Nawet drobne niedopatrzenia wpływają na obraz jednostki. W tym na wskaźniki kluczowe

Sprawozdania sporządzane w trakcie roku, tak samo jak te roczne, powinny być przygotowane zgodnie z zasadami rachunkowości i przepisami prawa. Niestety zdarza się, że bywają podkolorowywane po to, aby pokazać podmiot w lepszym świetle i uzyskać bez konieczności dodatkowych zabezpieczeń pożądane źródło finansowania. Zdarza się też, że zafałszowanie sprawozdania finansowego wynika z przyjętych uproszczeń czy braku przestrzegania procedur. W opracowaniu wskazane zostanie, jak podmioty poprawiają swój wizerunek. Na przykładach pokazane zostanie też, jak na pozór drobne niedopatrzenia wpływają na obraz jednostki, w szczególności na wskaźniki kluczowe dla oceny kondycji podmiotu.

Analizowane będą sprawozdania sporządzane według załącznika nr 5 do ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 395 ze zm.; dalej u.r.), jest to bowiem załącznik najczęściej wykorzystywany przez małe i średnie podmioty.

Zasady rachunkowości w raporcie na potrzeby kapitałodawcy

System rachunkowości jest oparty na zasadach rachunkowości, które mają na celu ujednolicenie i stabilizację systemu rachunkowości, pozwalając na dokonanie jednoznacznej interpretacji informacji zawartych w sprawozdaniach finansowych. Zasady te są wynikiem koncepcji wiarygodnego i rzetelnego obrazu (ang. true and fair view). Służą one przede wszystkim do wiernego odzwierciedlenia rzeczywistości gospodarczej w księgach rachunkowych i sprawozdaniach finansowych jednostek oraz do wypracowania stabilnego i ujednoliconego systemu sprawozdawczości finansowej w płynnej i niestabilnej rzeczywistości gospodarczej. W tym celu informacje muszą mieć cechy, które zostały przedstawione w tabeli 1.

Elementy

Sprawozdanie finansowe jest jedno. Może się składać z dwóch (załącznik nr 4 do u.r.), trzech (załącznik nr 5 do u.r. lub niebadane przez biegłego rewidenta sprawozdanie według załącznika nr 1 do u.r.) lub pięciu elementów (badane przez biegłego sprawozdanie według załącznika nr 1 do u.r.), które stanowią jednak spójną całość.

W trakcie roku najczęściej analiza jest przeprowadzana na podstawie bilansu, rachunku zysków i strat oraz czasem (według decyzji np. banku) rachunku przepływów pieniężnych. Nie są przygotowywane informacja dodatkowa oraz zestawienia zmian w kapitale własnym.

Roczne sprawozdanie zawiera dane na koniec okresu sprawozdawczego i ‒ jako dane porównawcze ‒ dane na koniec poprzedniego okresu. W odniesieniu do rachunku zysków i strat są to dane obejmujące zwykle 12 miesięcy. W przypadku sprawozdań przygotowywanych na żądanie warto się upewnić, jakich danych oczekuje kapitałodawca, bo zdarza się, że przygotowując sprawozdanie na np. 30 listopada, będziemy poproszeni o pokazanie danych porównawczych w rachunku zysków i strat też za 11 miesięcy. Będzie to wymagało dodatkowego nakładu pracy związanego z przekształceniem danych.

Tabela 1. Cechy sprawozdań finansowych

Cecha	Opis
Zrozumiałość	Informacje przedstawione w sprawozdaniu finansowym powinny być zrozumiałe dla użytkowników sprawozdań mających odpowiednią wiedzę z zakresu prowadzenia działalności gospodarczej i rachunkowości. Z tą cechą bezpośrednio wiąże się jasność i przejrzystość sprawozdań. Bardzo ważna jest również możliwość udokumentowania przez zarząd zasadności przyjętej przez niego metodologii.
Przydatność	Informacje przydatne to takie, których brak może wpłynąć negatywnie na podejmowane decyzje. Na przydatność informacji wpływ mają istotność i terminowość. Informacje istotne to takie, których zniekształcenie lub pominięcie może wpłynąć na decyzje gospodarcze użytkowników. Terminowość jest cechą decydującą o przydatności informacji, zanim straci ona znaczenie dla procesu podejmowania decyzji.
Wiarygodność	Wiarygodne są informacje obiektywne, bezstronne, kompletne i pozbawione istotnych błędów. Dodatkowo można przypisać im pięć atrybutów: przewagę treści nad formą, neutralność, wierne odzwierciedlenie, ostrożność i kompletność. Sprawozdania finansowe powinny zawierać informacje wiernie odzwierciedlające zachodzące w jednostce zdarzenia gospodarcze zgodnie z ich treścią ekonomiczna, a nie tylko formą prawną. Neutralność odnosi się do uwzględnienia w sprawozdaniu finansowym wszystkich istotnych informacji niezależnie od tego, jaki będą miały skutek na decyzje podejmowane przez użytkowników. Wszystkie zdarzenia gospodarcze zachodzące w jednostce powinny być potwierdzone dokumentami księgowymi.
Porównywalność	Informacje zawarte w sprawozdaniu finansowym powinny być porównywalne do informacji prezentowanych w poprzednich okresach, informacji prezentowanych przez inne jednostki gospodarcze z tej samej branży oraz powinny być wewnętrznie spójne. Porównywalność powinna zapewniać użytkownikowi sprawozdań możliwość ich analizy i poprawnej interpretacji. Z tą zasadą bezpośrednio wiąże się zasada ciągłości, czyli ujmowanie zdarzeń gospodarczych w obrębie jednostki w kolejnych okresach w ten sam sposób.

Sztuczki w bilansie

Bilans jest pokazaniem aktywów jednostki i źródeł ich finansowania na określony moment. Na dzień bilansowy kończący rok obrotowy wyceny dokonuje się zgodnie z wymogami art. 28 ust. 1 u.r. Natomiast jednostki sporządzające sprawozdania na inne dni bardzo często nie dotrzymują w pełni wymogów prawidłowej wyceny.

Brak pełnego obrazu stanu aktywów wynika m.in. z braku inwentaryzacji. Właśnie ona ma na celu zweryfikowanie nie tylko istnienia, lecz także jakości, a przez to wartości aktywów. Nie ma obowiązku przeprowadzania inwentaryzacji w związku ze sporządzaniem bilansu dla banku. [przykład 1]

Przykład 1

Uszkodzone zapasy

Spółka sporządza sprawozdanie dla banku na koniec października 2018 r. Nie przeprowadziła, bo nie musiała, inwentaryzacji. Okazało się jednak, że spółka ma w magazynie znaczną ilość zapasów, które są przeterminowane i uszkodzone. W sprawozdaniu dla banku są one pokazane jako pełnowartościowe, a tymczasem ich wartości jest o 80 000 zł niższa i jednocześnie wynik finansowy powinien być niższy poprzez ujęcie pozostałych kosztów operacyjnych.

W sprawozdaniach śródrocznych nie są ujmowane zwykle rezerwy – te jednostki, które je pokazują, szacują wartość rezerw i rozliczeń na koniec roku. W praktyce okoliczności uzasadniające obowiązek ich utworzenia istnieją wcześniej. [przykład 2]

Przykład 2

Rezerwy

Spółka tworzy rezerwy na odprawy emerytalne – ich stan na koniec 2017 r. wynosił 68 000 zł. W trakcie 2018 r. wzrósł stan zatrudnienia, pracownicy nabyli prawa do kolejnych odpraw, ale spółka w bilansie dla firmy leasingowej na koniec listopada 2018 r. pokazała 68 000 zł, a więc zeszłoroczną kwotę. Uzasadniono to brakiem informacji od aktuariusza. W rezultacie nie tylko zostały zaniżone rezerwy (poprawiono ty samym wskaźniki wypłacalności), lecz także zawyżony został wynik finansowy ze sprzedaży.

Kolejnym problemem jest brak analizy należności i zobowiązań z kontrahentami pod kątem możliwości ich kompensaty. Jeśli z tym samym kontrahentem mamy rozrachunki powodujące istnienie zarówno należności, jak i zobowiązań, to co do zasady należy je zaprezentować w szyku rozwartym. Tymczasem w sprawozdaniach w trakcie roku są one pokazywane łącznie. Powoduje to, że zniekształcona jest zarówno płynność, jak i wypłacalność podmiotu. Jednostka w ten sposób obniża też sumę bilansową, a tym samym wpływa na wszystkie wskaźniki.

W przykładzie przedstawiono dane (fragment bilansu), gdyby kompensaty nie było i gdyby została dokonana. Pokazano, jak pogarszają się wskaźniki finansowe służące analizie płynności i zadłużenia. [przykład 3]

Przykład 3

Należności

Spółka posiada należności od kontrahenta 250 000 zł i zobowiązania wobec tego kontrahenta 620 000 zł. Wynikają one z odrębnych umów zakupów i sprzedaży, więc bez zgody kontrahenta nie powinny być kompensowane.

Fragmenty bilansu

	Dane przed kompensatą	Dane po kompensacie		Dane przed kompensatą	Dane po kompensacie
B. Aktywa obrotowe	1 560 000,00	1 310 000,00	B. Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania	1 641 000,00	1 365 000,00
I. Zapasy	450 000,00	450 000,00	I. Rezerwy na zobowiązania, w tym:	‒	‒
II. Należności krótkoterminowe, w tym:	950 000,00	700 000,00	‒ rezerwa na świadczenia emerytalne i podobne	‒	‒
a) z tytułu dostaw i usług, w tym:	480 000,00	230 000,00	II. Zobowiązania długoterminowe, w tym:	355 000,00	355 000,00
‒ do 12 miesięcy	480 000,00	230 000,00	‒ z tytułu kredytów i pożyczek	350 000,00	350 000,00
‒ powyżej 12 miesięcy			III. Zobowiązania krótkoterminowe, w tym:	1 286 000,00	1 010 000,00
III. Inwestycje krótkoterminowe, w tym:	148 000,00	148 000,00	a) z tytułu kredytów i pożyczek	185 000,00	185 000,00
a) krótkoterminowe aktywa finansowe, w tym:	135 000,00	135 000,00	b) z tytułu dostaw i usług, w tym:	950 000,00	700 000,00
‒ środki pieniężne w kasie i na rachunkach	135 000,00	135 000,00	‒ do 12 miesięcy	950 000,00	700 000,00
IV. Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe	12 000,00	12 000,00	‒ powyżej 12 miesięcy	‒
C. Należne wpłaty na kapitał (fundusz) podstawowy			c) fundusze specjalne	26 000,00	26 000, 00
D. Udziały (akcje) własne			IV. Rozliczenia międzyokresowe
Aktywa razem	2 580 000,00	2 330 000,00	Pasywa razem	2 580 000,00	2 330 000,00

Wskaźniki finansowe

		Dane przed kompensatą	Dane po kompensacie
Płynność bardzo szybka (I stopnia)	gotówka / zobowiązania krótkoterminowe	0,10	0,13
Płynność szybka (II stopnia)	gotówka (należności) / zobowiązania krótkoterminowe	0,84	0,81
Płynność bieżąca (III stopnia)	majątek obrotowy / zobowiązania krótkoterminowe	1,21	1,26
Pokrycie zobowiązań należnościami	należności z tytułu dostaw i usług / zobowiązania z tytułu dostaw i usług	0,74	0,68
Kapitał pracujący	majątek obrotowy / zobowiązania krótkoterminowe	274 000,00	274 000,00
Udział kapitału pracującego w aktywach	kapitał pracujący / aktywa ogółem	0,11	0,12

Kolejnym obszarem, w którym pojawić się mogą nieprawidłowości, jest sposób pokazywania zobowiązań długo- i krótkoterminowych. Z wyjątkiem zobowiązań z tytułu dostaw i usług, które wszystkie są zaliczane do zobowiązań krótkoterminowych, zobowiązania dzielimy ze względu na termin wymagalności. Te, które są wymagalne w czasie najbliższych 12 miesięcy, są krótkoterminowe, pozostałe zaliczamy do długoterminowych. Nieprawidłowością jest pokazywanie całej kwoty kredytu, pożyczki czy leasingu finansowego jako zobowiązania długoterminowego, jeśli jakaś część tego zobowiązania ma być spłacana w czasie najbliższego roku. Często taki błąd wynika z braku analizy zobowiązania i po prostu ściągnięcia kwoty z konta np. „Kredyty długoterminowe”. Postępując w ten sposób, znacząco można poprawić wskaźniki zadłużenia. Oczywiście zobowiązania z tytułu dostaw i usług powinny być prezentowane w podziale do i powyżej 12 miesięcy.

Warto prześledzić w tym zakresie przykład, w którym przeanalizowane zostały dwa warianty finansowania. W pierwszym spółka finansuje się w sposób konserwatywny – kapitałami własnymi, a w wariancie drugim stosuje finansowanie kapitałami obcymi. Prawidłowe zakwalifikowanie zobowiązań w przypadku, gdy spółka ma tradycyjny model finansowania, w sposób nieznaczący wpływa na wskaźniki trwałości struktury i pokrycia majątku. Natomiast w sytuacji drugiej, gdy jako źródła finansowania dominują źródła obce, taka zmiana w zdecydowanie większym stopniu zniekształca obraz. Oczywiście należy podkreślić, że duży wpływ ma wartość nieprawidłowo pokazanego kapitału. [przykład 4]

Przykład 4

Kredyt

Spółka Astra posiada kredyt inwestycyjny zaciągnięty na cztery lata w kwocie 1 600 000 zł. Spółka w ciągu najbliższego roku spłacić ma 650 000 zł.

Wskaźniki wspomagania finansowego	Algorytm obliczeniowy	Wartość pożądana
Współczynnik zadłużenia	(kapitały obce / kapitały ogółem) x 100 proc.	od 30 proc. do 50 proc.
Pokrycie zadłużenia kapitałami własnymi	kapitały własne / kapitały obce	min. 1,0
Pokrycie majątku trwałego kapitałem stałym	(kapitały własne + zobowiązania długoterminowe) / majątek trwały	min. 1,0
Trwałość struktury finansowania	((kapitały własne + zobowiązania długoterminowe) / kapitały ogółem) x 100 proc.	max
Pokrycie odsetek zyskiem	(zysk przed opodatkowaniem + odsetki) / odsetki	min. 2,0

Wariant 1. Spółka finansuje się w sposób konserwatywny – kapitałami własnymi

	Prezentacja nieprawidłowa	Prezentacja prawidłowa
A. Kapitały własne	6 589 000,00	6 589 000,00
B. Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania	2 821 000,00	2 821 000,00
I. Rezerwy na zobowiązania, w tym:	‒	‒
‒ rezerwa na świadczenia emerytalne i podobne	‒	‒
II. Zobowiązania długoterminowe, w tym:	1 720 000,00	1 070 000,00
‒ z tytułu kredytów i pożyczek	1 600 000,00	950 000,00
III. Zobowiązania krótkoterminowe, w tym:	1 101 000,00	1 751 000,00
a) z tytułu kredytów i pożyczek	‒	650 000,00
b) z tytułu dostaw i usług, w tym:	950 000,00	950 000,00
‒ do 12 miesięcy	950 000,00	950 000,00
‒ powyżej 12 miesięcy	‒
c) fundusze specjalne	26 000,00	26 000,00
IV. Rozliczenia międzyokresowe
Pasywa razem	9 410 000,00	9 410 000,00

Wskaźniki wspomagania finansowego	Prezentacja nieprawidłowa	Prezentacja prawidłowa
Współczynnik zadłużenia	0,30	0,30
Pokrycie zadłużenia kapitałami własnymi	2,34	2,34
Pokrycie majątku trwałego kapitałem stałym	1,61	1,48
Trwałość struktury finansowania	0,88	0,81
Udział zobowiązań długoterminowych w sumie bilansowej	0,18	0,11

Wariant 2. Spółka stosuje finansowanie kapitałami obcymi

	Prezentacja nieprawidłowa	Prezentacja prawidłowa
A. Kapitały własne	589 000,00	589 000,00
B. Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania	2 821 000,00	2 821 000,00
I. Rezerwy na zobowiązania, w tym:	‒	‒
‒ rezerwa na świadczenia emerytalne i podobne	‒	‒
II. Zobowiązania długoterminowe, w tym:	1 720 000,00	1 070 000,00
‒ z tytułu kredytów i pożyczek	1 600 000,00	950 000,00
III. Zobowiązania krótkoterminowe, w tym:	1 101 000,00	1 751 000,00
a) z tytułu kredytów i pożyczek	‒	650 000,00
b) z tytułu dostaw i usług, w tym:	950 000,00	950 000,00
‒ do 12 miesięcy	950 000,00	950 000,00
‒ powyżej 12 miesięcy	‒
c) fundusze specjalne	26 000,00	26 000,00
IV. Rozliczenia międzyokresowe
Pasywa razem	3 410 000,00	3 410 000,00

Wskaźniki wspomagania finansowego	Prezentacja nieprawidłowa	Prezentacja prawidłowa
Współczynnik zadłużenia	0,83	0,83
Pokrycie zadłużenia kapitałami własnymi	0,21	0,21
Pokrycie majątku trwałego kapitałem stałym	1,23	0,88
Trwałość struktury finansowania	0,68	0,49
Udział zobowiązań długoterminowych w sumie bilansowej	0,50	0,31

W analogiczny sposób oddziaływałoby na wskaźniki płynności nieprawidłowe zakwalifikowanie należności, z tym, że te aktywa o charakterze długoterminowym pojawiają się rzadko, zatem takie manipulacje i nieprawidłowości nie są częste.

Zdarza się także, że są do sprawozdań finansowych wprowadzane wartości, które nigdy nie powinny się tam znaleźć. Nie mają uzasadnienia ekonomicznego i nie pozwalają na to przepisy. Najczęściej chodzi w tym wypadku o wycenę środków trwałych i nieruchomości inwestycyjnych. [przykłady 5 i 6]

Przykład 5

Wycena

Spółka posiada grunt, na którym stoi warsztat. Jest więc środek trwały, który musi być wyceniany w wartości historycznej – załóżmy, że cena jego nabycia wynosiła 10 lat temu 500 000 zł. Obecnie ceny działek w okolicy wzrastają, zatem w sprawozdaniu pokazano wartość tej działki w kwocie 900 000 zł, odnosząc 400 000 zł na przychody.

Z jednej strony można powiedzieć, że pokazano bardziej realną wartość nieruchomości, ale taka wycena nie jest dozwolona przepisami prawa. Spółka, która ma środki trwałe, musi je pokazywać według modelu kosztowego i jedynie w informacji dodatkowej wskazywać, że ich wartość rynkowa jest inna.

Przykład 6

Grunt

Spółka posiada grunt, na którym stoi warsztat. Jest więc środek trwały, który musi być wyceniany w wartości historycznej – załóżmy, że cena jego nabycia wynosiła 10 lat temu 500 000 zł. Z racji tego, że wartość działek w okolicy wzrosła, zarząd postanowił przekwalifikować grunt do nieruchomości inwestycyjnych, aby móc go wyceniać w wartości rynkowej. O ile wycena wartości rynkowej jest przewidziana, to samo przekwalifikowanie gruntu, który służy działalności operacyjnej, jest niedopuszczalne.

Zdarza się też – nie tylko w sprawozdaniach śródrocznych – że zawyżana jest wartość składników będących nieruchomościami, jeśli są wnoszone do spółek jako aporty. Trzeba być także ostrożnym, jeśli w jednostce powstałej w wyniku przekształcenia działalności gospodarczej osoby fizycznej są znaczące wartości niematerialne i prawne. Jest to wtedy wartość firmy, która powstała w wyniku wniesienia know-how przez przedsiębiorcę. Podwyższa ona wartość majątku, ale tak naprawdę jej wartość produkcyjna jest dyskusyjna. Banki w takich sytuacjach przyznają tej kategorii bilansowej wartość 0,0 zł, zatem jej wprowadzanie jest bezcelowe.

Problemy z wynikiem finansowym

Kolejne problemy związane z nieprawidłową prezentacją dotyczą przychodów i kosztów. Po pierwsze, należy zwrócić uwagę na wartość faktur korygujących, rezerw na zwroty towarów czy rezerw na bonusy. Powinny one, jako związane ze sprzedażą zeszłoroczną, pomniejszać przychody w sprawozdaniu finansowym za okres, kiedy była prowadzona sprzedaż, a nie wtedy, gdy faktycznie dokonano zwrotu. W sprawozdaniach rocznych zwraca się uwagę na takie ujęcie zdarzeń i nawet jeśli stosuje się uproszczenia wynikające z rozwiązań podatkowych, to zwykle są one nieistotne. Natomiast jeśli w trakcie roku jest przygotowywane sprawozdanie dla banku, to najczęściej takie dane nie są uwzględniane. Wartość sprzedaży, ale też koszt sprzedanych produktów, pochodzi wprost z faktur bez uwzględniania pomniejszeń. Uproszczenie to ma wpływ na wszystkie wskaźniki, jakie opierają się na wyniku finansowym (wynik jest zawyżony), oraz takie, które wynikają z analizy sprzedaży. [przykład 7]

Przykład 7

Premia

Spółka sporządza sprawozdanie na koniec września 2018 r. Ujęła w nim przychody ze sprzedaży za pierwsze dziewięć miesięcy w kwocie 14 800 000 zł. Spółka klientom, którzy osiągną określony pułap sprzedaży w 2018 r., udziela premii, która waha się między 5 a 10 proc. (zależy to od stopnia przekroczenia obrotu). Premie są udzielane na koniec roku i obniżają przychody. Spółka, sporządzając sprawozdanie na koniec września, nie ujęła takiej obniżki – sprawozdanie jest uproszczone – zatem zawyżyła przychody (i tym samym poprawiła swój wynik finansowy) nawet o 5‒10 proc.

Załóżmy, że premie to 900 000 zł. Jeśli spojrzymy na wartość zmniejszenia przychodów, nie jest to dużo (6 proc.), ale jeśli spojrzymy na rentowność brutto (marża brutto), różnica jest znacząca.

Wariant kalkulacyjny	Dane nieuwzględniające premii	Dane z uwzględnieniem premii
A. Przychody netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów	14 800 000,00	13 900 000,00
B. Koszty sprzedanych produktów, towarów i materiałów	12 000 000,00	12 000 000,00
C. Koszty sprzedaży	520 000,00	520 000,00
D. Koszty ogólnego zarządu	1 325 600,00	1 325 600,00
E. Zysk (strata) ze sprzedaży (A ‒ B ‒ C ‒ D)	954 400,00	54 400,00
Rentowność – marża brutto	6,4486 proc.	0,3914 proc.

W tej spółce wszystkie wskaźniki rentowności – a więc podstawowe wskaźniki analizowane przez kapitałodawców ‒ będą znacząco zawyżone.

Kolejny grzech dotyczący przychodów, jaki jest popełniany w przypadku sprawozdań sporządzanych w trakcie roku, to oszacowywanie przychodów. Dzieje się tak zwykle w firmach, których działalność jest sezonowa – szczególnie jeśli sezon przypada na koniec roku. Jednostki takie dopisują zakładane zwyżki przychodów po to, aby pokazać, że ich działalność generuje w sumie wyższe przychody. [przykład 8]

Przykład 8

Przychody

Spółka X prowadzi działalność hotelarską i uzyskuje największe przychody w lipcu i sierpniu oraz w grudniu. Sporządza sprawozdanie finansowe na koniec czerwca – rzeczywiste przychody wyniosły 1 500 000 zł. Doświadczenia spółki pokazują, że przychody w drugiej połowie roku są 2‒3 razy wyższe. Spółka ustaliła, że całoroczne przychody to prawdopodobnie kwota 4 500 000 zł (co wynika z dodania 1 500 000 zł + 2 x 1 500 000 zł). Spółka podzieliła tę kwotę na pół (bo pół roku) i pokazała przychody 2 250 000 zł, czyli o 750 000 zł wyższe niż faktycznie zrealizowane.

Podkreślić trzeba, że szacowanie przychodów jest niedopuszczalne – nie ma gwarancji, czy planowane przychody zostaną zrealizowane. Poza tym tak kreatywnie podchodzące podmioty rzadko pokazują rzeczywistą wartość kosztów, a więc w sumie bardzo podwyższają swój zysk.

Tak samo jak manipulacje po stronie przychodów stosowane są różne nieprawidłowe zabiegi po stronie kosztów. Spółki wtedy nie ujmują zwiększenia kosztów związanych z tworzeniem rezerw na zwroty towarów, rezerw na premie i nagrody dla pracowników, odpisów aktualizacyjnych. Z jednej strony tłumaczyć można to tym, że takie czynności są ujmowane zwyczajowo na koniec roku, ale z drugiej strony każde sprawozdanie powinno zawierać aktywa i pasywa wycenione zgodnie z art. 28 ust. 1 u.r. Nienaliczanie różnic kursowych jest także przykładem nieprawidłowości. [przykład 9]

Przykład 9

Błędy w ujęciu

Spółka, przygotowując sprawozdanie dla firmy leasingowej na koniec września 2018 r., nie ujęła w nim:

• rezerw na nagrody pracownicze – kwota rocznej nagrody to 500 000 zł, zatem powinna ująć ¾ tej wartości;
• rezerw na zwroty towarów – zwroty towarów sięgają zwykle 2 proc. sprzedaży;
• odpisów aktualizacyjnych dla zapasów – spółka na 1 października przeprowadziła inwentaryzację, z której wynikało, że odpisy powinny wynosić 100 000 zł.

Zobaczmy, jak tylko te trzy zdarzenia wpłyną na wynik jednostki.

Wariant kalkulacyjny	Dane nieuwzględniające pewnych kosztów	Dane z uwzględnieniem pewnych kosztów
A. Przychody netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów	14 800 000,00	14 504 000,00
B. Koszty sprzedanych produktów, towarów i materiałów	12 000 000,00	12 000 000,00
C. Koszty sprzedaży	520 000,00	520 000,00
D. Koszty ogólnego zarządu	1 325 600,00	1 700 600,00
E. Zysk (strata) ze sprzedaży (A ‒ B ‒ C ‒ D)	954 400,00	283 400,00
F. Pozostałe przychody operacyjne, w tym:	320 000,00	320 000,00
‒ aktualizacja wartości aktywów niefinansowych
G. Pozostałe koszty operacyjne, w tym:	20 000,00	120 000,00
‒ aktualizacja wartości aktywów niefinansowych		100 000,00
H. Przychody finansowe, w tym:	4500,00	4500,00
I. Dywidendy i udziały w zyskach od jednostek, w których jednostka posiada zaangażowanie w kapitale, w tym:	‒
‒ od jednostek powiązanych, w których jednostka posiada zaangażowanie w kapitale
II. Odsetki, w tym:	4500,00	4500,00
‒ od jednostek powiązanych
III. Zysk z tytułu rozchodu aktywów finansowych, w tym:
‒ w jednostkach powiązanych
IV. Aktualizacja wartości aktywów finansowych
I. Koszty finansowe, w tym:	6800,00	6800,00
I. Odsetki, w tym:	6800,00	6800,00
‒ dla jednostek powiązanych
II. Strata z tytułu rozchodu aktywów finansowych, w tym:
‒ w jednostkach powiązanych
III. Aktualizacja wartości aktywów finansowych
J. Zysk (strata) brutto (E + F ‒ G + H ‒ I)	1 252 100,00	481 100,00
K. Podatek dochodowy	150 252,00	150 252,00
L. Zysk (strata) netto (J ‒ K)	1 101 848,00	330 848,00

Sprawozdanie zrobione pod kredyt

Analitycy finansowi wskazują, że nierzadko zdarzają się sytuacje, gdy sprawozdanie finansowe jest wzorcowe, jeśli chodzi o wskaźniki finansowe. Jest powszechnie dostępna baza wskaźników, które są wykorzystywane przy ocenie działalności podmiotu. Są też dostępne zalecenia, wskazówki czy wyniki badań naukowych, które pokazują, jakie wartości tych wskaźników są uważane za optymalne. Czasem więc podmiot ubiegający się o kredyt czy leasing przygotowuje dane pod tym kątem – aby spełnić zalecane wymogi wskaźnikowe albo obowiązujące np. w banku. Zwykle sygnałem, że dane były fryzowane, jest nie tylko sama analiza wskaźników, lecz także zbyt dużo okrągłych liczb. Obok zamieszczamy przykład takiego sprawozdania – dane rzeczywiste zostały lekko poprawione pod wskaźniki. [przykład 10]

Przykład 10

Sprawozdanie z danymi poprawionymi pod wskaźniki

AKTYWA	2017	2018
A. AKTYWA TRWAŁE	297 000,00	531 077,56
I. Wartości niematerialne i prawne	55 000,00	48 000,00
1. Koszty zakończonych prac rozwojowych
2. Wartość firmy
3. Inne wartości niematerialne i prawne	55 000,00	48 000,00
4. Zaliczki na wartości niematerialne i prawne
II. Rzeczowe aktywa trwałe	242 000,00	194 877,56
1. Środki trwałe	242 000,00	194 877,56
a) grunty (w tym prawo użytkowania wieczystego gruntu)
b) budynki, lokale i obiekty inżynierii lądowej i wodnej
c) urządzenia techniczne i maszyny	220 000,00	185 000,00
d) środki transportu	0,00	0,00
e) inne środki trwałe	22 000,00	9 877,56
2. Środki trwałe w budowie
3. Zaliczki na środki trwałe w budowie
III. Należności długoterminowe	0,00	288 000,00
1. Od jednostek powiązanych		288 000,00
2. Od pozostałych jednostek
IV. Inwestycje długoterminowe	0,00	200,00
3. Długoterminowe aktywa finansowe	0,00	200,00
V. Długoterminowe rozliczenia międzyokresowe	0,00	0,00
1. Aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego
2. Inne rozliczenia międzyokresowe
B. AKTYWA OBROTOWE	639 672,61	1 179 027,27
I. Zapasy	246 400,00	208 200,00
4. Towary	246 400,00	208 200,00
II. Należności krótkoterminowe	282 002,00	256 200,00
3. Należności od pozostałych jednostek	282 002,00	256 200,00
a) z tytułu dostaw i usług, o okresie spłaty:	248 502,00	225 000,00
do 12 miesięcy	248 502,00	225 000,00
powyżej 12 miesięcy
b) z tytułu podatków, dotacji, ceł, ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych oraz innych świadczeń	15 000,00	15 000,00
c) inne	18 500,00	16 200,00
d) dochodzone na drodze sądowej
III. Inwestycje krótkoterminowe	75 748,91	671 242,43
1. Krótkoterminowe aktywa finansowe	75 748,91	671 242,43
c) w pozostałych jednostkach	0,00	500 000,00
udzielone pożyczki		500 000,00
d) środki pieniężne i inne aktywa pieniężne	75 748,91	171 242,43
środki pieniężne w kasie i na rachunkach	75 748,91	171 242,43
2. Inne inwestycje krótkoterminowe
IV. Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe	35 521,70	43 384,84
Aktywa razem	936 672,61	1 710 104,83

PASYWA	2017	2018
A. KAPITAŁ (FUNDUSZ) WŁASNY	230 502,67	470 476,07
I. Kapitał (fundusz) podstawowy	50 000,00	50 000,00
VI. Zysk (strata) netto	180 502,67	420 476,07
VIII. Odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego (wielkość ujemna)
B. ZOBOWIĄZANIA I REZERWY NA ZOBOWIĄZANIA	706 169,94	1 239 628,76
I. Rezerwa na zobowiązania	0,00	18 399,00
II. Zobowiązania długoterminowe	217 823,54	320 691,70
1. Wobec jednostek powiązanych
2. Wobec pozostałych jednostek	217 823,54	320 691,70
a) Kredyty i pożyczki	217 823,54	320 691,70
III. Zobowiązania krótkoterminowe	406 346,40	818 538,06
3. Wobec pozostałych jednostek	406 346,40	818 538,06
a) kredyty i pożyczki	85 000,00	128 000,00
b) z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych		0,00
c) inne zobowiązania finansowe	0,00	0,00
d) z tytułu dostaw i usług, o okresie wymagalności:	52 230,62	185 913,32
do 12 miesięcy	52 230,62	185 913,32
g) z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń i innych świadczeń	70 772,94	65 349,84
h) z tytułu wynagrodzeń	198 314,85	240 413,38
i) inne	27,99	198 861,52
3. Fundusze specjalne
IV Rozliczenia międzyokresowe	82 000,00	82 000,00
1. Ujemna wartość firmy
2. Inne rozliczenia międzyokresowe	82 000,00	82 000,00
długoterminowe	82 000,00	62 000,00
krótkoterminowe	0,00	20 000,00
Pasywa razem	936 672,61	1 710 104,83

WYSZCZEGŃLNIENIE	2017	2018
A. PRZYCHODY NETTO ZE SPRZEDAŻY I ZRŃWNANE Z NIMI, W TYM:	3 359 745,93	4 518 678,63
od jednostek powiązanych
I. Przychód netto ze sprzedaży produktów	3 109 745,93	4 283 471,31
II. Zmiana stanu produktów (zwiększenie ‒ wartość dodatnia, zmniejszenie ‒ wartość ujemna)
III. Koszt wytworzenia produktów na własne potrzeby jednostki
IV. Przychody netto ze sprzedaży towarów i materiałów	250 000,00	235 207,32
B. KOSZTY DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ	2 643 190,29	3 979 763,02
I. Amortyzacja	432 481,63	782 517,83
II. Zużycie materiałów i energii	289 502,93	498 740,19
III. Usługi obce	926 782,67	1 349 082,17
IV. Podatki i opłaty, w tym:	42 363,17	72 113,31
podatek akcyzowy	0,00	0,00
V. Wynagrodzenia	296 520,00	452 000,00
VI. Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia	140 094,05	111 284,87
VII. Pozostałe koszty rodzajowe	326 148,52	582 412,31
VIII. Wartość sprzedanych towarów i materiałów	189 297,32	131 612,34
C. ZYSK/STRATA ZE SPRZEDAŻY (A – B)	716 555,64	538 915,61
D. POZOSTAŁE PRZYCHODY OPERACYJNE	94 715,82	281 407,37
I. Zysk ze zbycia niefinansowych aktywów trwałych		9600,00
II. Dotacje		225 083,32
III. Inne przychody operacyjne	94 715,82	46 724,05
E. POZOSTAŁE KOSZTY OPERACYJNE	177 140,59	111 774,58
I. Strata ze zbycia niefinansowych aktywów trwałych		92 800,00
II. Aktualizacja wartości aktywów niefinansowych
III. Inne koszty operacyjne	177 140,59	18 974,58
F. ZYSK (STRATA) Z DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ (C+D-E)	634 130,87	708 548,40
G. PRZYCHODY FINANSOWE	0,00	105 738,78
II. Odsetki, w tym:		101 323,75
V. Inne		4415,03
H. KOSZTY FINANSOWE	21 723,20	22 194,11
I. Odsetki, w tym:	9066,06	12 057,54
IV. Inne	12 657,14	10 136,57
I. ZYSK (STRATA) BRUTTO (I +/‒ J)	612 407,67	792 093,07
J. PODATEK DOCHODOWY	431 905,00	371 617,00
K. POZOSTAŁE OBOWIĄZKOWE ZMNIEJSZENIA ZYSKU (ZWIĘKSZENIA STRATY)
L. ZYSK (STRATA) NETTO (K – L ‒ M)	180 502,67	420 476,07

Wskaźniki rentowności	Algorytm obliczeniowy	Wartość pożądana	2017	2018
Zyskowność brutto sprzedaży	(zysk brutto/ przychody ze sprzedaży) x 100 proc.	max	18,2 proc.	17,5 proc.
Zyskowność netto sprzedaży	(zysk netto/ przychody ze sprzedaży) x 100 proc.	max	5,4 proc.	9,3 proc.
Zyskowność operacyjna sprzedaży	(zysk na działalności operacyjnej /przychody ze sprzedaży) x 100 proc.	max	18,9 proc.	15,7 proc.
Rentowność kapitałów własnych	(zysk netto/ kapitały własne bez zysku) x 100 proc.	max	361,0 proc.	614,7 proc.
Rentowność majątku	(zysk netto/ aktywa ogółem) x 100 proc.	max	19,3 proc.	24,6 proc.
Zysk operacyjny do aktywów ogółem	(zysk operacyjny /aktywa ogółem) x 100 proc.	max	67,7 proc.	41,4 proc.
Zysk operacyjny do kapitałów własnych	(zysk operacyjny /kapitały własne) x 100 proc.	max	275,1 proc.	150,6 proc.
Zysk brutto do aktywów ogółem	(zysk brutto/ aktywa ogółem) x 100 proc.	max	78,3 proc.	89,4 proc.

Jeśli spojrzymy na powyższe sprawozdanie, to wygląda ono tak, jak gdyby rzeczywiście oddawało obraz sytuacji majątkowej i finansowej jednostki. Jednak już pobieżne spojrzenie wystarczy, by zauważyć, że zbyt wiele wartości liczbowych zostało zaokrąglonych. Szczególnie jest to widoczne w aktywach bilansu i dotyczy tych pozycji, które są wykorzystywane przy liczeniu ważnych wskaźników. Zaokrąglone wartości w środkach trwałych, należnościach (szczególnie podatkowych), rozliczeniach międzyokresowych czy kredytach i pożyczkach powinny wzbudzić czujność. Zauważmy, że w rachunku zysków i strat, który przez analityków jest brany pod uwagę w pierwszej kolejności, taka pozycja jest tylko jedna – w 2017 r. przychody ze sprzedaży towarów i materiałów, a w 2018 r. wartość wynagrodzeń.

W przypadku takich zaokrąglonych wartości na manipulacje wskazuje nie tylko ich liczba, ale też to, że różnie są zaokrąglane te same pozycje w kolejnych latach – co sugeruje dopasowywanie wartości.

Więcej nieprawidłowości można dostrzec przy analizie wskaźnikowej. Jeśli wskaźniki są w przedziałach pożądanych, kształtują się w pozycjach preferowanych przez bank czy najkorzystniejszych występujących w branży, może to świadczyć, że coś było ustawiane. Warto popatrzeć też na analizę zmian – jeśli podstawowe wskaźniki zmieniają się w takim samym stopniu – manipulacja jest niemal pewna. Oczywiście ten, kto upiększa sprawozdanie, czasem zdaje sobie sprawę, że czytający może być świadom jego sztuczek, i zmienia wskaźniki w różnym stopniu.

Czego oczekują analitycy? Pożądane jest (i to zostało uzyskane w tej spółce), aby zyskowność była wysoka. Jeśli rośnie, to dobrze (w wypadku tej spółki rentowność brutto lekko spada – w 2017 r. 18,2 proc., w 2018 r. zaś 17,5 proc., ale jest na bardzo wysokim poziomie. Bardzo dobrze o spółce świadczy wzrost rentowności netto (zyskowność liczona na zysku netto do sprzedaży), w 2017 r. było to 5,4 proc., a w 2018 r. 9,3 proc. przy jednoczesnym wzroście rentowności kapitałów własnych – aż 614,7 proc. w 2018 r. i rentowności majątku (2017 r. – 19,3 proc., 2018 r. ‒ 24,6 proc.). Są to wartości wskaźników idealne.

Osoba fryzująca to sprawozdanie nie zwróciła uwagi na współczynniki zadłużenia. Są one powyżej pożądanego poziomu (0,3‒0,5) – tu wynoszą powyżej 0,7 ‒ ale jest to spójne z modelem zarządzania kapitałem obrotowym. Widać to, jeśli spojrzymy na wskaźniki obrotowości. Bardzo szybko rotująca gotówka – w 2017 r. 27,12 razy i 36,59 w 2018 r. ‒ pokazuje zdolność jednostki do generowania przychodów. Potwierdza to także wskaźnik obrotu zapasami (w 2017 r. 14,64 razy, a w 2018 r. – 19,88).

Zadowalający jest też wskaźnik rotacji należności – średni czas oczekiwania na zapłatę to 34 dni w 2017 r. i 33 dni w 2018 r. Wskaźniki trwania zobowiązań, które są dłuższe niż spłaty należności, wynosi w 2017 r. 56 dni i prawie 54 dni w 2018 r.

O zdolności jednostki do zapłaty zobowiązań świadczą wartości pokrycia zobowiązań należnościami – w obu latach są wyższe niż wzorcowa wartość 1,0. Jak wspomniano, wskaźniki zadłużenia i pokrycia zadłużenia kapitałami własnymi są niższe niż przedstawiane jako pożądane, ale to nie niepokoi ze względu na to, że:

• wartość pokrycia majątku trwałego kapitałem stałym jest powyżej 1,0 i wynosi odpowiednio 1,51 i 1,49 – nie zmienia się znacząco w kolejnych latach, co świadczy o trwałości struktury finansowania i jej bezpieczeństwie;
• wysoki wskaźnik pokrycia odsetek zyskiem – powyżej 66 (gdy minimum to 2,0) ‒ świadczy o zdolności do obsługi zewnętrznych źródeł finansowania;
• wskaźniki płynności w granicach książkowych norm lub nieco poniżej ‒ norma dla płynności bardzo szybkiej to 0,2 – tu 0,19 i 0,21, norma dla relacji płynności II stopnia, czyli uwzględniającej stan należności, to 0,8‒1,0 i w przypadku tej spółki w 2017 r. jest na poziomie 0,88, a w 2018 r. – 0,52.

Na koniec warto też spojrzeć na strukturę przychodów i kosztów. Jest jak najbardziej prawidłowa, pożądana. Przychody i koszty z działalności operacyjnej dominują – stanowią 92‒97 proc. odpowiednio całości przychodów i całości kosztów, a także nie zmieniają się znacząco w kolejnych latach. Świadczy to, że zysk jest generowany przez podstawową działalność (tak jak być powinno), a pozostała działalności operacyjna i zdarzenia finansowe jedynie ją uzupełniają.

Patrząc na to sprawozdanie, mamy wrażenie, że jest to funkcjonujący w rzeczywistym otoczeniu podmiot, którego wartości bilansowe i wynikowe są efektem prowadzonej działalności. To, co kluczowe przy podejmowaniu decyzji o udostępnieniu źródła finansowania, kształtuje się na poziomach wskazujących na dobrą i bardzo dobrą kondycję podmiotu. To, co analizuje się w dalszej kolejności, jest na poziomie nieco gorszym, ale nadal bezpiecznym, co utwierdza nas w przekonaniu, że bezpiecznie można w taki podmiot zainwestować. Tylko drobne sygnały dowodzą tu zmanipulowania (co miało w rzeczywistości miejsce). ©℗