Umowa z samozatrudnionym może być wolna od ubezpieczeń

Z praktyki wynika powszechne zawieranie umów-zleceń z samozatrudnionymi. Powstają wówczas wątpliwości, czy opłacać od nich składki.

Pojęcie "samozatrudnienie" nie występuje w przepisach. Jest to pojęcie potoczne, oznaczające sytuację, w której osoba fizyczna podejmuje działalność gospodarczą na własny rachunek i na własne ryzyko. W zakresie ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego taka osoba jest traktowana jako prowadząca pozarolniczą działalność. Musi co miesiąc opłacać za siebie składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Dwie sytuacje

Gdy samozatrudniony dodatkowo decyduje się na zawarcie umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zastosowanie mają przepisy kodeksu cywilnego dotyczące umów-zleceń, możemy rozróżnić dwie sytuacje.

Pierwsza, gdy umowa-zlecenie jest wykonywana w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, tzn. przedmiot prowadzonej działalności jest taki sam jak przedmiot wykonywanej umowy-zlecenia i dla celów podatkowych przychód z umowy jest traktowany jako przychód z działalności. Wówczas umowa-zlecenie nie jest traktowana jako odrębny tytuł do ubezpieczeń, tylko jako jedna z umów, na podstawie której działalność jest prowadzona. Tym samym jedynym tytułem do ubezpieczeń jest prowadzona działalność, a z umowy-zlecenia nie powinny być odprowadzane żadne składki. [przykład 1]

Druga sytuacja występuje, gdy umowa-zlecenie jest wykonywana obok prowadzonej działalności gospodarczej, czyli przedmiot umowy-zlecenia jest inny niż przedmiot prowadzonej działalności i w zakresie podatkowym jest to odrębne źródło przychodów. Mamy wówczas do czynienia ze zbiegiem tytułów do ubezpieczeń: działalności i umowy zlecenia. [przykład 2]

Zbieg tytułów

W drugiej z omówionych wyżej sytuacji osoba prowadząca działalność gospodarczą, która równocześnie wykonuje umowę-zlecenie, obowiązkowo podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z działalności, jeżeli z umowy-zlecenia podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (a więc wypłacone w danym miesiącu wynagrodzenie) jest niższa od obowiązującej tę osobę najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących działalność gospodarczą. Najniższa podstawa wymiaru składek dla osób prowadzących działalność gospodarczą to:

w60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (w 2013 roku - 2227,80 zł),

w30 proc. minimalnego wynagrodzenia (w 2013 roku 480 zł) - gdy spełnione są warunki określone w art. 18 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Umowa-zlecenie może więc zostać wybrana jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń tylko wówczas, gdy podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z tej umowy jest równa co najmniej minimalnej podstawie z działalności (jaka obowiązuje prowadzącego działalność). Gdy podstawa ta jest niższa, istnieje obowiązek ubezpieczeń z działalności, a z umowy-zlecenia ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dobrowolne. Obowiązkowa jest natomiast składka na ubezpieczenie zdrowotne. [przykład 3]

Podstawa wymiaru

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w przypadku zleceniobiorców stanowi przychód w rozumieniu przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych otrzymywany w związku z wykonywaniem umowy zlecenia, jeżeli odpłatność w umowie została ustalona kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej akordowej albo prowizyjnie. Jeżeli odpłatność w umowie została ustalona w inny sposób (co w praktyce nie występuje), podstawę stanowi zadeklarowana kwota nie niższa jednak od minimalnego wynagrodzenia.

Spółki jawne, komandytowe

Powyższe ograniczenie dotyczące możliwości wyboru tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń ma zastosowanie tylko do osób prowadzących działalność gospodarczą na podstawie przepisów ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 220, poz. 1447 z późn. zm.) o działalności gospodarczej oraz innych przepisów szczególnych. Nie ma natomiast zastosowania do wspólników spółek jawnych, komandytowych, partnerskich oraz jednoosobowego wspólnika spółki z o.o. Wspólnik spółki jawnej (jak również pozostali wspólnicy spółek wymienieni powyżej), który wykonuje równocześnie umowę-zlecenie, ma prawo wyboru tytułu do ubezpieczeń bez względu na wysokość wynagrodzenia uzyskiwanego z umowy-zlecenia.

Emeryci, renciści

Emeryt, który wykonuje umowę-zlecenie i prowadzi działalność gospodarczą obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega wyłącznie z umowy-zlecenia (bez względu na wysokość uzyskiwanego wynagrodzenia). Z działalności ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dla niego dobrowolne, a obowiązkowa jest tylko składka na ubezpieczenie zdrowotne. Tak samo traktowane są osoby, które mają ustalone prawo do renty rodzinnej czy też renty z tytułu służby.

Natomiast osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, które prowadzą działalność gospodarczą i jednocześnie wykonują umowę-zlecenie mają dwa tytuły do obowiązkowych ubezpieczeń, tj. działalność gospodarczą oraz umowę-zlecenie. Jeżeli podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z umowy-zlecenia będzie niższa niż obowiązująca daną osobę minimalna podstawa wymiaru składek z działalności, tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń będzie prowadzona działalność. Wówczas z umowy-zlecenia ubezpieczenia emerytalne i rentowe będą dobrowolne, a obowiązkowa będzie wyłącznie składka na ubezpieczenie zdrowotne. Gdy podstawa wymiaru składek z umowy-zlecenia będzie równa lub wyższa od minimalnej podstawy wymiaru składek z działalności, rencista ma prawo wyboru tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń. Wówczas jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń może wybrać umowę-zlecenie, a z działalności opłacać wyłącznie składkę na ubezpieczenie zdrowotne.

Inaczej sytuacja wygląda gdy rencista jest wspólnikiem spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej, jednoosobowej spółki z o.o. Wówczas ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego rodzaju działalności mają dla niego charakter dobrowolny. Oczywiście gdy oprócz bycia wspólnikiem rencista wykonuje umowę-zlecenie, to ze zlecenia ubezpieczenia społeczne są wtedy obowiązkowe.

PRZYKŁAD 1

Istotny nie tylko przedmiot kontraktu

Marek K. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie usług elektryczno-montażowych. Jako osoba prowadząca działalność gospodarczą jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. W ramach prowadzonej działalności Marek K. zawiera umowę o świadczenie usług obsługi technicznej spółdzielni mieszkaniowej. Spółdzielnia zawiera z Markiem K. umowę o charakterze umowy-zlecenia na okres miesiąca i wypłaci mu z tego tytułu wynagrodzenie. Zawarta umowa-zlecenie nie stanowi tytułu do ubezpieczeń. Oznacza to, iż z umowy tej Marek K. nie powinien być zgłaszany do żadnych ubezpieczeń i od wypłacanego mu wynagrodzenia nie powinny być naliczane żadne składki.

PRZYKŁAD 2

Złożenie oświadczenia

Adam L. prowadzi działalność gospodarczą jako taksówkarz. Od 1 lutego będzie on dodatkowo zatrudniony na podstawie umowy-zlecenia jako ochroniarz. W związku z tym od 1 lutego 2013 r. Adam L. ma dwa tytuły do ubezpieczeń. Jeżeli złoży zleceniodawcy oświadczenie, że obowiązkowo podlega ubezpieczeniom z działalności i nie chce ze zlecenia przystąpić do dobrowolnych ubezpieczeń, zleceniodawca ze zlecenia zgłosi go tylko do ubezpieczenia zdrowotnego.

PRZYKŁAD 3

Przesądza kwota wynagrodzenia

Marta M. od 1 lutego 2012 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. Składki na ubezpieczenia społeczne opłaca od 30 proc. minimalnego wynagrodzenia (spełnia wszystkie przesłanki do skorzystania z preferencyjnej podstawy wymiaru). Od 1 lutego 2013 r. Marta M. będzie wykonywała równocześnie umowę-zlecenie z wynagrodzeniem miesięcznym w wysokości 500 zł wypłaconym ostatniego dnia danego miesiąca. Od 1 lutego Marta M. może podlegać obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w dalszym ciągu z działalności albo jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń wybrać umowę-zlecenie. Wówczas z działalności obowiązkowa będzie tylko składka na ubezpieczenie zdrowotne. Jednak gdy w danym miesiącu pomimo wykonywania umowy-zlecenia wynagrodzenie nie zostanie wypłacone lub będzie niższe od kwoty 480 zł, to w tym miesiącu obowiązkowym tytułem do ubezpieczeń będzie działalność gospodarcza.

Ważne

Student, który nie ukończył 26 lat i wykonuje działalność gospodarczą oraz dodatkowo umowę-zlecenie, obowiązkowo podlega ubezpieczeniom społecznym zawsze z działalności gospodarczej

Andrzej Radzisław

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 9 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).