Czasami przyszłość jest za tobą

To ciekawe, jak nieustannie powracają tematy, które zajmowały ludzkość od zamierzchłych czasów. Czy ludzki umysł dysponuje uniwersalnymi ideami dotyczącymi rzeczywistości, bo są one wrodzone (albo ulokowane w jakiejś przestrzeni metafizycznej)? A może po prostu każdy jest w stanie nauczyć się ich, doświadczając zmysłami i rozumowo fizykalnej natury świata? Może zaś jest jeszcze inaczej – żadne pojęcia uniwersalnie nie istnieją, będąc tylko wytworami mowy? Ten starożytny spór, zwany – w dużym skrócie i przybliżeniu – sporem o uniwersalia, nie tylko powracał wielokrotnie w historii filozofii, lecz także przez wieki wyznaczał jej główne nurty (i pobudzał myślicieli do prób przezwyciężenia owych sprzeczności).

Nieoczekiwanie spór o uniwersalia, a ściślej: spór o to, co wrodzone, a co nabyte kulturowo, zaprojektował też w dużej mierze obszar problemowy XX-wiecznego językoznawstwa. Z jednej strony mamy koncepcje Noama Chomsky’ego dotyczące gramatyki uniwersalnej i głębokich struktur poznawczych, z którymi przychodzimy na świat, a które – na zasadzie zautomatyzowanego modułu w mózgu – ułatwiają nam przyswajanie rodzimego języka. Z drugiej choćby funkcjonalistów w rodzaju M.A.K. Hallidaya, postulujących czysto społeczny, negocjacyjno-normatywny charakter uczenia się języka przez dziecko. Z trzeciej wreszcie relatywistów, którzy twierdzą, że języki – jako produkty ewolucji kulturowej – nie pasują do żadnego sztywnego, idealnego wzorca, a w dodatku dogłębne różnice między nimi mają zwrotny wpływ na sposoby myślenia i poznania, jakie prezentują ich użytkownicy. Relatywizm językowy – wywodzący się ze sformułowanych przed stuleciem koncepcji amerykańskich antropologów Edwarda Sapira i Benjamina Whorfa – funkcjonował przez dekady na marginesie lingwistyki, uznawany za teorię nieudowodnioną i generalnie słabo ugruntowaną w badaniach empirycznych. Ale to się zmienia.