Do 1 marca emeryci i renciści muszą się rozliczyć z przychodów za 2009 rok

Obowiązujące przepisy, poza nielicznymi wyjątkami, nie zabraniają osobom uprawnionym do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy czy renty rodzinnej podejmowania zatrudnienia. Przewidują jednak, że w razie osiągania przychodów z działalności objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych lub z tytułu służby, przekraczających określoną wysokość, świadczenie może zostać zawieszone albo zmniejszone.

Przed omówieniem zasad rocznego rozliczania z osiąganych przychodów wyjaśnić trzeba, że są emeryci i renciści, którzy mogą dorabiać do świadczenia bez ograniczeń i nie muszą o tytule ich uzyskiwania informować ZUS.

Uprawnienie do dorabiania bez obawy, że ZUS zawiesi albo zmniejszy wypłacane świadczenie, przysługuje emerytom po ukończeniu 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn. Świadczenie to przysługuje im bez względu na to, czy pobierają świadczenie emerytalne przyznane w związku z ukończeniem tego wieku, czy też na przykład wcześniejszą emeryturę. Mogą oni dorabiać bez ograniczeń również wtedy, gdy pobierają jako świadczenie korzystniejsze, na przykład rentę z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną.

Ograniczenie możliwości zarobkowania nie dotyczy też osób uprawnionych do rent dla inwalidów wojennych i rent rodzinnych po tych inwalidach, rent dla inwalidów wojskowych, których niezdolność do pracy pozostaje w związku ze służbą wojskową, a także rent rodzinnych po żołnierzach, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą wojskową.

Z osiąganego przychodu nie muszą też rozliczać się osoby, które uzyskują go z działalności niepodlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych albo gdy złożyły wniosek o zawieszenie świadczenia i przez cały okres podlegający rozliczeniu emerytura lub renta nie była im wypłacana.

Od 1 stycznia 2009 r. ZUS przyznaje i wypłaca emerytury pomostowe, a od 1 lipca 2009 r. nauczycielskie świadczenia kompensacyjne. Osoby uprawnione do tych świadczeń również muszą rozliczyć się z przychodu uzyskanego w 2009 roku według zasad przewidzianych dla emerytów i rencistów omówionych w niniejszym artykule. Nie mają takiego obowiązku jedynie wówczas, gdy przychód, jaki osiągnęły w 2009 roku, pochodzi z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wymienionej w wykazach stanowiących załącznik do ustawy o emeryturach pomostowych (w przypadku emerytury pomostowej) bądź z tytułu pracy nauczycielskiej w placówkach wymienionych w art. 1 Karty Nauczyciela (w przypadku nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego). W razie podjęcia takiego zatrudnienia emerytura pomostowa lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne podlega bowiem zawieszeniu bez względu na wysokość uzyskiwanego przychodu.

Uprawnieni do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy czy renty rodzinnej powinni powiadomić ZUS o podjęciu działalności zarobkowej, stanowiącej tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych czy służby. Muszą wskazać, czy zamierzają osiągać przychód w wysokości powodującej zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia, czy też w wysokości niepowodującej takich skutków. W tym celu powinni wypełnić formularz ZUS Rw-73 - Oświadczenie o osiąganiu przychodu. Osoby, które dopiero występują o przyznanie świadczenia, nie muszą składać odrębnego dokumentu. Zamiar osiągania przychodu deklarują bowiem we wniosku o emeryturę lub rentę.

Niezależnie od tego, czy emeryt lub rencista powiadomił ZUS o osiąganiu przychodu w trakcie roku kalendarzowego, po jego zakończeniu musi poinformować ZUS o konkretnej wysokości przychodu w poprzednim roku dostarczając zaświadczenie wystawione przez płatnika składek lub w przypadku osób samodzielnie opłacających składki za siebie własne oświadczenie. Z przepisów wynika, że obowiązek ten należy wykonać do końca lutego następnego roku kalendarzowego. Z uwagi, że 28 lutego 2010 r. to niedziela (dzień wolny od pracy), termin złożenia zaświadczenia lub oświadczenia o przychodzie osiągniętym w 2009 roku będzie również zachowany w razie dostarczenia tego dokumentu 1 marca 2010 r.

Andrzej K. od 1995 roku pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy przyznaną na stałe. Jednocześnie cały czas pozostaje w zatrudnieniu, osiągając z tego tytułu przychody, o których dotychczas corocznie informował ZUS. W styczniu 2009 r. ukończył 65 lat i wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury. ZUS ustalił prawo do świadczenia, ale na żądanie uprawnionego kontynuuje wypłatę renty, gdyż jej kwota jest wyższa od emerytury. Fakt posiadania statusu emeryta, który ukończył powszechny wiek emerytalny w styczniu 2009 r. sprawił, że począwszy od tego miesiąca może dorabiać bez ograniczeń i nie musi informować ZUS o kwocie przychodu uzyskanego w 2009 roku.

Piotr P. w styczniu 2009 r. roku po ukończeniu 60 lat nabył prawo do emerytury pomostowej. Od 1 marca 2009 r. wykonuje umowę o dzieło. Mimo że uzyskuje z tej umowy co miesiąc przychód, nie musi informować o nim ZUS. Umowa o dzieło nie stanowi bowiem tytułu do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi, jeżeli nie jest zawarta z własnym pracodawcą albo nie jest wykonywana na jego rzecz.

Maria R. od 2008 roku jest uprawniona do wcześniejszej emerytury. ZUS zawiesił prawo do tego świadczenia po jego przyznaniu, ponieważ ubezpieczona nie rozwiązała stosunku pracy ze swoim dotychczasowym pracodawcą. Mimo że na początku 2009 roku zmieniły się przepisy i Maria R. mogła zgłosić wniosek o podjęcie wypłaty emerytury, nie zrobiła tego, gdyż z uwagi na wysoki przychód z kontynuowanego zatrudnienia emerytura i tak podlegałaby zawieszeniu. Ponieważ przez cały 2009 rok emerytura była zawieszona z innego powodu niż osiąganie przychodu, emerytka nie musi przedstawiać w ZUS zaświadczenia o przychodzie za 2009 rok.

Maria J. w 2008 roku przeszła na emeryturę w związku z ukończeniem 60 lat. Od 1 marca 2009 r. ponownie podjęła zatrudnienie na podstawie stosunku pracy. Mimo iż w 2009 roku osiągnęła wysoki przychód, nie musi informować ZUS o jego wysokości. Osoby uprawnione do emerytury, które ukończyły powszechny wiek emerytalny, mogą bowiem osiągać przychody bez ograniczeń.

Adam K. od lipca 2008 r. ma prawo (jako jedyny członek rodziny) do renty rodzinnej. Przez cały 2009 rok był zatrudniony na podstawie umowy zlecenia. Na podstawie informacji o zamiarze osiągania przychodu w wysokości powodującej zmniejszenie renty ZUS wypłacał świadczenie w maksymalnie zmniejszonej wysokości. Łącznie w kolejnych miesiącach 2009 roku renta została zmniejszona o kwotę 4718,94 zł. W styczniu 2010 r. Adam K. dostarczył do ZUS zaświadczenie o łącznej kwocie przychodu w 2009 roku, który wyniósł 27 450 zł. W wyniku rozliczenia tego przychodu w stosunku rocznym okazało się, że przekroczył on niższy próg zarobkowy o 1450,20 zł (27 450 zł - 25 999,80 zł). ZUS wypłacił uprawnionemu wyrównanie w wysokości 3268,74 zł (4718,94 zł - 1450,20 zł).

Jeśli emeryt, rencista nie poinformuje ZUS o przychodzie, musi się liczyć z tym, że ZUS podejmie postępowanie wyjaśniające. Jego skutkiem może być zobowiązanie uprawnionego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (nawet za trzy lata wstecz) wraz z odsetkami za zwłokę.

Podkreślić trzeba, że z obowiązku dostarczenia zaświadczenia lub oświadczenia o wysokości przychodu za 2009 rok zwolnieni są wymienieni na wstępie artykułu emeryci i renciści, którzy mogą osiągać dodatkowe przychody bez ograniczeń. Dotyczy to przede wszystkim emerytów, którzy ukończyli powszechny wiek emerytalny (wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn). W przypadku gdy osoby te ukończyły wspomniany wiek najpóźniej w styczniu 2009 r., nie muszą informować o wysokości przychodu uzyskanego w 2009 roku. Zwolnienie to dotyczy także osób, które powszechny wiek emerytalny ukończyły wprawdzie w innym miesiącu 2009 roku, ale działalność zarobkową rozpoczęli dopiero w miesiącu następującym po dacie ukończenia tego wieku.

Dla emerytów i rencistów wyznaczono dwa tzw. progi zarobkowe. Jeśli osiągnięty przez nich przychód przekroczy któryś z nich, świadczenie podlega odpowiednio zmniejszeniu albo zawieszeniu.

Wyższy limit wynosi 130 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez prezesa GUS (patrz tabela niżej). Przekroczenie tego progu powoduje zawieszenie świadczenia.

Drugi, niższy próg zarobkowy wynosi 70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez prezesa GUS (patrz tabela niżej). Jeśli przychód przekroczy ten limit, ale nie jest wyższy od drugiego progu zarobkowego (130 proc.), świadczenie podlega odpowiedniemu zmniejszeniu. Zmniejszenie emerytury lub renty równe jest wówczas kwocie przekroczenia niższego limitu, ale nie może być wyższe niż maksymalna kwota zmniejszenia ustalona dla emerytury lub renty w danym okresie.

W przypadku renty rodzinnej przyznanej kilku członkom rodziny przychód osiągany przez każdego z uprawnionych wpływa jedynie na ewentualne zmniejszenie lub zawieszenie tej części świadczenia, która mu przysługuje. Również kwota maksymalnego zmniejszenia dla osoby dorabiającej jest ustalana proporcjonalnie do liczby uprawnionych (np. w przypadku renty dla czterech osób wynosi 1/4 pełnej kwoty).

Kwoty maksymalnych zmniejszeń stanowią, w zależności od rodzaju świadczenia, określony procent kwoty bazowej obowiązującej przy ostatniej waloryzacji w 1998 roku. Kwoty maksymalnych zmniejszeń podlegają waloryzacji.

Z powyższego wynika, że emeryci i renciści, których przychód nie przekracza 70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, mają wprawdzie obowiązek powiadomić ZUS o uzyskaniu takich zarobków, ale nie wpłyną one na kwotę wypłacanej przez ZUS emerytury lub renty.

W tabelach wymieniono progi zarobkowe, które obowiązywały w 2009 roku, a także kwoty maksymalnych zmniejszeń.

Rozliczeniu po zakończeniu roku kalendarzowego podlega jedynie ten przychód, który zgodnie z obowiązującymi przepisami wpływa na zawieszenie lub zmniejszenie emerytury bądź renty. Chodzi o przychód z tytułu wykonywania działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych, czyli m.in. z:

● pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy,

● pracy wykonywanej na podstawie umowy o pracę nakładczą,

● pracy wykonywanej w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych,

● pracy wykonywanej na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia lub współpracy przy wykonywaniu tych umów,

● pracy wykonywanej na podstawie: umowy zlecenia, agencyjnej, innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego stosuje się przepisy o zleceniu, umowy o dzieło - jeżeli umowę taką emeryt lub rencista zawarł z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy lub jeżeli w ramach takiej umowy (zawartej z innym podmiotem) wykonuje pracę na rzecz pracodawcy,

● prowadzenia pozarolniczej działalności (w tym działalności gospodarczej) oraz współpracy przy jej wykonywaniu.

Należy podkreślić, że nie ma znaczenia, czy przychód osiągnięty przez emeryta, rencistę ze wspomnianych tytułów został faktycznie oskładkowany. Zasady dotyczące zawieszania i zmniejszania świadczenia stosuje się bowiem także wtedy, gdy składki na ubezpieczenia społeczne nie były opłacone z uwagi na ustalone prawo do emerytury lub renty albo z uwagi na podleganie obowiązkowi ubezpieczeń z innego tytułu. Dotyczy to również przychodu z tytułu służby pełnionej w: Wojsku Polskim, Policji (Milicji Obywatelskiej), Urzędzie Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (w organach bezpieczeństwa publicznego), Straży Granicznej, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej, Służbie Celnej, Biurze Ochrony Rządu. Jednostka, w której emeryt lub rencista pełni służbę, nie jest zobowiązana do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne do ZUS, gdyż funkcjonariusze wyłączeni są z powszechnego systemu ubezpieczeniowego. Mimo to przychód uzyskany z tytułu służby wpływa na zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia pobieranego z ZUS.

@RY1@i02/2010/034/i02.2010.034.168.0005.001.jpg@RY2@

Graniczne kwoty przychodu w 2009 roku

@RY1@i02/2010/034/i02.2010.034.168.0005.002.jpg@RY2@

Miesięczne kwoty maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent w 2009 roku

@RY1@i02/2010/034/i02.2010.034.168.0005.003.jpg@RY2@

Kwoty uwzględniane przy rozliczeniu emerytów i rencistów z przychodów osiąganych w 2009 roku

Emeryci i renciści, którzy mają obowiązek rozliczyć się z ZUS z przychodu uzyskanego w 2009 roku, muszą wystąpić do płatnika składek (np. pracodawcy, zleceniodawcy) o wydanie zaświadczenia. W dokumencie tym płatnik składek powinien podać własne dane (powinna być też na nim imienna pieczątka osoby wystawiającej zaświadczenie), jak również dane osoby zatrudnionej (jej imię, nazwisko, adres zamieszkania, nr dokumentu tożsamości, nr PESEL). Warto również podać numer emerytury lub renty. Przychód powinien być wykazany nie tylko w łącznej kwocie za cały rok, ale również z wyszczególnieniem kwot osiągniętych w kolejnych miesiącach roku. Jest to bardzo istotne dla wyboru korzystnej formy rozliczenia, o czym piszemy niżej.

Przychód osiągany przez emeryta lub rencistę powinien być wykazany w zaświadczeniu w wysokości stanowiącej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W przypadku gdy od przychodu nie są opłacane składki, należy wykazać go w takiej wysokości w jakiej zostałby ustalony w celu ich opłacenia, gdyby emeryt lub rencista obowiązkowo podlegał ubezpieczeniom społecznym.

W przypadku emerytów lub rencistów zatrudnionych na podstawie umowy o pracę pracodawca wykazuje w zaświadczeniu przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych (a więc m.in. wynagrodzenie zasadnicze, za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody czy też ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy). Musi on również uwzględnić przychody z tytułu umowy agencyjnej, zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do których zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące umowy zlecenia lub umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarł z własnym pracownikiem. W zaświadczeniu pracodawca nie powinien natomiast uwzględnić składników przychodu, od których nie opłaca składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w myśl rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Chodzi m.in. o nagrody jubileuszowe przysługujące nie częściej niż co pięć lat, odprawy pieniężne przysługujące w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, zapomogi losowe czy też świadczenia z funduszu świadczeń socjalnych.

Płatnik składek powinien uwzględnić wystawiając zaświadczenie kwoty wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wypłaconego na podstawie przepisów kodeksu pracy, kwoty zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego. Wprawdzie od tych zasiłków i świadczeń nie odprowadza się składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ale wpływają one na zawieszenie emerytury lub renty.

Przychód uzyskany w całym poprzednim roku kalendarzowym muszą wykazać również emeryci i renciści, którzy sami za siebie opłacają składki na ubezpieczenia społeczne. Chodzi przede wszystkim o osoby wykonujące pozarolniczą działalność, w tym również działalność gospodarczą. Tacy dorabiający emeryci i renciści muszą do 1 marca 2010 r. złożyć oświadczenie o przychodzie uzyskanym w 2009 roku. W oświadczeniu powinni wykazać przychód w wysokości stanowiącej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przychodem tym jest zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na dany rok kalendarzowy (w 2009 roku była to kwota 1915,80 zł) albo w przypadku osób rozpoczynających działalność gospodarczą po spełnieniu dodatkowych warunków (wynikających z art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) - 30 proc. minimalnego wynagrodzenia za pracę (w 2009 roku - 382,80 zł).

Należy w tym miejscu podkreślić, że osoby wykonujące pozarolniczą działalność uprawnione do emerytury nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, choć mogą przystąpić do tych ubezpieczeń dobrowolnie. Jeśli nie przystąpią, wówczas w oświadczeniu o przychodzie za poprzedni rok kalendarzowy powinni wykazać przychód w wysokości, która stanowiłaby podstawę wymiaru składek, gdyby musieli opłacać składki z tego tytułu.

O podleganiu ubezpieczeniom emerytów i rencistów prowadzących działalność zarobkową można przeczytać na stronie internetowej www. kadry.gazetaprawna.pl

ZUS dokonuje rozliczenia przychodu emeryta lub rencisty uzyskanego w 2009 roku na podstawie złożonego przez emeryta lub rencistę zaświadczenia lub oświadczenia. Jeśli w otrzymanym dokumencie wyszczególnione są kwoty przychodu za poszczególne miesiące, ZUS sprawdza, który z wariantów rozliczenia (roczny czy miesięczny) jest korzystniejszy dla świadczeniobiorcy. Gdy przychody za poszczególne miesiące nie zostały wykazane, wówczas rozliczenie może być tylko roczne.

ZUS dokonuje obliczeń według wariantu miesięcznego i rocznego nie tylko wtedy, gdy świadczeniobiorca nie określił formy rozliczenia, ale także wówczas, gdy sprecyzował żądanie, lecz z nadesłanej dokumentacji wynika możliwość zastosowania obu sposobów rozliczenia.

Rozliczenie w wariancie rocznym polega na porównaniu kwoty przychodu osiągniętego w poprzednim roku z kwotami granicznymi przychodu ustalonymi dla tego roku. Pierwsza kwota graniczna to suma granicznych kwot przychodu w kolejnych miesiącach roku stanowiąca 70 proc. przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń za kwartał kalendarzowy (dla 2009 roku wynosi 25 999,80 zł). Przekroczenie tej kwoty powoduje zmniejszenie świadczenia za cały rozliczany rok. Roczne zmniejszenie świadczenia nie może być większe od maksymalnej kwoty zmniejszenia obowiązującej w danym roku, która jest sumą kwot maksymalnych zmniejszeń obowiązujących w kolejnych miesiącach kalendarzowych rozliczanego roku (patrz tabela). Natomiast wyższa roczna kwota graniczna to suma kwot przychodu odpowiadających 130 proc. przeciętnych wynagrodzenia w każdym z kolejnych miesięcy rozliczanego roku (w 2009 roku wynosi 48 285,20 zł). W razie przekroczenia tego progu ZUS dokonuje zawieszenia emerytury za cały rozliczany rok.

Barbara W. od kilkunastu lat jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Jednocześnie otrzymuje wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło zawartej z własnym pracodawcą. Od 1 stycznia 2009 r. nabyła prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu, w związku z czym musi poinformować ZUS o wysokości przychodu uzyskanego w 2009 roku. Pracodawca w wystawianym zaświadczeniu o przychodzie musi uwzględnić zarówno wynagrodzenie z umowy o pracę, jak i wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło. Umowa o dzieło z własnym pracodawcą stanowi bowiem tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych.

Marek K. pracujący na podstawie umowy o pracę od 1 lipca 1979 r. od 1 marca 2009 roku nabył prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. W lipcu 2009 r. pracodawca wypłacił mu nagrodę jubileuszową z okazji 30-lecia pracy. W myśl przepisów układu zbiorowego pracy nagroda jubileuszowa przysługuje pracownikom za każde przepracowane dziesięć lat. Ponieważ nie odprowadza się od niej składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, pracodawca nie powinien jej uwzględnić w zaświadczeniu o przychodzie za 2009 rok.

Anna K. jest od 1995 roku nieprzerwanie zatrudniona na podstawie stosunku pracy. W listopadzie 2007 r. ZUS przyznał jej rentę z tytułu niezdolności do pracy na okres dwóch lat. Prawo do renty ustało 31 października 2009 r. W styczniu 2010 r. ubezpieczona dostarczyła do ZUS zaświadczenie od pracodawcy w celu rozliczenia przychodu uzyskanego od stycznia do października 2010 r. Wystąpiła o dokonanie rozliczenia w wariancie rocznym. Ustalając wyższą i niższą roczną kwotę graniczną, ZUS zsumował miesięczne progi zarobkowe z okresu od stycznia do października 2009 r. Niższa roczna kwota graniczna wyniosła 21 663 zł, a wyższa - 40 231,10 zł.

Marta N. w 2007 roku, po ukończeniu 55 lat, nabyła prawo do wcześniejszej emerytury. W 2008 roku podjęła ponownie pracę i wciąż kontynuuje zatrudnienie. W 2009 roku w miesiącach styczeń-sierpień otrzymała od pracodawcy wynagrodzenie. Ponieważ od 1 września 2009 r. przebywała na zwolnieniach lekarskich, pracodawca wypłacił jej najpierw wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy, a następnie zasiłek chorobowy. W zaświadczeniu o przychodzie za 2009 rok powinien więc uwzględnić nie tylko wynagrodzenie za pracę, ale również kwoty wypłaconego wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy oraz zasiłku chorobowego.

Wyższa oraz niższa roczna kwota graniczna ustalane są czasem z odpowiednio krótszego okresu niż pełny rok kalendarzowy. Jest tak wówczas gdy w trakcie rozliczanego roku powstało lub ustało prawo do emerytury lub renty albo emeryt ukończył powszechny wiek emerytalny.

Miesięczna forma rozliczenia polega na porównaniu kwot przychodu emeryta lub rencisty osiągniętego w poszczególnych miesiącach poprzedniego roku z granicznymi kwotami przychodu w każdym z tych miesięcy (patrz tabela na stronie F6).

Niezależnie od tego, w jakim wariancie ZUS dokonuje rozliczenia przychodu, skutki mogą być następujące: emeryt lub rencista musi zwrócić określoną kwotę do ZUS, ZUS musi wypłacić określoną kwotę świadczenia osobie uprawnionej albo może się okazać, że emerytura lub renta była wypłacana w prawidłowej wysokości albo zasadnie zawieszona.

Emeryt lub rencista musi zwrócić określoną kwotę do ZUS, gdy:

● w całym roku lub w określonych miesiącach tego roku świadczenie było wypłacane w pełnej wysokości, a w wyniku rozliczenia okazuje się, że powinno ono być jednak zmniejszone albo wypłata zawieszona,

● w całym roku lub w określonych jego miesiącach emerytura lub renta była zmniejszana, a po dokonaniu rozliczenia okazuje się, że powinna być zawieszona,

● w całym roku lub w określonych jego miesiącach emerytura lub renta była zmniejszana o pewną kwotę, a w wyniku rozliczenia okazuje się, że zmniejszenie świadczenia powinno być wyższe.

ZUS będzie natomiast zobowiązany do wypłaty określonej kwoty świadczenia osobie uprawnionej, gdy:

● w całym roku lub w określonych jego miesiącach świadczenie było zmniejszone, a w wyniku rozliczenia okazuje się, że powinno być wypłacane w pełnej wysokości,

● w całym roku lub w określonych miesiącach świadczenie było zmniejszone o określoną kwotę, a w wyniku rozliczenia okazuje się, że powinno być zmniejszone o niższą kwotę,

● w całym roku lub w określonych miesiącach emerytura lub renta była zawieszona, a po rozliczeniu okazuje się, że powinna być jedynie zmniejszona albo powinna przysługiwać w pełnej kwocie.

Dla dorabiających emerytów i rencistów przewidziano pewne szczególne rozwiązanie, korzystne głównie dla osób uprawnionych do wysokich świadczeń z FUS, których miesięczny lub roczny przychód nieznacznie przekroczył wyższą kwotę graniczną (miesięczną lub roczną). Chodzi o tzw. dobrowolną wpłatę na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (w przypadku emerytur pomostowych - na Fundusz Emerytur Pomostowych).

Możliwość dokonania dobrowolnej wpłaty odpowiednio na FUS albo FEP dotyczy emeryta lub rencisty, który w całym roku lub w określonych jego miesiącach osiągnął przychód przekraczający 130 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Jeśli kwota przekroczenia tego progu zarobkowego jest niższa od kwoty nienależnie pobranych świadczeń, może on dokonać wpłaty na FUS albo FEP w wysokości równej kwocie przekroczenia wyższej rocznej (lub miesięcznej) kwoty granicznej, pomniejszonej o zaliczkę na podatek dochodowy. W razie dokonania takiej wpłaty ZUS uznaje, że za okres, za który została ona dokonana, przychód świadczeniobiorcy był równy wyższej kwocie granicznej i tym samym świadczenie powinno być za ten okres zmniejszone o maksymalną kwotę zmniejszenia. W przypadku gdy przychód świadczeniobiorcy przekroczył wyższy próg zarobkowy, ZUS wysyła, jeszcze przed wydaniem decyzji rozliczającej przychód, zawiadomienie o możliwości i terminie uiszczenia dobrowolnej wpłaty na FUS lub FEP, podając również kwotę, którą należy uiścić. Po otrzymaniu takiego zawiadomienia emeryt lub rencista powinien przekalkulować, czy korzystne będzie dla niego skorzystanie z tej możliwości.

Uzyskanie odpowiedzi na pytanie, który wariant rozliczenia przychodu emeryta lub rencisty jest dla niego korzystniejszy, uzależnione jest od wielu czynników. Można jednak skonstruować pewne ogólne zasady.

Miesięczny wariant rozliczenia korzystny jest zawsze wtedy, gdy emeryt lub rencista, w niektórych miesiącach roku osiągał przychód znacznie przekraczający wyższą kwotę graniczną, a w pozostałych miesiącach przychód nieprzekraczający tej kwoty. ZUS dokona wówczas zawieszenia emerytury lub renty jedynie za te miesiące, w których został przekroczony próg zarobkowy, a za pozostałe miesiące świadczenie będzie przysługiwało w pełnej lub zmniejszonej wysokości. Gdyby w tym przypadku ZUS dokonał rozliczenia w wariancie rocznym, stwierdziłby zawieszenie świadczenia również za te miesiące, w których świadczeniobiorca nie uzyskiwał w ogóle przychodu albo osiągał go w wysokości powodującej jedynie zmniejszenie emerytury bądź renty.

Wariant miesięczny rozliczenia korzystny jest również wówczas, gdy emeryt lub rencista w niektórych miesiącach roku osiągał przychód znacznie przekraczający niższą kwotę graniczną (niewiele niższy od wyższego progu zarobkowego), a w pozostałych miesiącach przychód w kwocie nieprzekraczającej niższego progu zarobkowego. Stosując ten wariant rozliczenia, ZUS dokona zmniejszenia emerytury lub renty jedynie za te miesiące, w których przychód przekroczył niższy próg zarobkowy, a za pozostałe miesiące świadczenie będzie przysługiwało w pełnej kwocie. Gdyby w tym przypadku dokonano rozliczenia w stosunku rocznym, mogłoby się okazać, że świadczenie podlegałoby zmniejszeniu również za te miesiące, w których emeryt lub rencista osiągnął niski przychód lub nie uzyskał żadnego przychodu.

Natomiast rozliczenie w stosunku rocznym korzystne jest dla świadczeniobiorcy m.in. wówczas, gdy w niektórych miesiącach rozliczanego roku osiągał on przychód nieznacznie przekraczający niższą kwotę graniczną, a w pozostałych miesiącach miał przychód w wysokości nieprzekraczającej tej kwoty. Gdyby ZUS dokonał rozliczenia w formie miesięcznej, musiałby stwierdzić, że świadczenie za określone miesiące podlega zmniejszeniu. Natomiast przy rozliczeniu w stosunku rocznym bardzo prawdopodobne jest stwierdzenie, że świadczenie przysługiwało za wszystkie miesiące w pełnej wysokości.

Roczna forma rozliczenia korzystna jest także wówczas, gdy emeryt lub rencista w określonych miesiącach roku kalendarzowego osiągał przychód powodujący zawieszenie świadczenia (ale nieznacznie przekraczający wyższą kwotę graniczną), a w pozostałych - nie osiągał w ogóle przychodu lub miał przychód w wysokości powodującej jedynie zmniejszenie świadczenia. W tej sytuacji, w wyniku dokonania rozliczenia w tej formie, może się okazać, że świadczenie powinno podlegać jedynie zmniejszeniu za cały rok lub też przysługiwało za wszystkie miesiące roku w pełnej wysokości.

Jan P. jest uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy. W styczniu 2009 r. podjął zatrudnienie na podstawie umowy o pracę. W 2009 roku oprócz wynagrodzenia zasadniczego otrzymał od pracodawcy wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, nagrody kwartalne. Wszystkie te składniki pracodawca powinien uwzględnić w zaświadczeniu o przychodzie za 2009 rok.

Jan G. w 2007 roku, po ukończeniu 60 lat, nabył prawo do wcześniejszej emerytury. Od 1 marca 2009 r. wykonuje działalność gospodarczą, z tytułu której nie przystąpił do dobrowolnych ubezpieczeń społecznych. Pomimo tego powinien on dostarczyć do ZUS pisemne oświadczenie o przychodzie uzyskanym w okresie od 1 marca do 31 grudnia 2009 r. Świadczeniobiorca byłby bowiem zobowiązany do opłacania składek od preferencyjnej podstawy wymiaru (od 30 proc. minimalnego wynagrodzenia za pracę), w związku z czym w oświadczeniu musi wykazać przychód w takiej właśnie wysokości.

Tomasz G. jest uprawniony (jako jedyny członek rodziny) do renty rodzinnej od lipca 2007 r. Od 1 stycznia 2009 r. pozostaje w stosunku pracy. Na podstawie informacji o przychodzie złożonej jeszcze w 2009 roku, ZUS przez cały 2009 rok wypłacał mu świadczenie w wysokości pomniejszonej o faktyczną kwotę przekroczenia niższego progu zarobkowego (łącznie w całym roku świadczenie zostało zmniejszone o kwotę 3450,60 zł). W styczniu 2010 r. ubezpieczony dostarczył do ZUS zaświadczenie o wysokości przychodu w całym 2009 roku, informując, że wyniósł on 31 600 zł. W dokumencie tym pracodawca wpisał jedynie roczną kwotę przychodu bez podziału na poszczególne miesiące. W związku z tym ZUS dokonał rozliczenia w formie rocznej, porównując kwotę przychodu do rocznych kwot granicznych. Przychód ten okazał się niższy od wyższej rocznej kwoty granicznej, ale przekroczył niższą roczną kwotę graniczną o 5600,20 zł (31 600 zł - 25 999,80 zł). W związku z tym ZUS stwierdził, że świadczenie podlegało za cały rok zmniejszeniu o roczną maksymalną kwotę zmniejszenia, tj. 4 718,94 zł i zobowiązał świadczeniobiorcę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 1268,34 zł (4718,94 zł - 3450,60 zł).

Andrzej K. od grudnia 2008 r. jest uprawniony do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Otrzymywał świadczenie w wysokości 1460 zł, a po waloryzacji w marcu 2009 r. - 1549,06 zł. Rencista cały czas jest zatrudniony. Otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 4300 zł. W całym 2009 roku przychód, jaki osiągnął, wyniósł więc 51 600 zł i przekroczył wyższą roczną kwotę graniczną o 3314,80 zł (51 600 zł - 48 285,20 zł). Również wynagrodzenie uzyskane w poszczególnych miesiącach 2009 roku przekraczało miesięczne kwoty graniczne przychodu. Niezależnie więc od tego, którą formę rozliczenia zastosowałby ZUS, renta podlegałaby zawieszeniu za wszystkie miesiące 2009 roku (na kwotę 18 410,60 zł). W przypadku dokonania dobrowolnej wpłaty na FUS w wysokości 3314,80 zł (minus zaliczka na podatek dochodowy) ZUS stwierdziłby, że renta podlegała zmniejszeniu o maksymalną kwotę zmniejszenia, która dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wynosi 4163,80 zł. Wynika z tego, że dokonanie dobrowolnej wpłaty na FUS byłoby w analizowanej sytuacji korzystne.

Jan P. w czerwcu 2008 r. ukończył 60 lat i nabył prawo do wcześniejszej emerytury. Przez cały 2009 rok pozostawał w stosunku pracy. W okresie od stycznia do września 2009 r. pracował w pełnym wymiarze czasu pracy i otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 5 tys. zł a od października do grudnia 2009 r. na pół etatu z miesięcznym wynagrodzeniem wynoszącym 2,5 tys. zł. Poza wynagrodzeniem zasadniczym pracodawca nie wypłacił mu w 2009 roku żadnych innych składników przychodu. Łączny przychód ubezpieczonego w 2009 roku wyniósł więc 52 500 zł. Gdyby ZUS dokonał rozliczenia w wariancie rocznym, okazałoby się, że przychód ten przekroczył wyższą roczną kwotę graniczną ustaloną dla 2009 roku, tj. 48 285,20 zł. W takim przypadku świadczenie podlegałoby zawieszeniu za cały rok. Stosując natomiast miesięczny wariant rozliczenia, okazałoby się, że w pierwszych dziewięciu miesiącach roku przychód przekroczył wyższą miesięczną kwotę graniczną, a w pozostałych trzech miesiącach roku - niższą kwotę graniczną. W takim przypadku ZUS stwierdziłby zawieszenie emerytury w miesiącach styczeń-wrzesień 2009 r. oraz odpowiednie zmniejszenie świadczenia w okresie od października do grudnia 2009 r. Oznacza to, że dla świadczeniobiorcy korzystniejsze będzie rozliczenie przychodu według wariantu miesięcznego.

Hanna D. od marca 2008 r. ma prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Świadczenie to nie przysługuje innym członkom rodziny zmarłego. W 2009 roku była zatrudniona na podstawie umowy zlecenia. Z tego tytułu uzyskiwała miesięczne wynagrodzenie w wysokości: 4,5 tys. zł (w miesiącach od stycznia do marca 2009 r.), 1 tys. zł (od kwietnia do września 2009 r.), 2 tys. zł (od października do grudnia 2009 r.). Hanna D. uzyskała w 2009 roku przychód w wysokości 25 500 zł. Gdyby ZUS dokonał rozliczenia w wariancie miesięcznym, musiałby stwierdzić zawieszenie renty za pierwsze trzy miesiące roku. Natomiast rozliczenie w wariancie rocznym pozwoli zachować Hannie D. prawo do pełnej wysokości świadczenia za wszystkie miesiące. Łączna kwota przychodu w 2009 roku nie przekroczyła niższego rocznego progu zarobkowego (25 999,80 zł), w związku z czym ZUS stwierdzi, że renta rodzinna powinna być wypłacana w pełnej wysokości we wszystkich miesiącach 2009 roku.

gp@infor.pl

Art. 104-106 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).

Art. 6, art. 8 ust. 2a, art. 18, art. 18a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 3, 17 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz. 1656).

Art. 9 ustawy z 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. nr 97, poz. 800).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz.U. nr 58, poz. 290 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).