak klasyfikuje je w bilansie oraz rachunku przepływów pieniężnych.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/234/i02.2012.234.00800020i.804.jpg@RY2@

Tomasz Konieczny, partner w dziale audytu PwC oraz wykładowca Akademii PwC

Inwestycja w jednostki funduszu pieniężnego zgodnie z zapisami Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 39 spełnia definicję instrumentu kapitałowego. MSR 7 wspomina inwestycje kapitałowe jako możliwy ekwiwalent środków pieniężnych, pod warunkiem że w swojej treści ekonomicznej stanowią taki ekwiwalent, i podaje przykład akcji uprzywilejowanych podlegających wykupowi za określoną kwotę zapadalną w terminie do trzech miesięcy. Jednostki funduszu co prawda nie mają daty zapadalności, ale są umarzane na żądanie, a zatem mogłoby się wydawać, że spełniają kryteria płynności i charakteryzują się również niewielką zmiennością ich wartości. Komitet ds. Interpretacji MSSF zajął się problemem klasyfikacji takich jednostek w 2009 roku. Podjął decyzję o niewydawaniu wiążącej interpretacji. Stwierdził jednakże, że celem posiadania ekwiwalentów środków pieniężnych musi być zaspokojenie bieżących potrzeb gotówkowych, co implikuje, że ekwiwalenty takie muszą być zamienne na określoną znaną wartość środków pieniężnych, a wartość ta powinna charakteryzować się nieznacznym ryzykiem zmian. Niewystarczająca jest możliwość dokonania konwersji na gotówkę w każdym momencie po bieżącej wartości rynkowej. W praktyce klasyfikacja jednostek funduszu do ekwiwalentów środków pieniężnych byłaby możliwa w bardzo ograniczonych sytuacjach. Na przykład gdyby zgodnie z zasadami funduszu mógł on inwestować tylko w takie instrumenty, które same w sobie spełniają warunki zaliczenia do ekwiwalentów środków pieniężnych. Jeżeli bowiem fundusz inwestuje tylko w instrumenty o tak krótkiej zapadalności, a do tego inwestycje charakteryzują się wysoką wiarygodnością kredytową, są odpowiednio rozproszone, to z dużym prawdopodobieństwem jesteśmy w stanie określić, jaką kwotę środków pieniężnych otrzymamy dziś lub w przyszłości, gdy dokonamy konwersji jednostek. W opisanej sytuacji polityką funduszu jest inwestowanie zasadniczo w instrumenty o zapadalności poniżej jednego roku (a jest również możliwe inwestowanie w instrumenty o dłuższej zapadalności), stąd też zaliczenie do ekwiwalentów środków pieniężnych posiadanych jednostek nie wydaje się zasadne. Podobne rozwiązanie byłoby zastosowane również według ustawy o rachunkowości

Podsumowując, że coś w swojej nazwie zawiera element "pieniądz", a oferujący zapewnia, że jest to "tak jakby lokata wymagalna na żądanie, tylko że bardziej zyskowna" niekoniecznie oznacza, że można to zaliczyć do środków pieniężnych lub ich ekwiwalentów. Przestrzegałbym przed pochopną klasyfikacją, zanim zrozumiemy, w co tak naprawdę dany fundusz inwestuje.

BŁĄD 2: Środki przekazane na rachunek powierniczy

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa nabywca, wobec którego deweloper zobowiązał się do wybudowania lokalu mieszkalnego czy domu wpłaca należne kwoty na mieszkaniowy rachunek powierniczy dewelopera (zamknięty lub otwarty). Bank wypłaca deweloperowi środki pieniężne wpłacone przez nabywcę po otrzymaniu odpisu aktu notarialnego przenoszącego na nabywcę prawo własności nieruchomości lub po stwierdzeniu przez bank zakończenia danego etapu realizacji przedsięwzięcia deweloperskiego. Spółka będąca deweloperem uważa, że środki pieniężne na rachunku powierniczym należy w bilansie i rachunku przepływów pieniężnych wykazać jako "środki pieniężne".

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/234/i02.2012.234.00800020i.805.jpg@RY2@

Mirosław Szmigielski, dyrektor w dziale audytu PwC oraz wykładowca Akademii PwC

Według Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 7 środki pieniężne to gotówka w kasie i depozyty bankowe płatne na żądanie (powiedzmy w ciągu jednego dnia roboczego). Z kolei ekwiwalenty środków pieniężnych to krótkoterminowe (do trzech miesięcy) inwestycje o dużej płynności, łatwo wymienialne na określone kwoty środków pieniężnych oraz narażone na nieznaczące ryzyko zmiany wartości. Celem tej definicji jest to, aby do środków pieniężnych i ich ekwiwalentów zaliczać tylko te środki, które są dostępne do zaspokojenia krótkoterminowych płatności. Ponieważ dostęp do środków zdeponowanych na wymienionych w pytaniu rachunkach powierniczych wymaga wypełnienia pewnych warunków i zgody strony trzeciej na ich uwolnienie, trudno mówić o dużej płynności takich środków, co oznacza, że definicja środków pieniężnych i ich ekwiwalentów w tym przypadku nie byłaby spełniona. Tym niemniej aktywo takie (należność) powinno być wykazane w aktywach obrotowych, gdyż będzie zrealizowane w normalnym cyklu operacyjnym dewelopera.

Ustawa o rachunkowości nie zawiera definicji środków pieniężnych i ich ekwiwalentów, wymaga jednak prezentacji w bilansie pozycji "środki pieniężne i inne aktywa pieniężne" w ramach inwestycji krótkoterminowych. Aktywa pieniężne definiowane są jako środki płatnicze (krajowe i waluty obce) oraz "inne aktywa finansowe", które jeżeli są płatne lub wymagalne w ciągu 3 miesięcy, zaliczane są od środków pieniężnych dla potrzeb rachunku przepływów pieniężnych. Krajowy standard rachunkowości 1 - Rachunek przepływów pieniężnych definiuje środki pieniężne i ekwiwalenty środków pieniężnych podobnie jak MSR 7 (wysoki stopień płynności, łatwość wymiany, wymagalność do trzech miesięcy, nieznaczne ryzyko utraty wartości). Patrząc na powyższe wymogi definicyjne, dochodzimy do wniosku, że takie rachunki powiernicze nie są ekwiwalentami środków pieniężnych dla potrzeb rachunku przepływów pieniężnych.

Z kolei dla potrzeb prezentacji w bilansie można byłoby dopuścić klasyfikację rachunków powierniczych deweloperów jako "inne aktywa pieniężne". Jednostka powinna uregulować to w swojej polityce rachunkowości.

BŁĄD 3: Cash pooling

Spółki grupy kapitałowej uczestniczą w umowie gromadzenia środków pieniężnych na jednym wyodrębnionym rachunku w celu wykorzystania nadwyżki finansowej jednych uczestników na pokrycie potrzeb pozostałych uczestników w zakresie finansowania, umożliwiając efektywne wykorzystanie nadwyżek (cash pooling).

Operatorem umowy jest jedna z jednostek grupy. W sytuacji gdy nastąpi rozwiązanie umowy, na koniec roku będzie dokonane rozliczenie między stronami umowy w kwotach netto. Każdego dnia spółki przelewają na rachunek operatora wolne środki pieniężne i jednocześnie regulują swoje zobowiązania z łącznych środków. Spółki wykazują środki pieniężne przez nie przekazane na rachunek operatora jako "środki pieniężne" zarówno w bilansie, jak i w rachunku przepływów pieniężnych.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/234/i02.2012.234.00800020i.806.jpg@RY2@

Marta Madejska, dyrektor w dziale audytu PwC oraz wykładowca Akademii PwC

Spółki uczestniczące w umowie cash pool dysponują środkami pieniężnymi przekazanymi na rachunek operatora jak własnymi środkami pieniężnymi, tj. codziennie dokonują płatności wykorzystując te środki pieniężne, oraz otrzymują odsetki od wolnych środków. Niemniej jednak z punktu widzenia wymogów MSSF nie są to środki pieniężne ani dla celów klasyfikacji bilansowej, ani dla rachunku przepływów pieniężnych. MSR 7 definiuje środki pieniężne jako środki w kasie oraz depozyty płatne na żądanie. Mimo że MSR 7 nie zawiera dalszych wytycznych w odniesieniu do depozytów płatnych na żądanie, to ogólnie przyjmuje się że są to depozyty w instytucjach finansowych, które są płatne na żądanie i dostępne w ciągu 24 godzin lub jednego dnia roboczego, bez kar. Środki pieniężne przekazane na rachunek jednostki w grupie, która nie jest instytucją finansową, nawet jeżeli mogłyby być wycofane w ciągu jednego dnia, nie spełniają definicji "depozytu płatnego na żądanie". Środki te nie spełniają również definicji ekwiwalentu środków pieniężnych (zdefiniowanego jako krótkoterminowe inwestycje o dużej płynności, łatwo wymienialne na określone kwoty środków pieniężnych oraz narażone na nieznaczące ryzyko zmiany wartości) ze względu na to, że rozliczenie przekazanych lub otrzymanych środków następujące w dłuższym okresie czasu (po zakończeniu roku). Środki pieniężne przekazane na rachunek operatora stanowią pożyczkę udzieloną grupie (należność) - w przypadku nadwyżki wolnych środków nad wydatkami lub pożyczkę otrzymaną od grupy (zobowiązanie) - w przypadku wydatków przewyższających saldo własnych środków. Konsekwentnie taką klasyfikację należy przyjąć również dla rachunku przepływów pieniężnych, co oznacza wykazanie udzielonych pożyczek jako elementu działalności inwestycyjnej (wypływ z tyt. udzielenia pożyczki/wpływ z tyt. spłat), a otrzymanych pożyczek jako elementu działalności finansowej (wpływ z tyt. zaciągniętych pożyczek/wypływ z tyt. spłaty). Ze względu na duży wolumen obrotów oraz dużą zmienność salda środków pieniężnych każdej ze spółek zaangażowanych w umowę cash poolingu możliwe jest prezentowanie przepływów w kwocie netto. Oznacza to, że pod uwagę brane jest saldo na początek danego okresu oraz na koniec okresu, zaś pomija się wahania salda aktywa/zobowiązania w trakcie okresu. Podobna klasyfikacja w bilansie oraz rachunku przepływów pieniężnych ma zastosowane w przypadku sporządzenia sprawozdania finansowego zgodnie z ustawą o rachunkowości.

Agnieszka Pokojska

agnieszka.pokojska@infor.pl