Wartości niematerialne i prawne: prawidłowe ujęcie i wycena to warunek rzetelnych ksiąg
Ujmowanie tytułów niematerialnych w księgach rachunkowych sprawia jednostkom wiele problemów. Wynika to przede wszystkim z tego, że ustawa z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 120; ost.zm. Dz.U. z 2023 r. poz. 295; dalej: u.r.) reguluje podstawowe kwestie, a tymczasem przez ostatnie lata zmienił się charakter takich aktywów. Jest bowiem coraz więcej wartości niematerialnych i prawnych (WNiP), które wymagają wdrożenia i dostosowywania do specyfiki działalności firmy, zmieniają się też modele biznesu firm udostępniających licencje i systemy informatyczne, które dotychczas były głównym tytułem niematerialnym.
Większość zagadnień związanych z ujmowaniem i wyceną WNiP [ramka] w polskim prawie bilansowym została oparta na zasadach przewidzianych dla środków trwałych (z wyjątkami dotyczącymi wartości firmy i warunków aktywowania kosztów zakończonych praw rozwojowych). Nie ma w tej chwili krajowego standardu rachunkowości, który objaśniałby stosowanie regulacji dotyczących WNiP. Jednostki powinny jednak wykorzystywać ‒ tam, gdzie jest to zasadne ‒ regulacje dotyczące środków trwałych, czyli Krajowy Standard Rachunkowości nr 11 „Środki trwałe”. W zakresie, jaki w ogóle nie jest ujęty w polskim prawie bilansowym, jednostki mogą także stosować wskazówki zawarte w Międzynarodowym Standardzie Rachunkowości nr 38 „Wartości niematerialne”. Trzeba jednak być ostrożnym, niektóre rozwiązania standardu międzynarodowego nie są bowiem dozwolone w Polsce. Przede wszystkim należy pamiętać o tym, że MSR 38 przewiduje możliwość wyceny takich aktywów w wartości rynkowej (przy założeniu, że istnieje aktywny rynek, na którym regularnie dochodzi do transakcji związanych z takimi aktywami). Rozwiązanie takie jest według u.r. niedopuszczalne. Nasza ustawa nie przewiduje nawet przeszacowania dla WNiP na podstawie odrębnych przepisów.
Przypomnijmy, że zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 14 u.r. przez wartości niematerialne i prawne należy rozumieć nabyte przez jednostkę, zaliczane do aktywów trwałych, prawa majątkowe nadające się do gospodarczego wykorzystania, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, przeznaczone do używania na potrzeby jednostki. W szczególności są to:
a) autorskie prawa majątkowe, prawa pokrewne, licencje, koncesje,
b) prawa do wynalazków, patentów, znaków towarowych, wzorów użytkowych oraz zdobniczych,
c) know-how.
W przypadku WNiP oddanych do używania na podstawie umowy najmu, dzierżawy lub leasingu, zalicza się je do aktywów trwałych jednej ze stron umowy, zgodnie z warunkami określonymi w art. 3 ust. 4 u.r. Do WNiP zalicza się również nabytą wartość firmy oraz koszty zakończonych prac rozwojowych. ©℗
Właściwa identyfikacja
Ujmując wartości niematerialne, należy pamiętać o rozróżnieniu tych, które służą działalności własnej jednostki, od tych, które mają charakter inwestycyjny. Obecnie te ostatnie nie zdarzają się jeszcze często, ale patrząc na bilanse i strukturę aktywów jednostek na przestrzeni ostatnich kilku lat, widać w tym zakresie zmiany. Pojawiają się bowiem coraz częściej prawa do dzieł sztuki w formie elektronicznej (NFT, ang. non-fungible token, niezamienialny token), jednostki inwestują w prawa intelektualne niezwiązane z ich działalnością operacyjną, a tego typu aktywa nie służą prowadzeniu działalności handlowej, usługowej, produkcyjnej czy administracyjnej, powinny zatem być ujęte jako inwestycje, a nie „zwykłe” wartości niematerialne i prawne.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.