Obowiązek opłacenia składek powstaje dopiero w dniu wypłacenia wynagrodzenia

Powyższa uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 10 września 2009 r. (I UZP 5/09) zapadła wskutek przekazania pytania prawnego przez skład rozstrzygający skargę kasacyjną. Dotyczyło ono zagadnienia, czy niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę (nawet zasądzone) stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Powyższe pytanie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Sąd okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy Witolda W. od dwóch decyzji ZUS w sprawie wysokości składek. W pierwszej decyzji organ rentowy stwierdził, że miesięczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wnioskodawcy z tytułu jego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę wyniosła zero. Drugą decyzją ZUS zmienił tę decyzję, wskazując, iż miesięczna podstawa wymiaru składek wynosiła w sierpniu i we wrześniu 1999 r. - po wypłacie zaległego wynagrodzenia - 4677 zł i 6378 zł. Powyższe rozstrzygnięcia poprzedził wyrok sądu okręgowego zmieniający decyzję ZUS i ustalający, że wnioskodawca podlegał od 1 stycznia 1999 r. ubezpieczeniom społecznym jako pracownik. Z kolei wyrokiem z 15 listopada 2006 r. sąd ten zasądził na jego rzecz od pracodawcy wynagrodzenie za okres od czerwca 2000 do maja 2006 r. w rozbiciu na poszczególne miesiące.

Sąd apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego orzeczenia. Wyrok tego sądu zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu podjętej uchwały stwierdził, że obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, w przypadku pracownika, wiąże się nie tyle z jego statusem, ile z faktem otrzymywania z tego tytułu wynagrodzenia (przychodu), stanowiącego podstawę dla wyliczenia wysokości składek.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy systemowej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi przychód, rozumiany według zasad określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych, m.in. z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Ustawa ta uznaje, że przychodem są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Powstaje on dopiero w momencie rzeczywistego otrzymania lub postawienia go do dyspozycji pracownika. Istotne jest więc, czy przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne powstał przychód z tytułu stosunku pracy. Inaczej mówiąc, czy nastąpiła wypłata należności lub jej postawienie do dyspozycji ubezpieczonego.

Jeżeli w danym miesiącu brak było tak rozumianego przychodu, to nie stanowił on podstawy wymiaru składek. Tym samym składki na ubezpieczenia nie były należne. Nie powstała wierzytelność z tytułu składek ani nie może zostać wdrożona procedura związana z ich ściągnięciem (egzekucją).

Dopiero z chwilą wypłacenia przysługującego wynagrodzenia powstaje obowiązek opłacenia składek. Przy braku wypłaty wynagrodzenia nie ustala się podstawy wymiaru składek, a więc nie pojawia się pojęcie składki należnej. Tak więc niewypłacenie co miesiąc pracownikowi wynagrodzenia powoduje, że faktycznie nieopłacone - nieodprowadzone - w związku z tym od niego składki nie są należne.

Oprac. Leszek Jaworski