Płatnik składek może kontrolować korzystanie ze zwolnień

Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy przeprowadza ZUS lub płatnik składek (np. pracodawca). Kontrolę przeprowadza się w stosunku do osób korzystających ze zwolnienia lekarskiego z powodu choroby, pobierających wynagrodzenie za czas choroby, zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne oraz korzystających ze zwolnienia od wykonywania pracy w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny, pobierających zasiłek opiekuńczy.

Częstotliwość przeprowadzania

Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy przeprowadza się bez ustalania z góry jej stałych terminów, w miarę potrzeby obejmując nią osoby często korzystające ze zwolnień lekarskich zwłaszcza w okresach zbliżających się świąt, ferii zimowych lub letnich wakacji.

Kontrolę przeprowadza się nie tylko wtedy, gdy w zwolnieniu lekarskim lekarz wpisał zalecenie, że pracownik w okresie orzeczonej niezdolności do pracy powinien leżeć. Nie ma żadnych przeszkód do przeprowadzenia kontroli wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy z powodu choroby, gdy z zalecenia lekarza wynika, że pracownik może w tym czasie chodzić. Zalecenie takie oznacza bowiem, że chory pracownik może udać się np. do lekarza, do apteki lub na wskazane przez lekarza zabiegi lub rehabilitacje, a nie gdziekolwiek, w dowolnym celu.

Uprawniony podmiot

Płatnikiem zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa dla pracownika w czasie trwania jego zatrudnienia jest albo pracodawca, albo terenowa jednostka organizacyjna ZUS (oddział, inspektorat). Pracodawca jest uprawniony do wypłaty zasiłków, jeżeli zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych. Jeżeli liczba ta jest mniejsza, prawo do zasiłków dla pracownika ustala i dokonuje ich wypłaty ZUS. Podmiot uprawniony do wypłaty zasiłków jest jednocześnie uprawniony do przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich przez pracownika. [przykład]

Osobiście lub przez wyznaczoną osobę

Kontrolę prawidłowości wykorzystywania przez pracownika zwolnienia lekarskiego od pracy może przeprowadzić pracodawca osobiście lub osoba przez niego wyznaczona. Osobą upoważnioną do przeprowadzenia kontroli może być np. inny pracownik zakładu pracy, budzący zaufanie pracodawcy co do rzetelności powierzonego mu zadania. Kontrola przeprowadzana przez innego pracownika może być wszczęta po wydaniu mu przez pracodawcę imiennego upoważnienia. Takie upoważnienie uprawnia do wykonywania kontroli w miejscu zamieszkania, w miejscu czasowego pobytu lub w miejscu zatrudnienia kontrolowanego pracownika.

Zakres i ewentualne nieprawidłowości

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy z powodu choroby polega na ustaleniu, czy pracownik w okresie orzeczonej niezdolności do pracy nie wykonuje pracy zarobkowej albo nie wykorzystuje zwolnienia w sposób niezgodny z jego celem. Ten sam zakres stosuje się w przypadku kontroli przeprowadzanej w czasie korzystania przez pracownika ze świadczenia rehabilitacyjnego.

Jeżeli natomiast pracownik otrzymał zwolnienie lekarskie z tytułu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny, kontrola polega na ustaleniu, czy w tym czasie nie wykonuje pracy zarobkowej, nie wykorzystuje zwolnienia w sposób niezgodny z jego celem, a także, czy poza pracownikiem nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę. Nie sprawdza się, czy są inni członkowie rodziny mogący zapewnić opiekę dziecku, jeżeli pracownik korzysta ze zwolnienia z tytułu opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat.

Należy pamiętać, że za pracę zarobkową uważa się wszelkie czynności zmierzające do osiągnięcia zarobku, choćby nie obciążały one istotny w sposób organizmu, np. wykonywanie czynności formalnoprawnych polegających na podpisywaniu dokumentów, zawieranie umów, reprezentacja przed sądem.

Za wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem uważa się wykonywanie przez pracownika czynności sprzecznych z celem zwolnienia lekarskiego od pracy lub takich, które mogą przedłużyć okres choroby lub naruszają zalecenia lekarskie.

Nie uważa się natomiast, że zwolnienie lekarskie jest wykorzystywane niezgodnie z jego celem, jeżeli ubezpieczony wyjechał na czas leczenia do rodziny, która może zapewnić mu opiekę w czasie choroby. Jeżeli podejmie taką decyzję, powinien poinformować lekarza wystawiającego zaświadczenie lekarskie na druku ZUS ZLA, pod jakim adresem będzie przebywał w trakcie korzystania ze zwolnienia lekarskiego i taki adres lekarz wskaże wówczas w tym zaświadczeniu. W takim przypadku płatnik zasiłku będzie mógł dokonać ewentualnej kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy pod tym właśnie adresem.

Należy także pamiętać, że nie traktuje się jako naruszenia zasad wykorzystywania zwolnienia lekarskiego sytuacji, w której kontrolujący zastanie chorego pracownika w trakcie wykonywania zwykłych czynności życiowych (np. przygotowywania posiłku) albo wykonywania przez pracownika czynności domowych w zastępstwie osoby, nad którą sprawuje opiekę. Przeprowadzający kontrolę musi zatem w jej trakcie uwzględnić warunki życiowe i rodzinne ubezpieczonego, który korzysta ze zwolnienia od pracy.

Jeżeli kontrolujący nie zastaną pracownika korzystającego ze zwolnienia lekarskiego od pracy w domu, zaleca się, aby ponowili kontrolę w celu wyjaśnienia przyczyny tej nieobecności. Jeżeli pracownik odmawia wskazania przyczyny nieobecności w domu, należy uznać, iż wykorzystywał zwolnienie lekarskie niezgodnie z jego celem.

Sporządzenie protokołu

Jeżeli kontrola wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy ujawniła nieprawidłowości, kontrolujący ma obowiązek sporządzić protokół, w którym wskazuje, na czym one polegały. Z protokołem należy zapoznać kontrolowanego pracownika, który do zawartych w nim ustaleń może wnieść swoje uwagi. Jeżeli pracownik nie ma zastrzeżeń do ustaleń kontroli, stanowią one podstawę do pozbawienia go prawa do zasiłku.

Decyzja na podstawie ustaleń

Na podstawie ustaleń dokonanych przez osobę upoważnioną do przeprowadzenia kontroli, stwierdzających nieprawidłowości, ubezpieczonego pozbawia się prawa do zasiłku chorobowego. Pracownik traci przy tym prawo do zasiłku za cały okres niezdolności do pracy orzeczonej w zwolnieniu lekarskim, który podlegał kontroli. Np. gdy zwolnienie było wystawione na okres od 20 grudnia 2012 r. do 10 stycznia 2013 r., a kontrola została przeprowadzona 9 stycznia 2013 r. i wykazała nieprawidłowości, ubezpieczony traci prawo do zasiłku za cały okres niezdolności do pracy orzeczonej w tym zwolnieniu lekarskim. Zasada ta dotyczy także sytuacji, gdy kontroli podlega okres korzystania z opieki - zasiłek opiekuńczy nie przysługuje wówczas za cały okres, na który zostało wystawione zaświadczenie stwierdzające konieczność sprawowania opieki. Jeżeli natomiast ujawnione nieprawidłowości dotyczą korzystania przez pracownika ze świadczenia rehabilitacyjnego, wówczas traci on prawo do tego świadczenia za cały miesiąc kalendarzowy, w którym przeprowadzono kontrolę (np. jeśli świadczenie rehabilitacyjne zostało przyznane na okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2012 r., a 28 grudnia 2012 r. przeprowadzono kontrolę i ujawniono nieprawidłowości - utrata prawa do świadczenia rehabilitacyjnego nastąpiła za cały grudzień 2012 roku).

Jeżeli pracodawca ma wątpliwości, czy zwolnienie lekarskie od pracy było wykorzystywane niezgodnie z jego celem, powinien wystąpić o rozstrzygnięcie sprawy do właściwej terenowej jednostki organizacyjnej ZUS, uzyskując w miarę potrzeby także opinię lekarza leczącego. Ustalenia kontroli pracodawca przekazuje do ZUS także w przypadku, gdy pracownik nie zgadza się z tymi ustaleniami. Po zapoznaniu się ze sprawą ZUS wyda pracownikowi decyzję pozbawiającą prawa do zasiłku, od której zatrudniony może złożyć odwołanie do sądu.

Przedstawione wyżej zasady stosuje się odpowiednio w przypadku, gdy płatnikiem zasiłku jest ZUS.

PRZYKŁAD

Na przełomie roku

Na dzień 30 listopada 2011 r. pracodawca zgłaszał do ubezpieczenia chorobowego 24 pracowników, w związku z czym miał obowiązek ustalać dla nich prawo do zasiłku chorobowego w czasie trwania ich zatrudnienia i dokonywać wypłaty tych zasiłków za okresy niezdolności do pracy przypadające w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2012 r. Pracownik dostarczył zwolnienie lekarskie na okres od 20 grudnia 2012 r. do 11 stycznia 2013 r. i miał z tego tytułu prawo do zasiłku chorobowego. 28 grudnia 2012 r. pracodawca przeprowadził kontrolę w domu pracownika i nie stwierdził nieprawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego, w związku z czym nie sporządził na tę okoliczność protokołu kontroli i pracownik za cały okres tego zwolnienia ma prawo do zasiłku.

@RY1@i02/2013/007/i02.2013.007.03300020c.802.jpg@RY2@

Renata Tonder, ekspert od świadczeń z ubezpieczeń społecznych

Renata Tonder

ekspert od świadczeń z ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna

Art. 15, art. 17, art. 61 ust. 1 i 2, art. 68 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 27 lipca 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich (Dz.U. nr 65, poz. 743).